SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
44
GOSPITAL TA’LIMNING BOSHLANG ‘ICH SINFLARIDA SO ‘Z
TURKUMLARI MAVZUSINI O ‘QITISH USULLARI
Madireymova Perizat Xojabayevna
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi
"Mehrli maktab" davlat ta'lim muassasasi
Qoraqolpog‘iston Respublikasi filiali
Umumiy o‘rta ta’limni tashkil etish bo‘yicha
pedagog xodim (boshlang’ich sinf)
https://doi.org/10.5281/zenodo.11172751
Annotatsiya.
Ushbu maqolada gospital ta'limning boshlang'ich sinflarida
so'z turkumlarini o'qitishning samarali usullari ko'rib chiqilgan. Tadqiqot
maqsadi o'quvchilarning so'z turkumlarini o'zlashtirishini yaxshilash uchun eng
maqbul o'qitish usullarini aniqlashdan iborat. Tadqiqot usullari sifatida
adabiyotlar tahlili, kuzatishlar o'tkazildi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, o'yin va
mashqlar asosida o'qitish, guruhlarda ishlash va ko'rgazmali materiallardan
foydalanish o'quvchilarning mavzuni o'zlashtirishiga yordam beradi. Shu bilan
birga, an'anaviy ma'ruza usuli kamroq samara berishi aniqlandi. Xulosa qilib
aytganda, boshlang'ich sinflarda so'z turkumlarini o'qitishda interfaol
usullardan foydalanish tavsiya etiladi.
Kalit so'zlar:
boshlang'ich ta'lim, so'z turkumlari, o'qitish usullari,
samaradorlik
Til o'rganishning muhim qismlaridan biri bu so'z turkumlarini
o'zlashtirishdir. O'quvchilar uchun so'zlarni to'g'ri turkumlarga ajratish va
ularning xususiyatlarini tushunish til kompetensiyasini rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega [1]. Boshlang'ich sinflarda so'z turkumlarini o'rgatish
o'qituvchilar oldidagi dolzarb vazifalardan biridir.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 5-maydagi 234-
son qaroriga muvofiq, "Gematologiya, onkologiya, klinik immunologiya, boshqa
statsionar va uzoq muddatli ambulator davolanishda bo'lgan bolalarga
maktabgacha va umumiy o'rta ta'lim berishni tashkil etish to'g'risida Nizom"
tasdiqlangan. Unga ko'ra, bunday bolalarga maktabgacha va umumiy o'rta ta'lim
berish "Mehrli maktab" davlat ta'lim muassasasi hamda uning filiallari
tomonidan tashkil etiladi. Ta'lim jarayoni maxsus ishlab chiqilgan o'quv rejasi va
dasturlari asosida, bolalarning salomatligi va davolanish muddatini inobatga
olgan holda tadqiqot olib boriladi [2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi boshlang'ich sinf o'quvchilariga, shu jumladan,
"Mehrli maktab"da ta'lim olayotgan bolalarga so'z turkumlarini o'rgatishning
samarali usullarini aniqlash va tahlil qilishdan iborat.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
45
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot doirasida shu sohaga tegishli ilmiy maqola va adabiyotlar o'rganib
chiqildi. Ular orasida so'z turkumlarini o'qitish bo'yicha nazariy ma'lumotlar va
amaliy tavsiyalar keltirilgan ishlar tanlandi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki,
ushbu mavzu bo'yicha bir qator usullar mavjud:
Ma'ruza usuli - o'qituvchi mavzuni og'zaki tushuntiradi [3].
Amaliy mashqlar - o'quvchilar so'z turkumlariga oid topshiriqlarni
bajaradi [4].
O'yin usuli - mavzu o'yinlar asosida o'rgatiladi [5].
Guruhlarda ishlash - o'quvchilar kichik guruhlarda birgalikda
topshiriqlar bajaradi [6].
Ko'rgazmali usul - jadvallar, rasmlar, slaydlardan foydalaniladi [7].
Individual o‘qitish usuli-har bir o‘quvchiga mavzu alohida
tushintiriladi.
