Qonun ustuvorligi - inson huquq va erkinliklarining kafolati

CC BY f
355-360
0
0
Поделиться
Хусанова, Д. (2023). Qonun ustuvorligi - inson huquq va erkinliklarining kafolati. Узбекистан – стратегия 2030 с точки зрения молодых ученых: экономика, политика и право, 1(1), 355–360. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/strategy-2030-young-scientists/article/view/28763
Дилноза Хусанова, Национальный университет Узбекистана имени Мирзо Улугбека
Студентка 2 курса факультета социальных наук
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Mazkur maqolada qudratli Yangi O‘zbekistonni barpo etish yo‘lida xalqimizning huquq va erkinligini ishonchli himoya qilish, qonun ustuvorligini ta’minlash, sud-huquq sohasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan islohotlar haqida batafsil yortilgan. Sohadagi dolzarb muammolar va ularning yechimlari yuzasidan taklif, tavsiya va xulosalar berilgan.


background image

QONUN USTUVORLIGI - INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARINING

KAFOLATI

Xusanova Dilnoza Alimqul qizi

OZbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy

fanlar fakulteti 2-bosqich talabasi E-mail:

dilnozaxusanova092@gmail.com

Annotatsiya

. Mazkur maqolada qudratli Yangi O‘zbekistonni barpo

etish yo‘lida xalqimizning huquq va erkinligini ishonchli himoya qilish, qonun

ustuvorligini ta’minlash, sud-huquq sohasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan

islohotlar haqida batafsil yortilgan. Sohadagi dolzarb muammolar va ularning

yechimlari yuzasidan taklif, tavsiya va xulosalar berilgan.

Kalit so‘zlar:

konstitutsiya, qonun, huquq, erkinlik, Milliy strategiya,

xalqaro shartnoma, huquqiy ong, huquqiy madaniyat, shartnomaviy qo‘mita.

Mamlakatimizda inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari

Konstitutsiya va boshqa qonun hujjatlari bilan mustahkamlab qo‘yilgan.

Qonun ustuvorligi, inson huquq va erkinliklari kafolatini ta’minlash va

muhofaza etish dolzarb va muhim vazifa sanaladi. Sud-huquq sohasida inson

huquq va erkinliklarining kafolati bu - davlat tomonidan o‘rnatilgan yoki

tasdiqlangan, inson va fuqarolarga qonun hujjatlarida belgilab qo‘yilgan

huquq va erkinliklarni amalda to‘laqonli ta’minlashga yordam beradigan

huquqiy vositalar, yuridik usul va uslublar hamda qulay shart- sharoitlar

majmuidir. Inson huquq va erkinlikarini kafolatlashning asosiy maqsadi,

huquq va erkinliklarini amalga oshirish, ta’min etish jarayonida vujudga

keladigan barcha to‘siqlarni bartaraf etish bilan bog‘liq.

2023-yil 1-maydan kuchga kirgan yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning X

bobi “Inson hamda fuqaroning huquq va erkinliklari kafolatlari” deb atalib 54-

58-moddalarda o‘z aksini topgan. Konstitutsiyaning 55-moddasida “Har kim

o‘z huquq va erkinliklarini qonunda taqiqlanmagan barcha usullar bilan

491


background image

492

himoya qilishga haqli. Har kimga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya

qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor

shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan

sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi. Har kimga buzilgan huquq va

erkinliklarini tiklash uchun uning ishi qonunda belgilangan muddatlarda

vakolatli, mustaqil hamda xolis sud tomonidan ko‘rib chiqilishi huquqi

kafolatlanadi”,-deya belgilab qo‘yildi.[2] Shu nuqtayi nazardan inson, uning

huquq va erkinliklari oliy qadriyat hisoblanadigan fuqarolik jamiyati asoslari

mustahkamlandi. Inson huquq va erkinliklari ta’minlanishining muhim sharti,

bu huquqiy kafolatlarning yaratilganligi hisoblanadi. Ya’ni, bu - inson va

fuqarolar huquq va erkinliklarining Konstitutsiya va qonunlarda

mustahkamlanishi hamda ularni ta’minlashga, amalga oshirishga qaratilgan

boshqa huquqiy hujjatlarning mavjudligida o‘z aksini topadi. Qonun

ustuvorligini ta’minlash, insonlarning huquq va erkinliklarini kafolatlashda bir

qancha kamchilik va muammolar ko‘zga tashlanmoqda. Xususan, fuqarolar

huquqiy vositalardan keng ko‘lamda foydalanishlarini ta’minlash va yuridik

fanlar bilan amaliyot aloqasini mukammal yo‘lga qo‘yish asosiy

vazifalarimizdan biri sifatida ta’kidlanishi zarur. Zero, yuridik va jismoniy

shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tizimli tartibga solib borish vazifasini

amalga oshirishda huquqiy vositalardan mohirona foydalanilsa jamiyat hayoti

ham shunchalik erkin va tartibli muhitga ega bo‘ladi.

“Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Milliy

strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-6012-sonli Farmonida: “Sudlar va

huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan inson huquqlari bo‘yicha

xalqaro shartnomalar normalarini qo‘llash amaliyotini yanada kengaytirish,

ozodlikdan mahrum qilish joylarida saqlanayotgan shaxslar huquqlariga rioya

etilishini monitoring qilish tizimini takomillashtirish hamda shartnomaviy

qo‘mitalarning xabarlarini ko‘rib chiqish yuzasidan qarorlarni bajarishning

aniq mexanizmlarini ishlab chiqish lozim“,[3]- deya mustahkamlab qo‘yildi.

Sud-huquq sohasida qonun ustuvorligi va inson huquq va erkinliklari


background image

493

kafolatini ta’minlashda quyidagi maqsad va vazifalarga e’tibor qaratish lozim:

- fuqarolarda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni keng qamrovda

shakllantirish, huquqiy savodxonlikni oshirish;

- inson huquqlari sohasida

ixtisoslashgan huquqshunoslarni

tayyorlash tizimini takomillashtirish;

- sud jarayonlarida tenglik, shaffoflik va tortishuv tamoyillarini to‘liq

joriy qilish;

- umumxalq uchun foydali va samarali bo‘lgan malakali yuridik

yordamni takomillashtirish;

- inson huquqlari va erkinliklariga oid xalqaro standartlarni

ta’minlashda, jismoniy va yuridik shaxslarning konstitutsiyaviy shikoyatlari

institutini joriy etishda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining roli

va o‘rnini oshirish.

Qolaversa, yoshlarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy huquqlarini himoya

qilish, ularning jamiyat va davlat hayotida faol ishtirok etishini ta’minlashni

davlat siyosatining eng muhim yo‘nalishi etib belgilash maqsadga muvofiq.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga

yo‘llagan murojaatnomasida inson huquq va erkinliklarini kafolatli himoya

qilish, qonun ustuvorligini ta’minlashga qaratilgan islohotlar izchil davom

ettirilishi ma’lum qilindi. Bunga ko‘ra, fuqarolik, iqtisodiy va jinoyat ishlari

bo‘yicha viloyat darajasidagi sudlar bitta sud sifatida birlashtirilishi, sud

muhokamasiga qadar sudda ishlarni dastlabki eshitish amaliyoti yangi tartib

sifatida joriy etiladigan bo‘ldi. Inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishda

fundamental va innovatsion tadqiqotlarni kengaytirish, ilmiy- tadqiqot

muassasalarining salohiyati, ilmiy tadqiqotlari va ishlanmalarining

samaradorligini oshirish jamiyatda qonunga hurmatni shakllantirishning

zamonaviy usullarini joriy etishda asos vazifasini bajaradi. O‘zbekiston

Respublikasi Prezidentining PF-158-sonli “O‘zbekiston - 2030” strategiyasi

to‘g‘risidagi Farmonining 85-maqsadida “Davlat organlari va mansabdor

shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini o‘rnatish hamda


background image

494

ma’muriy adliya tizimini yanada rivojlantirish” uchun

“-Ma’muriy sudlarga bevosita murojaat qilishga to‘sqinlik qilayotgan

omillarni to‘liq bartaraf etish;

-Sudga qadar bosqichda nizolarni hal qilish samaradorligini 50 foizga

oshirish;

-Sudga qadar hal etilishi mumkin bo‘lgan nizolar yuzasidan sudlarga

kelib tushadigan ishlar sonini 50 foizga kamaytirish;

-Ma’muriy tartib-taomillar prinsiplarini yo‘l harakatini tartibga soluvchi

belgilar va ishoralarga to‘liq tatbiq etish” kabi islohotlarni amalga oshirish

lozimligi belgilab qo‘yildi”.[5]

Hozirgi kunda Yangi O‘zbekistonda mutlaqo yangi va milliy huquqiy

tizim shakllantirilmoqda. Ya’ni, “Inson, uning huquqlari, erkinliklari, ayniqsa,

qadri - eng muhim qadriyat” degan tamoyil alohida e’tirof etilmoqda. Eng

asosiysi: Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida yillar davomida amal

qilib kelgan “davlat - jamiyat - inson” tamoyili “inson - jamiyat - davlat”

tamoyiliga o‘zgartirilmoqda. Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi

loyihasining 19-maqsadi - advokatura institutining inson huquqlari, erkinliklari

va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdagi salohiyatini tubdan oshirish,

shuningdek, aholi va tadbirkorlik sub’ektlarining malakali huquqiy xizmatlarga

bo‘lgan talabini to‘liq qondirishdan iborat[4] deb belgilab qo‘yilganligi muhim

va dolzarb sanaladi. Shu ma’noda, mamlakatimizda sud-huquq sohasidagi

islohotlar doirasida mahkumlar va qamoqqa olingan shaxslar uchun qulay

shart-sharoitlar yaratish, ularning huquq va erkinliklariga rioya etish, sha’ni va

qadr-qimmatini hurmat qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar amalga

