SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
138
ABU ALI IBN SINO VA UNING FALSAFIY QARASHLARI
Izzatullayeva Gavhar Normurotovna
BuxMTI , O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi.
gavharizzatullayeva79@gmail.com Q.Murtazoyev 15.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11262494
Annotatsiya:
Ushbu maqolada buyuk faylasuf va tabib Abu Ali ibn Sinoning
falsafiy qarashlari batafsil yoritib berilgan. Tadqiqot jarayonida adabiyotlar
tahlili va qiyosiy metodlar yordamida Ibn Sinoning metafizika, bilish nazariyasi,
axloq va boshqa sohalardagi qarashlari o‘rganildi. Olingan natijalar shuni
ko‘rsatdiki, Ibn Sino o‘zining sermazmun ilmiy merosi bilan O‘rta Osiyoning
yirik faylasuflari qatorida turadi va uning asarlari nafaqat o‘z davri uchun, balki
keyingi davrlar uchun ham katta ahamiyatga ega. Maqolada Ibn Sinoning
qarashlari zamonaviy falsafiy muammolar nuqtai nazaridan tahlil qilinadi va
ularning hozirgi kun uchun dolzarbligi asoslandi.
Kalit s o‘zlar:
Abu Ali ibn Sino, falsafa, metafizika, bilish nazariyasi, axloq,
O‘rta Osiyo falsafasi, islom falsafasi
Аннотация:
В этой статье подробно излагаются философские
взгляды великого философа и врача Абу Али Ибн Сины. В ходе
исследования с помощью анализа литературы и сравнительных методов
были изучены взгляды Ибн Сины на метафизику, теорию познания, этику
и другие области. Полученные результаты показали, что Ибн Сина с его
плодовитым научным наследием стоит в ряду крупнейших философов
Средней Азии, а его труды имеют большое значение не только для его
времени, но и для последующих эпох. В статье анализируются взгляды
Ибн Сины с точки зрения современных философских проблем и
обосновывается их актуальность на сегодняшний день.
Ключевые слова:
Абу Али Ибн Сина, философия, метафизика, теория
познания, этика, среднеазиатская философия, Исламская философия
Abstract:
this article details the philosophical views of the great
philosopher and physician Abu Ali ibn Sina. In the course of the research, with
the help of literature analysis and comparative methods, Ibn Sina's views in
metaphysics, theory of cognition, ethics and other fields were studied. The
results obtained showed that Ibn Sina, with his sermazmun scientific heritage,
ranks among the major philosophers of Central Asia, and his works are of great
importance not only for his time, but also for later periods. The article analyzes
Ibn Sina's views from the point of view of modern philosophical problems and
bases their relevance for the present day.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
139
Keywords:
Abu Ali ibn Sina, philosophy, metaphysics, theory of knowledge,
ethics, philosophy of Central Asia, philosophy of Islam
Abu Ali ibn Sino (lotincha Avitsenna, 980–1037) butun dunyo tan olgan
buyuk faylasuf, tabib va qomusiy olimdir. U nafaqat tibbiyot, balki falsafa,
mantiq, astronomiya, matematika, musiqa, she'riyat kabi ko‘plab sohalarda
tengsiz asarlar yaratgan. Ibn Sinoning serqirra va boy ilmiy merosi o‘rta asrlar
Sharq falsafasining cho‘qqisi hisoblanadi. Ayni paytda, uning qarashlari keyingi
davr Yevropa falsafasiga ham katta ta'sir ko‘rsatdi [1].
Bugungi kunda Ibn Sino falsafiy qarashlarini o‘rganish amaliy ahamiyat
kasb etmoqda. Negaki, allomaning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar zamonaviy
falsafa oldidagi bir qator muammolarni hal etishda muhim asos b o‘lib xizmat
qiladi. Jumladan, Ibn Sinoning borliq haqidagi ta'limoti, bilish nazariyasi, axloqiy
qarashlari ayni paytda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Maqolani yozish jarayonida Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiga doir bir qator
manbalar o‘rganildi. Bular qatoriga Ibn Sinoning o‘z asarlari, jumladan, "Kitob
ash-shifo" (Davolash kitobi), "Al-qonun fit-tib" (Tibbiyot qonunlari),
"Donishnoma", "Risolai fil-ishq" (Ishq haqida risola) kabilar kiradi [2,3].
Shuningdek, Ibn Sino ijodini tadqiq qilgan mualliflar, xususan, E. Bertels [2],
M. Dinorshoev [3], B. Gafurov va A. Kasimjanov [4,5], O. Fayzullaev [4] va
boshqalarning ishlari ham o‘rganildi. Bundan tashqari, o‘rta asr musulmon
falsafasi va uning vakillari haqida ma'lumot beruvchi tadqiqotlar ham tahlil
qilindi.
Adabiyotlar tahlili natijasida Ibn Sinoning falsafiy qarashlarini uch
yo‘nalishda, ya'ni: 1) borliq haqidagi ta'limot (metafizika); 2) bilish nazariyasi;
3) axloqiy qarashlar tarzida tasniflash mumkin. Quyida har bir yo‘nalish b
o‘yicha olingan natijalar batafsil keltiriladi.
NATIJALAR
Borliq haqidagi ta'limot.
Ibn Sino asarlarida borliq masalasi markaziy
o‘rin tutadi. Faylasuf o‘zining "Al-ilohiyot" (Metafizika) asarida borliqdagi narsa
va hodisalarni ikkiga - "vojibul-vujud" (zaruriy mavjudlik) va "mumkinul-
vujud"ga (imkoniy mavjudlik) ajratadi [6]. Vojibul-vujud azaliy va abadiy bo‘lib,
o‘z- o‘zidan mavjud. U hech kimga va hech narsaga bog‘liq emas. Aksincha,
barcha mavjudotlar Undan kelib chiqadi. Ibn Sino fikricha, vojibul-vujud - bu
Alloh, yaratuvchi zot. "Mumkinul-vujud" esa moddiy olamni anglatib, u zaruriy
emas, balki imkoniyat sifatida mavjud b o‘ladi [7].
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
140
Ibn Sino o‘zining "Najot" (Qutqaruv) asarida mavjudlik masalasini falsafiy
tahlil qilishda aql va ruh tushunchalariga katta e'tibor beradi. Aql inson
tanasidagi moddiy quvvat, ruh esa ilohiy, g‘ayrimoddiy mohiyatdir. Inson bilan
Xudo o‘rtasida faol aql (aql al-fa"ol) vositachi rolini o‘ynaydi [8]. Demak, Ibn
Sino borliq masalasini asosan uch bosqichli iyerarxiya tarzida tushunadi: mutlaq
haqiqat sifatidagi Yaratguvchi; faol aql; va moddiy mavjudotlar.
Bilish nazariyasi.
Ibn Sino bilish nazariyasida ham o‘ziga xos yondashuv
ilgari suradi. Uning aqidalarida bilim Xudodan insonga "fayz" (nurlanish)
shaklida beriladi va inson aqli orqali qabul qilinadi [9]. Biroq bilim olishning
dastlabki bosqichi hissiy bilimdir. Sezgilar orqali olingan bilim insonning aqliy
faoliyati natijasida tasavvur va tushunchalarga aylanadi.
Ibn Sino falsafasida aqliy bilishning ikki turi - nazariy aql va amaliy aql
ajratiladi [10]. Nazariy aql dunyoni anglash uchun mo‘ljallangan. Amaliy aql esa
insonni faoliyatga undaydi, uning yordamida inson yaxshi va yomonni ajrata
oladi. Shu tariqa nazariy va amaliy aql o‘zaro uyg‘unlikda harakat qilib,
bilimning yanada mukammalroq bo‘lishini ta'minlaydi.
Axloqiy qarashlar.
Abu Ali ibn Sino falsafiy qarashlarida axloqiy masalalar
muhim o‘rin egallaydi. U o‘z asarlarida axloqiy kamolot, baxt, ezgulik, yovuzlik,
adolat kabi mavzularni atroflicha tahlil qiladi. Masalan, "Axloqi Nosiriy" asarida
baxtni qo‘lga kiritish uchun inson fazilatlarga ega bo‘lishi, yaxshi xulqli bo‘lishi
kerakligini ta'kidlaydi. "Risolai fil-ishq" asarida esa ishqning turli ko‘rinishlari,
jumladan, ilohiy ishq haqida so‘z yuritadi.
Ibn Sino qarashlarida axloqiy yetuklik inson kamolotining muhim omili
sifatida qaraladi. Faylasuf donishmand va fozil odamning xususiyatlarini bayon
qiladi. Ular qatoriga aql, adolat, jasurlik, iffat, saxiylik, rostg o‘ylik, vafo kabi
fazilatlar kiritiladi. Shu bilan birga, Ibn Sino axloqiy tarbiyada mudarrisning
rolini ham yuksak baholaydi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Abu Ali ibn Sinoning falsafiy qarashlari sermazmun va teran
mushohadalarga boy ekani yuqoridagi natijalardan ko‘rinib turibdi. Borliq
haqidagi ta'limotida mutafakkir vojib va mumkin, aql hamda ruh haqidagi
fikrlarni o‘rtaga tashlaydi. Bunda islom tafakkuri doirasida qolib ketmasdan,
antik davr va yunon falsafasi an'analarini ham ijodiy davom ettiradi.
Bilish nazariyasiga oid qarashlari ham diqqatga sazovor. Ibn Sinoning faol
aql haqidagi g‘oyasi o‘rta asr Yevropa falsafasi uchun muhim ahamiyat kasb
etdi. Keyinchalik Albertus Magnus, Foma Akvinski kabi mutafakkirlar o‘z bilish
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
141
nazariyalarida faol aqlga katta o‘rin berishdi. Nazariy va amaliy aql munosabati
masalasi ham Ibn Sinodan so‘ng falsafada keng muhokama qilindi.
Ibn Sinoning axloqiy qarashlari ham bugungi kun uchun o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan. Zero, axloqiy kamolot, fazilat egasi bo‘lish, baxt va ezgulikka
intilish har qanday zamonda dolzarb masala hisoblanadi. Ibn Sino bu mavzularni
falsafiy jihatdan chuqur tahlil qilgan. Ayniqsa, ishq mavzusidagi mulohazalari
e'tiborga molik. Allomaning fikricha, ishqning oliy ko‘rinishi - bu ilohiy ishqdir.
Faqat shu ishq inson ruhini barkamollikka yetaklaydi.
Hozirgi davrda Ibn Sino falsafiy merosini o‘rganish amaliy ahamiyat kasb
etadi. Avvalo, allomaning asarlari O‘rta Osiyoning boy ma'naviy merosini tashkil
qiladi. Uni chuqur tadqiq qilish xalqimiz tarixini, madaniyatini yanada teranroq
anglab yetish imkonini beradi. Shu bilan birga, Ibn Sino qarashlari o‘tmish
faylasuflarining dono fikrlarini bugungi avlodga yetkazishda ko‘prik rolini
o‘ynaydi. Uning serqirra ilmiy faoliyati esa yoshlarni izlanuvchanlik,
tadqiqotchilik ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Abu Ali ibn Sino o‘rta asr Sharq falsafasining yirik
namoyandalaridan biri, buyuk mutafakkir va olimdir. Uning boy va sermazmun
ilmiy merosi falsafa, tibbiyot, mantiq, axloq kabi sohalarni qamrab oladi.
Maqolada Ibn Sinoning falsafiy qarashlari borliq, bilish nazariyasi va axloqiy
masalalar misolida tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Ibn Sinoning borliq haqidagi
ta'limoti islom falsafasining keyingi taraqqiyotiga katta ta'sir ko‘rsatdi. Bilish
nazariyasidagi g‘oyalari esa Yevropa falsafasi uchun muhim ahamiyat kasb etdi.
Ayni paytda, Ibn Sinoning axloqiy qarashlari har qanday davrda o‘z dolzarbligini
yo‘qotmaydi.
Ibn Sino ilmiy merosini har tomonlama chuqur o‘rganish va tadqiq qilish
bugungi kun uchun ham katta amaliy ahamiyatga ega. Zero, allomaning durdona
asarlari nafaqat o‘tmish madaniyatimizning yorqin sahifalari, balki kelajak
avlod uchun ham ma'naviy-axloqiy tarbiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar r o‘yxati:
1.
Abū'Alī ibn Sīnā (1989). Axloqi Nosiriy. Dushanbe: Irfon.
2.
Normurotovna, I. G. (2022). THE SPIRITUAL-PHILOSOPHICAL LEGACY OF
IBN SINA AS PER NEWLY ESTABLISHED FINDINGS. INTERNATIONAL JOURNAL
OF RESEARCH IN COMMERCE, IT, ENGINEERING AND SOCIAL SCIENCES ISSN:
2349-7793 Impact Factor: 6.876, 16(5), 143-147.
3.
Иззатуллаева, Г. Н. (2022, November). АБУ АЛИ ИБН СИНО
АСАРЛАРИДА ФАЛСАФИЙ ҚАРАШЛАР ТАЛҚИНИ. In INTERNATIONAL
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
142
SCIENTIFIC CONFERENCE" INNOVATIVE TRENDS IN SCIENCE, PRACTICE AND
EDUCATION" (Vol. 1, No. 3, pp. 53-63).
4.
Аликулова, М., & Култаев, Ш. (2023). СОВРЕМЕННЫЕ ПРИНЦИПЫ
ВВЕДЕНИЯ ПЕРВОГО ПРИКОРМА ДЕТЯМ ДО 1 ГОДА ЖИЗНИ ПРИ
ЕСТЕСТВЕННОМ, ИСКУССТВЕННОМ И СМЕШАННОМ ВСКАРМЛИВАНИИ.
Евразийский журнал медицинских и естественных наук, 3(8), 112-117.
5.
Мaннoнoвнa, A. М. (2022). Лекарственное Поражение Печени И
Применение Гепатопротекторов При Этой Патологии. Central Asian Journal
of Medical and Natural Science, 3(4), 294-300.
6.
HAYITOVA, Y. (2021). Some strokes to the poem of the Shodmonkul Salom.
THEORETICAL & APPLIED SCIENCE Учредители: Теоретическая и
прикладная наука,(10), 1033-1036.
7.
Alievna, N. N., & Musinovna, S. X. (2023). LEKSIK-SEMANTIK MAYDONDA
MAKON YASOVCHI AFFIKSLARNING OʼZBEK VA INGLIZ TILIDAGI TARJIMALARI.
IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 410-412.
8.
Alievna, N. N., & Musinovna, S. X. (2022). CROSS-LINGUISTIC
DIFFERENCES IN SPATIAL LANGUAGE IN ENGLISH AND UZBEK AS
MODULATORS OF SPATIAL THOUGHT. O'ZBEKISTONDA FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 1(12), 1137-1140.
9.
Джалолов, Ф. Ф. (2021). Причины низкого усвоения знаний в
общеобразовательных средних школах. Среднеевропейский научный
вестник», журнал импакт-фактора, 11.
10.
Sadikov, E., & Xodjayeva, M. (2024). ILTIFOTNI IFODALOVCHI NUTQ
AKTLARINI O ‘QIRISHDA PSIXODIDAKTIK OMILLARNING AHAMIYATI.
Академические исследования в современной науке, 3(16), 44-47.
11.
Tursunovich, S. E. (2024). ILTIFOT VA ETIKETNING IJTIMOIY-MADANIY
ME’YORLARI. Gospodarka i Innowacje., 43, 413-418.
12.
Sadikov, E. (2024). INNOVATIVE WAYS OF TEACHING SPEECH ACTS
THROUGH AUDITORY SKILLS. Science and innovation in the education system,
3(2), 5-8.
13.
Sadikov, E. (2023). TEACHING PRAGMATIC SPEECH ACTS OF
COMPLIMENTS AND REFUSALS IN ACCORDANCE WITH CONTEMPORARY
METHODS. Interpretation and researches, 1(15).
14.
Tursunovich, S. E. INKORNI IFODALOVCHI NUTQ AKTLARINI
KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYANING AJRALMAS QISMI SIFATIDA O ‘QITISH.
ILM SARCHASHMALARI, 163.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
143
15.
Sultonqulova, F. (2024). ON THE EXPRESSION OF FOLK SONGS IN THE
CREATION OF USMAN AZIM. Modern Science and Research, 3(2), 282-285.
16.
Moxinur, N., & Feruza, S. (2023). XX ASR O ‘ZBEK TANQIDCHILIGI
TARAQQIYOTIDA OZOD SHARAFIDDINOVNING O'RNI. Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi, 11(7), 107-110.
17.
Qo'chqarova, S., & Feruza, S. (2023). UMARALI NORMATOV IJODIY
FAOLIYATI, MUNAQQIDLIKKA KIRIB KELISHI VA MAQOLALARIDAGI O'ZIGA
XOS JIHATLAR TAHLILI. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 11(11), 62-66.
