SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
129
IDEAL GAZ HOLAT TENGLAMASI
Komilov Mamasiddiq
Roziqov Jo’rabek
Farg’ona davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.11259503
Fizika va kimyoda
holat tenglamasi
energiya kabi ma'lum bir jismoniy sharoitlar to'plami ostida moddaning holatini
tavsiflovchi holat o'zgaruvchilari bilan bog'liq bo'lgan termodinamik
tenglamadir. Tеrmоdinаmik sistеmаlаrning mаkrоskоpik pаrаmеtrlаri оrаsidа
bоg’lаnishlаr mаvjud, bu bоg’lаnishlаr xоlаt tеnglаmаlаri dеb аtаlаdi. Ushbu
tеnglаmаlаrning mаvjudligi sistеmаning mоddiy birligidаn kеlib chiqаdi. Hоlаt
tеnglаmаsi sistеmа hаqidа mukаmmаl mа’lumоtlаrni mujаssаmlаshtirgаn
bo’lishini quyidаgilаrdаn ko’rish mumkin. Mаsаlаn gаzlаrning bоsimi ulаrning
hаjmigа vа tеmpеrаturаsigа bоg’liqdir, ulаr uchun hоlаt tеnglаmаsi umumiy
hоldа quyidаgichа bo’lsin:
P=P(V,T)
Umumiy gaz tenglamasi deb ham ataladigan ideal gaz qonuni gipotetik ideal
gazning holat tenglamasidir. Bu bir nechta cheklovlarga ega boʻlsa-da, koʻp
sharoitlarda koʻplab gazlarning xatti-harakatlarining yaxshi yaqinlashuvidir. Bu
birinchi marta 1834-yilda Benoit Pol Emile Klapeyron tomonidan empirik Boyl
kombinatsiyasi sifatida taʼkidlangan. Ideal gaz qonuni koʻpincha empirik shaklda
yoziladi:
P=nRT
Ideal gaz
oʻzaro mutlaqo taʼsirlashmaydigan gaz; bunda gazni
tashkil etuvchi molekulalarning xususiy hajmlari eʼtiborga olinmaydi. Har
qanday real gaz zichligi juda kichik boʻlgan hollarda u oʻzining tabiati boʻyicha
ideal gazga yaqinlashib boradi. T-raning katta qiymatlarida, yaʼni
molekulalarning oʻrtacha kinetik energiyalari molekulalarning oʻzaro
taʼsirlashishi natijasida vujudga kelgan oʻrtacha potensial energiyalaridan juda
katta boʻlganda ham real gazlarni ideal gazlar deb qarash mumkin. Ideal gazning
ichki energiyasi shu gazni tashkil etuvchi barcha molekulalarning xaotik
(tartibsiz) ilgarilama va aylanma harakat kinetik energiyalari bilan
molekulalardagi atomlarning xaotik tebranma harakati kinetik va potensial
energiyalarining yigʻindisiga teng . Aniq massa t ga ega boʻlgan ideal gazning
muvozanatli holatini bosim r, hajm V va temperatura T dan iborat makroskopik
parametrlar orqali toʻla ravishda ifodalaniladi. Bu parametrlarning oʻzaro
bogʻlanishini ifodalovchi ideal gazning holat tenglamasi pV=~kT odatda
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
130
Klapeyronmendeleyev tenglamasi deb ataladi, bunda M — gazning molyar
massasi. Koʻpgina amaliy masalalarni hal etishda real gazlarga ideal gazlar
uchun keltirib chiqarilgan, oddiy koʻrinishga ega boʻlgan qonuniyatlarni katta
aniqlik bilan tadbiq etish mumkin.
“IDEAL GAZ HOLAT TENGLAMALARI’’ mavzusiga kungaboqar diagrammasini
tadbiq etish usuli
PV = MRT\M
P = nkT
N
A
= 6.02 10
-23
N
A
k = R
k= 1.38 J\K
N = mN
A
/M
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
131
Savollar:
1. Mendeleyev – Klapeyron tenglamasiga tegishli tuzatmalar kiritib, Van-
der- Vals qanday ifodani keltirib chiqaradi?
2.Qanday gaz molekulalari oxirgi hajm va o’zaro tortishish kuchlariga ega?
3. Ideal gaz holat tenglamasi qaysi kattaliklarni bog’lanishini ifodalaydi ?
4. PV=
𝜈𝑅𝑇
ushbu formulaga ideal gaz holat tenglamasi nomining berilish sababi
?
5. Malum massali ideal gazning Termodinamik holati qaysi parametrlar
orqali tavsiflanadi ?
O‘qituvchining yechimi
Diagrammadan foydalanib ideal gaz holat tenglamasi keltirib
chiqariladi.
PV =
𝜈𝑅𝑇
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
G.X.Xoshimov, R.Ya.Rasulov. Termodinamika va statistik fizika asoslari.
Toshkent.:O’qituvchi
2.
Cyberleninka.ru sayti ma’lumotlari foydalanildi.
3.
Khan-Academy saytidan ba’zi ma’lumotlar olindi.
4.
Annotatsiya. Maqolada ideal gaz holat tenglamasini o’qitishda
qo’llaniladigan interfaol metod bayon etilgan. Mavzuga oid keyslar tavsiya
etilgan.
5.
Kalit so‘zlar: Mendeleyev-Klapeyron tenglamasi, ideal gaz, interfaol metod.