NATIJALAR
O'qituvchilarning aksariyati an'anaviy ma'ruza usulidan voz kechib,
interfaol usullarni afzal ko'rishadi. Ularga ko'ra, ma'ruza paytida o'quvchilar tez
zerikadi va mavzuni yaxshi o'zlashtirmaydi.
Amaliy mashqlar, o'yinlar va guruhlarda ishlash
o'quvchilarga yoqishi
va mavzuni o'zlashtirishga yordam berishi aniqlandi. O'yin elementlari darsga
qiziqish uyg'otadi, guruhlarda ishlash esa hamkorlik ko'nikmalarini
rivojlantiradi.
Ko'rgazmali
materiallar
mavzuni
vizual
tarzda
tushuntirib,
o'quvchilarning xotirasida yaxshi saqlanib qolishiga yordam beradi.
Kuzatilgan darslar davomida o'quvchilar, jumladan, "Mehrli maktab"
o'quvchilariga interfaol usullar qo'llanilganda mavzularni elektron doskalarda
prezentatsiyalar yordamida kengroq ochib berish imkoniyati,har hil
platformalarda mashg‘ulotlarni o‘yinli va qiziqarli tashkillashtirish imkonini
beradi.Davolayanoyatgan bolalarning salomatligini hisobga olgan holda
faolroq qatnashgani va mavzuni yaxshiroq o'zlashtirganini ko'rsatdi.Ko‘rgazmali
usul orqali bolalar mavzularni aniq,tiniq va hayotiy misollar bilan
taqqoslagan holda tushinadi.Ko‘rgazmali materiallar mukammal mavzularni
oson egallashiga yordam beradi.Bu usulda ayniqsa darsga qiziqmaydigan
bolalarni darsga jalb qilishda foydalanish ham maqsadga muofiqdir.
TAHLIL
Boshlang'ich sinflarda, shu jumladan, "Mehrli maktab" Qoraqalpoǵiston
Respublikasi filialida so'z turkumlarini o'qitish usullari bo'yicha olib borilgan
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
46
tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatadiki, o'qituvchilar an'anaviy ma'ruza
usulidan voz kechib, yangi pedagogik texnologiyalar va interfaol metodlarga
murojaat qilmoqda. So'z turkumlarini o'zlashtirishda amaliy mashqlar, o'yin
usullari, guruhlarda ishlash va ko'rgazmali materiallardan foydalanish samarali
natija berishi aniqlandi. Dars jarayonida o'yin elementlarini kiritish, kichik
guruhlarda ishlash o'quvchilar uchun mavzuni qiziqarli va tushunarli qiladi,
ularning faolligini oshiradi.
O'qituvchilar bilan o'tkazilgan suhbatlar natijalari ham yuqoridagi fikrlarni
tasdiqlaydi. O'qituvchilar darsda faqat ma'ruza o'qishdan voz kechib,
o'quvchilarda mustaqil fikrlash, izlanish, hampkorlik qilish ko'nikmalarini
rivojlantiruvchi usullarga e'tibor qaratmoqda. Xususan, "Mehrli maktab"
o'qituvchilari ham interfaol metodlarni qo'llashni ma'qul ko'rishgan.
Kuzatilgan darslar davomida o'quvchilar amaliy topshiriqlarni bajarishda,
o'yinli vaziyatlar va muammoli savollar muhokama qilingan paytda faollik
ko'rsatgani qayd etildi. Demak, boshlang'ich sinflarda, jumladan, maxsus ta'lim
muassasalarida so'z turkumlarini o'rgatishda bunday usullarni qo'llash
maqsadga muvofiq. Tadqiqot natijalariga ko'ra, o'quvchilar avval o'zlari
mustaqil fikr yuritib, faraz qilishsa, keyin o'qituvchi tomonidan mavzu izohlab
berilsa, mavzuni o'zlashtirish darajasi yuqori bo'ladi.
An'anaviy dars usulining kamchiliklari to'g'risida ham qarashlar mavjud
[9]. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining yosh xususiyatlarini hisobga olib, dars
jarayoniga turli xil metod va usullarni kiritish, ta'lim jarayonini o'quvchilarga
mos ravishda tashkil etish talab qilinadi. Bu orqali o'quvchilarning mustaqil
fikrlashi, o'z fikrini erkin bayon qilishi, tengdoshlari bilan muloqot qilishi uchun
imkoniyat yaratiladi.
