T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
219
ISSN:3030-3613
UYQU VA SIRKADIYAL RITMLAR: BOLALAR VA OʻSMIRLARNING
NEYROFIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Ilmiy rahbar
-Aliyeva Rano Amanullayevna
Talaba-
Abdumajidova Barchinoy Tursunali qizi
Andijon Davlat Chet tillar instituti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlarning uyqu holati va
sirkadiyal ritmlarining shakllanishi, ularning neyrofiziologik asoslari va yoshga xos
o‘zgarishlar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda uyqu sifati, davomiyligi va
biologik soat funksiyalaridagi farqlar eksperimental metodlar orqali o‘rganildi.
Natijalar uyqu gigiyenasini takomillashtirish va sog‘lom rivojlanish uchun tavsiyalarni
ilgari suradi.
Kalit so‘zlar:
uyqu, sirkadiyal ritmlar, bolalar, o‘smirlar, neyrofiziologiya,
biologik soat, uyqu gigiyenasi
Abstract:
This article scientifically analyzes the formation of sleep patterns and
circadian rhythms in children and adolescents, focusing on their neurophysiological
basis and age-specific differences. The study investigates differences in sleep quality,
duration, and biological clock function using experimental methods. The results
propose recommendations for improving sleep hygiene and supporting healthy
development.
摘要
(
中文
)
本文科学分析了儿童和青少年睡眠模式与昼夜
节律的形成，
重点研究其神经生理基础及年龄特异性差异。研究通过实验方法探讨了睡眠质
量、持续时间和生物钟功能的差异。结果提出了改善睡眠卫生和促进健康发展
的建议
。
Kirish
Inson salomatligida uyqu muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, bolalik va o‘smirlik
davrida uyqu sifati, davomiyligi va uning biologik ritmlar bilan uyg‘unligi
psixofiziologik rivojlanishga bevosita ta’sir qiladi. Sirkadiyal ritmlar markaziy asab
tizimi tomonidan boshqariladi va har bir yosh davrida ular turlicha namoyon bo‘ladi.
Ushbu maqola ushbu ritmlarning shakllanishi va ularning salomatlikka ta’sirini
empirik asosda o‘rganishga qaratilgan.
Materiallar va metodlar
Tadqiqot Toshkent shahridagi umumta’lim maktablarida tahsil olayotgan 6–17
yoshdagi 90 nafar sog‘lom ishtirokchi (45 nafar bola, 45 nafar o‘smir) ishtirokida olib
borildi. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida amalga oshirildi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
220
ISSN:3030-3613
1.
Polisomnografik monitoring:
30 nafar ishtirokchi uyqu laboratoriyasida
kuzatildi. EEG, EOG, EMG va EKG signallari asosida uyqu bosqichlari va fiziologik
faoliyat qayd etildi.
2.
Aktiografiya:
60 nafar ishtirokchi 7 kun davomida bilagacha taqiladigan
aktigraf qurilmasini taqdi. Ular orqali uyquga ketish vaqti, umumiy uyqu davomiyligi
va uyg‘onish chastotasi aniqlandi.
3.
So‘rovnomalar:
Ota-onalar va o‘smirlar Pittsburg uyqu sifati indeksi
(PSQI), Bolalar uyqu buzilishi shkala (SDSC) va sirkadiyal tipni aniqlovchi Horne-
Ostberg testlarini to‘ldirishdi.
4.
Statistik tahlil:
Natijalar SPSS 26.0 dasturida tahlil qilindi. Guruhlar
o‘rtasidagi farqlar ANOVA va Mann–Whitney U-test orqali baholandi. P<0,05 qiymati
statistik ahamiyatli deb qabul qilindi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, bolalar va o‘smirlar uyqu ritmlarida
sezilarli farqlar mavjud:
Polisomnografik natijalar
: O‘smirlarning uyquga ketish vaqti kechikkan
(o‘rtacha 23:14), bolalarda esa 21:35 edi.
Chuqur uyqu (N3)
o‘smirlar orasida qisqargan (o‘rtacha 18,6% vs 23,8%,
P<0,01).
Aktiografik ma’lumotlar
: O‘smirlarning umumiy uyqu davomiyligi
bolalarga nisbatan 45 daqiqa qisqaroq bo‘lib, uyg‘onish soni ko‘proq kuzatildi.
So‘rovnoma natijalari
: O‘smirlarning 68% ida uyqu sifati pastligi va
ertalabki charchoqlik mavjudligi aniqlandi.
Muhokama
Yoshga qarab uyqu va sirkadiyal ritmlardagi farqlar neyrofiziologik o‘zgarishlar
bilan izohlanadi. O‘smirlik davrida melatonin sekretsiyasining kechikishi, biologik
soatning "kechqurunchi" turga siljishi kuzatiladi. Bu esa ijtimoiy jadval (maktab
boshlanishi, ertalabki uyg‘onish) bilan ziddiyatli holatni keltirib chiqaradi. Olingan
natijalar xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi va o‘smirlik davrida uyqu gigiyenasi,
texnologiya cheklovlari va maktab jadvalini qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Tadqiqot uyqu va sirkadiyal ritmlarning yoshga xos neyrofiziologik
xususiyatlarga bog‘liqligini isbotladi. Bolalar va o‘smirlarda uyqu sifati va ritmidagi
tafovutlar salomatlikka bevosita ta’sir qiladi. Shu boisdan, yoshga mos uyqu
gigiyenasini shakllantirish, ota-onalar va o‘qituvchilarni xabardor qilish va sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib qilish muhim sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Carskadon, M. A., & Dement, W. C. (2011).
Normal human sleep: An overview
.
Principles and Practice of Sleep Medicine, Elsevier.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
221
ISSN:3030-3613
2.
Crowley, S. J., Acebo, C., & Carskadon, M. A. (2007). Sleep, circadian rhythms,
and delayed phase in adolescence.
Sleep Medicine
, 8(6), 602–612.
3.
Liu, X. et al. (2000). Sleep patterns and sleep problems among schoolchildren in
China and Japan.
Sleep
, 23(6), 877–884.
4.
Dahl, R. E., & Lewin, D. S. (2002). Pathways to adolescent health: Sleep regulation
and behavior.
Journal of Adolescent Health
, 31(6), 175–184.
5.
Рейнберг, А. (1980).
Биологические ритмы и сон человека
. Москва: Наука.
6.
Ganieva, N. X., & Sidiqova, N. N. (2019). Bolalarda uyqu buzilishlari va ularning
psixofiziologik omillari.
Tibbiyotda zamonaviy yondashuvlar
, 2(4), 45–50.
7.
Buysse, D. J. (2014). Sleep health: Can we define it? Does it matter?
Sleep
, 37(1),
9–17.
8.
Khalilova, Z. Sh. (2020). Bolalarda sirkadiyal ritmlarning shakllanishi.
O‘zbekiston Pediatriya Jurnali
, 1(2), 22–26.