oshirilayotgani e’tiborga molik. Yuqoridagi o‘zgarishlar va islohotlar

barchamizni xursand qiladi. Chunki, har bir fuqaroning huquq va

erkinliklarining kafolatlari kuchaytirilmoqda, fuqarolarga yangi imkoniyatlar va

qulayliklar yaratilmoqda. Bugungi kunda inson huquqlari bo‘yicha uzluksiz

ta’lim tizimini rivojlantirish, inson huquqlari va erkinliklari sohasida

professional jurnalistlar va mutaxassis, kadrlarni tayyorlash va ularning


background image

495

malakasini oshirish tizimini takomillashtirish zarur. Shu jumladan, inson

huquqlari sohasida axborot tarqatish bo‘yicha ommaviy axborot vositalari

faoliyatini yanada kuchaytirish, jurnalistlar va blogerlarning axborot olish va

tarqatishga bo‘lgan huquqlarining kafolatlarini kuchaytirish birinchi darajali

vazifa sifatida belgilab qo‘yildi.

O‘zbekiston Respublikasi huquqiy demokratik davlat va erkin fuqarolik

jamiyatini barpo etishida qonun ustuvorligini ta’minlash dolzarb masala

sanaladi. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Xorijiy investorlari

kengashining birinchi yalpi majlisidagi nutqida: “Biz qonun ustuvorligini Yangi

O‘zbekiston taraqqiyotining bosh tamoyillaridan biri etib belgiladik”[1], - deya

ta’kidlarida ham bunga yaqqol guvoh bo‘lamiz. O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasida huquqiy davlatning muhim prinsipi - hokimiyatlar bo‘linishi

mustahkamlab qo‘yilgan. Jumladan, Asosiy qonunimizning 11-moddasiga

ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi davlat hokimiyatining tizimi hokimiyatning

qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishi prinsipiga

asoslanadi. Hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi esa qonun ustuvorligini

kafolatlashda yetakchi rol o‘ynaydi. Konstitutsiyaviy sud qonun hujjatlarining

Konstitutsiyaga qanchalik mosligiga doir ishlarni ko‘rish orqali har bir

hokimiyat tarmog‘ining o‘z vakolati doirasida ish yuritayotgani, ularning

hujjatlarida inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinganiga baho beradi.

Bularning barchasi huquqiy davlatning muhim sharti hisoblangan qonun

ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda sud-huquq tizimi har tomonlama

puxta va aniq, xalqaro standartlarning eng ilg‘or tajribalarini o‘zida mujassam

etgan tizim sifatida shakllangan. Qonun ustuvorligini ta’minlash, inson huquq

va erkinliklarini kafolatlash ushbu sohadagi xalqaro tadqiqotlar

integratsiyalashuvini amalga oshirish va tadqiqot natijalarini amaliyotga keng

joriy etish imkonini beradi. Ijtimoiy va sud-huquq munosabatlarida vakolatli

davlat organlari tomonidan faol norma ijodkorligini joriy etish siyosatining

rivojlanishi huquq va erkinlikning yetarlicha ta’minlanishiga asos bo‘ladi.


background image

496

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Xorijiy investorlari

kengashining birinchi yalpi majlisidagi nutqi. 16.11.22y. www.prezident.uz.

2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T. O'zbekiston,

01.05.2023y.

3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari bo‘yicha

O‘zbekiston Respublikasining Milliy strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-

6012-sonli Farmon, 22.06.2020.

4.

Yangi

O‘zbekistonning

Taraqqiyot

strategiyasi.

https://lex. uz/uz/docs/-5841063

5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston -

2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-sonli Farmoni. 11.09.23.

6. кызы МУСТАФАЕВА, Наджиба Ильгар. "К 70-ЛЕТИЮ

ВСЕОБЩЕЙ ДЕКЛАРАЦИИ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА." Московский журнал

международного права 106.1 (2018): 35-43.

7. Khamdamova, S. "Regulatory activity of local Kengashes as one

of the mechanisms of realization of representative authority." ISJ Theoretical

& Applied Science, 04 (84) (2020): 73-76.

8. Исраилова, Зарина. "Конституция–основа свободной и

благополучной жизни народа." in Library 1.1 (2023): 46-56.

Библиографические ссылки

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Xorijiy investorlari kengashining birinchi yalpi majlisidagi nutqi. 16.11.22y. www.prezident.uz.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T. O'zbekiston, 01.05.2023y.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Milliy strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-6012-sonli Farmon, 22.06.2020.

Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi. https://lex. uz/uz/docs/-5841063

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston - 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-sonli Farmoni. 11.09.23.

кызы МУСТАФАЕВА, Наджиба Ильгар. "К 70-ЛЕТИЮ ВСЕОБЩЕЙ ДЕКЛАРАЦИИ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА." Московский журнал международного права 106.1 (2018): 35-43.

Khamdamova, S. "Regulatory activity of local Kengashes as one of the mechanisms of realization of representative authority." ISJ Theoretical & Applied Science, 04 (84) (2020): 73-76.

Исраилова, Зарина. "Конституция–основа свободной и благополучной жизни народа." in Library 1.1 (2023): 46-56.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов