SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
184
ЗАМОНАВИЙ АВТОМАШИНАЛАРГА ЎРНАТИЛГАН ҚОРА
ҚУТИЛАРНИ ҲОЗИРГИ КУНДАНИ АҲАМИЯТИ
Бекмуродов Абдувоҳид Абдуманнон ўғли
Сирдарё вилояти ИИБ ҳузуридаги Тергов бошқармаси кадрлар гуруҳи
катта инспектори
E-mail: abduvohidbekmurodov@gmail.com
Тел: +998974779488
https://doi.org/10.5281/zenodo.11395337
Аннотация:
Ушбу
мақолада
замонавий
автомашиналарга
ўрнатилган қора қутиларни ҳозирги кундаги аҳамияти тесла
автомашинаси мисолида ва у билан боғлиқ бошқа фикр ҳамда
мулоҳазалар акс эттирилган, адабиётлар ўрганилиб, умумий хулоса
қилинган.
Калит сўзлар:
Сирли қора қути, тесла қора қутисининг мақсади,
қора қутидан фойдаланиш, махфийлик ва хавфсизлик.
Йўл
ҳалокати
даражасини
ўрганиш
замонавий
илм-фан
диққат-эътиборидаги
мавзулардан
бири
ҳисобланади.
Айрим
мамлакатларда автомобиль ҳалокати туфайли одамлар қурбон бўлиши
ушбу мамлакат аҳолиси сони камайиб боришининг асосий сабабларидан
бири бўлиб қолмоқда. ЙТҲ оқибатида ўлим ҳолатининг юзага келиш
статистикаси ЖССТ томонидан ҳар 3-5 йилда “Дунёда йўл-транспорт
хавфсизлиги” (Global Status Report on Road Safety) номли махсус ҳисобот
орқали эълон қилиб борилади. Ушбу ҳужжатда бир йил давомида ҳар 100
минг аҳолига нисбатан тўғри келадиган ўлим кўрсаткичи акс этади. Шунга
ўхшаш маълумотни тизимлаштириш билан Жаҳон банки ҳам
шуғулланади.
Ушбу статистик маълумотларга кўра, ЙТҲ туфайли энг кўп ўлим
кўрсаткичи асосан камбағал давлатларда кузатилади. Ушбу соҳада
тадқиқот олиб борган экспертларнинг таъкидлашича, бу ҳолат камбағал
мамлакатлар инфратузилмасининг яхши ривожланмаганлиги, йўлларнинг
умумий аҳволи ёмонлиги ва ҳалокатга учраган шахсларга нисбатан
тиббий хизмат кўрсатиш сифати пастлиги билан боғлиқ. Йўлларда инсон
ўлими энг кўп қайд қилинадиган мамлакатлар орасида иқтисодий
ривожланган давлатлар кам учрайди, чунки бундай юртларда
автомобиллар ҳаракати учун зарур шарт-шароит яратилган, йўлларда
хавфсизликнинг таъминланишига жиддий эътибор берилган.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
185
ЖССТ томонидан энг сўнгги статистик ҳисоботлар 2019 йил эълон
қилинган ва мазкур йил дунё бўйича йўлда ҳар 100 минг кишига ўртача 17
та ўлим ҳолати қайд этилган.
Бу борада энг юқори кўрсаткич Доминиканада кузатилди. Бу
мамлакатда ҳар юз минг кишига 64,6 та ўлим ҳолати тўғри келган.
Кейинги ўринларни ҳар юз минг кишига 41,2 ва 39 ўлим ҳолати
билан Зимбабве ва Венесуэла эгаллаган.
Иқтисодий
ривожланган
мамлакатларда
эса,
юқорида
таъкидланганидек, йўл-транспорт ҳодисалари энг кам қайд этилган.
Масалан, Норвегия, Сингапур ва Исландияда ҳар 100 минг кишига 2-3 та
ўлим ҳолати тўғри келади.
2019 йилги рўйхатда Ўзбекистон эгаллаган ўрин ҳам анчайин
хавотирли, чунки мамлакатимизда ўша йили ҳар 100 минг кишига 11,7
ўлим ҳолати тўғри келган. Бу борада Ўзбекистон 179 мамлакат орасида
117-чи ўринни банд этган. Ўзбекистоннинг рўйхатдаги қўшнилари
Албания ва Индонезия ҳисобланади.
“Автомобиль ихтиро қилингандан буён дунё бўйича 50 миллиондан
зиёд киши йўлда жон берган, - дейди Саломатликни ижтимоий тадқиқ
қилиш департаменти директори, доктор Этьен Круг. - Бу биринчи жаҳон
уруши ёки айрим даҳшатли эпидемияларда нобуд бўлганлар сонидан ҳам
кўп”.
Йўл-транпорт ходисалари тарихи:
Маълумотларга кўра, транспорт
воситаси одамни уриб кетиши ва оқибатда ўлим ҳолати қайд этилиши
ҳолати илк бор 1869 йили британиялик олим Мэри Уорд билан содир
бўлган.
У буғавтомобилидан тушиб кетиб, тўғри ғилдирак остига йиқилган.
Биз “Қора қути” сўзларини эшитганимизда ва кўпинча самолёт
авариялари ва бахтсиз ҳодисалар сабабларини аниқлашга ёрдам
берадиган маълумотларни кўз олдимизга келтирамиз. Бироқ, бу
технология автомобилсозлик саноатида, хусусан, келажак транспорти –
Тесла электромобилларида ҳам фаол қўлланилишини кўпчилик билмайди.
Сирли қора қути: бу нима?
Албатта, ҳеч қандай қути бу технология
билан боғлиқ эмас. “Қора қути” номи жамоатчилик онгидан келиб
чиққан ва ушбу қурилманинг сирлилигини акс эттиради. Ҳар бир Тесла
электромобилининг ичида автомобилнинг ишлаши, ҳайдаш ва
хатти-ҳаракатлари ҳақидаги турли маълумотларни кузатиб борувчи ва
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
186
ёзиб оладиган электрон блок мавжуд. Бу қимматли маьлумотларни
тўплайдиган ўзига хос “қора қути”.
Тесла қора қутисининг мақсади:
Тесла қора қутисининг асосий
мақсади хавфсизликни таъминлаш ва автомобилларга техник хизмат
кўрсатишни яхшилашдир. Фавқулодда вазиятлар ёки йўлда ғайритабиий
ҳодисалар юз берганда турли хил автомобил ишлаш параметрларини ёзиб,
рақамли кузатувчи сифатида ишлайди. Бундай маълумотлар бахтсиз
ҳодисалар сабабларини аниқлаш ва транспорт воситаларининг
ишончлилигини таьминлаш учун муҳим бўлиши мумкин.
Қора қутининг асосий компоненти автомобилдаги турли
сенсорлардан маълумотларни йиғувчи ва қайта ишловчи кучли компютер
ҳисобланади. Хусусан, у қуйидагиларни кузатади:
Хавфсизлик сенсори маълумотлари: Қора қути ҳаво ёстиғининг
фаоллашиши, хавфсизлик камарининг ишлаши ва автопилот каби
ҳайдовчига ёрдам бериш тизимлари билан ўзаро алоқаларни қайд қилади.
Ҳайдаш параметрлари: у ҳайдаш тезлигини, ҳайдаш режимларини,
рулни бошқаришни ва педалдан фойдаланишни қайд қилади.
Атроф-муҳитга оид маьлумотлар: Қора қути, шунингдек, тўсиқлар,
об-ҳаво шароити ва йўл сиртининг ҳолати ҳақида маълумот тўплайди.
Махфийлик ва хавфсизлик:
Тесла қора қути томонидан тўпланган
маълумотларнинг хавфсизлиги ва махфийлигига алоҳида эъибор беради.
Ушбу маълумотлар шифрланган ва хавфсиз шаклда сақланади, фақат
хавфсизликни яхшилаш ва транспорт воситалари учун янгиланишларни
ишлаб чиқиш бўйича ишлайдиган мутахассисларга кириш ҳуқуқига эга.
Қора қутидан фойдаланиш:
Тесла қора қутиси электр транспорт
воситаларининг хавфсизлиги ва самарадорлигини ошириш учун ажралмас
воситадир.
Маълумотларни
таҳлил
қилиш
компанияга
ўз
автомобилларини яхшилашга, ишончлилигини оширишга ва ҳар бир
моделнинг ишлаш муддатини узайтиришга ёрдам беради. Бу ўз
электромобиллари Қора қути томонидан ишончли ҳимояланганлигини
биладиган мижозларга хотиржамлик ва қониқиш беради.
“Тесла” билан боғлиқ йўл-транспорт ҳодисалари:
Ички ёнув
двигателида ҳаракатланадиган транспорт воситалари сони, тури ва
табиийки, автомобил билан боғлиқ ҳалокатлар миқдори ҳам ошиб
бормоқда. 2016 йил майда ҳайдовчисиз бошқариладиган машина
иштирокидаги йўл-транспорт ҳодисасида илк ўлим қайд этилди.
Флоридада “Tesla Model S” чапга бурилаётган тиркамага бориб урилган.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
187
“Тесла”нинг камераси осмонда қуёш ярақлаб турган бир пайтда оқ рангли
тиркамани “кўрмаган”. Худди шундай воқеа 2016 йил январда Хитойда ҳам
кузатилди.
Юртимизда
транспорт
воситалари ҳаракати
ёки улардан
фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузганлик учун жиноят
кодексининг 266-модаси бўйича, маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги
кодекснинг ХI боби бўйича жавобгарлик белгиланган, шунингдек,
Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 12 апрелдаги 172-сон қарори билан
йўл ҳаракати қоидалари тартибга солинган.
Хулоса:
Автомобиллардаги қора қути технологияси шунчаки сирли
қурилма эмас. Бу электр транспорт воситаларининг хавфсизлиги
ва ишончлилигини таьминлашда муҳим рол ўйнайди. Маьлумотларни
тўплаш ва таҳлил қилиш орқали қора қути компанияга ўз транспорт
воситаларини яхшилашга ёрдам беради ва уларни йўлда келажак учун
янада илғор қилади.
Манба ва адабиётлар:
1. зр zr.ru https://dzen.ru/a/ZMtbS83texUMRvbA Загадки Черного ящика
Тесла: Технологии и данные за кулисами