Tadqiqotda "Mehrli maktab" faoliyati alohida e'tiborga olingan. O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 234-sonli qarori [2] asosida uzoq muddat
davom etadigan davolash muassasalarida ta'lim olayotgan bolalar uchun maxsus
ta'lim sharoitlari yaratilgan. Bu yerda ham yuqorida qayd etilgan usul va
metodlar qo'llanilishi bolalar uchun ta'limni davom ettirish, bilim olish imkonini
beradi.
Shunday qilib, boshlang'ich sinflarda so'z turkumlarini o'qitishda interfaol
metodlar, o'yin usullari, ko'rgazmali materiallar, amaliy mashqlardan
foydalanish yuqori samara beradi. Bu o'quvchilarga mavzuni tushunish,
o'zlashtirish, mustaqil fikrlashga yordam beradi. O'qituvchilarning bunday
usullarni dars jarayoniga tatbiq etishi, o'z mahoratini oshirib borishi ta'lim
samaradorligini ta'minlashga xizmat qiladi. "Mehrli maktab" kabi maxsus ta'lim
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
47
muassasalarida ham xuddi shu tamoyillarni qo'llash bolalar uchun ta'lim olish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
MUHOKAMA
Olingan natijalar mavzuni samarali o'qitish uchun turli xil usullardan
foydalanish lozimligini ko'rsatmoqda. Har bir usulning o'ziga xos afzalliklari bor.
Masalan, amaliy mashqlar nazariy bilimlarni mustahkamlasa, o'yin usuli
motivatsiyani oshiradi. Guruhlarda ishlash esa o'quvchilarni ijtimoiylashuviga
yordam beradi. O'qituvchining vazifasi mavzuning xususiyatidan kelib chiqib,
maqbul usullarni tanlay bilishdan iborat [8].
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 5-maydagi 234-
son qaroriga muvofiq, tibbiy muassasalarda uzoq muddat davolanayotgan
bolalar uchun "Mehrli maktab" davlat ta'lim muassasasida maktabgacha va
umumiy o'rta ta'lim tashkil etilgani bu boradagi muhim islohotlardan biridir.
Endi bunday bolalar uchun ham ta'lim olish imkoniyati yaratildi. "Mehrli
maktab"da ham boshlang'ich sinf o'quvchilari qatorida so'z turkumlari
mavzusini o'qitishda yuqorida zikr etilgan interfaol usullarni qo'llash maqsadga
muvofiq bo'ladi. Bu bolalarning mavzuni o'zlashtirishiga yordam beradi hamda
ular uchun ta'lim jarayonini qiziqarli va mazmunli qiladi.
Shu bilan birga, an'anaviy ma'ruza usulining kamchiliklari ko'pchilik
tomonidan e'tirof etilmoqda. Chunki bu usul o'quvchining passiv tinglovchi
bo'lib qolishiga olib keladi [9]. Interfaol usullar esa o'quvchini dars jarayonining
faol ishtirokchisiga aylantiradi.
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko'ra quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Boshlang'ich sinflarda, shu jumladan, "Mehrli maktab"da so'z turkumlarini
o'qitishda bir necha xil usullarni qo'llash maqsadga muvofiq.
O'quvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olib, ko'proq interfaol va
o'yin usullarini qo'llash tavsiya etiladi.
O'qituvchilarning o'z kasbiy mahoratini oshirishi va yangi usullarni o'rganib
borishi zarur.
Tibbiy muassasalarda davolanayotgan bolalar uchun ta'lim olish
imkoniyatini yaratish innovatsion yondashuv sanaladi va katta ahamiyatga ega.
Ushbu xulosalar boshlang'ich ta'lim tizimidagi, shu jumladan, "Mehrli
maktab"dagi o'qituvchilar uchun ahamiyatli bo'lib, ularning o'z faoliyatini
yanada takomillashtirishlariga yordam beradi. Kelajakda mavzu yuzasidan
yanada kengroq tadqiqotlar o'tkazish, yuqori sinflarda ham so'z turkumlarini
o'qitish usullarini o'rganish maqsadga muvofiq.
