T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
178
ISSN:3030-3613
BOLALAR VA O’SMIRLARNING OVQATLANISH FIZIOLOGIYASI:
METABOLIK JARAYONLAR VA OZIQ MODDALARI ALAMSHINUVI
Ilmiy rahbar-
Aliyeva Rano Amanullayevna
Nizomitdinova Ominaxon Nosirbek qizi
ADCHTI, Ingliz filologoyasi, o'qitish metodikasi,
tarjimashunoslik fakulteti talabasi
nizomiddinovaomina5@gmail.com
Annotatsiya
:Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlar organizmida kechadigan
ovqat hazm qilish va modda almashinuvi jarayonlarining yoshga xos fiziologik
xususiyatlari yoritilgan. Xususan, asosiy oziq moddalari – oqsillar, yog‘lar, uglevodlar,
vitaminlar va minerallar almashinuvi, ularning energiya sarfiga ta’siri va yoshga mos
me’yorlari ko‘rib chiqilgan. Ovqatlanishdagi xatolar va noto‘g‘ri parhezning bolalar
sog‘lig‘iga salbiy ta’siri haqida ham fikr yuritilgan. Maqola sog‘lom ovqatlanish
madaniyatini shakllantirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
bolalar ovqatlanishi, o‘smirlar, metabolizm, modda almashinuvi,
oziq moddalari, oqsil, yog‘, uglevod, vitamin, mineral, fiziologiya, fiziologik ehtiyoj,
energiya balansi
Kirish
Bolalar va o‘smirlarning organizmi faol o‘sish, rivojlanish, gormonlar
o‘zgarishi va psixofiziologik yetilishga bog‘liq o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Shu
sababli ularning ovqatlanishi ham o‘ziga xos bo‘lishi kerak. To‘g‘ri ovqatlanish
nafaqat jismoniy sog‘liqni ta’minlaydi, balki aqliy rivojlanish, immunitet kuchi va
kasalliklarga chidamlilikni oshiradi. Shunday ekan, har bir yosh davrida ovqatlanish
normalariga qat’iy amal qilish lozim.
Asosiy qism
Metabolizm va yoshga xos fiziologik o‘zgarishlar
Metabolizm — organizmda kechadigan kimyoviy va fiziologik jarayonlar
majmui bo‘lib, bu jarayonlar yordamida oziq moddalari energiyaga, hujayra
komponentlariga, fermentlar va gormonlarga aylanadi. Bolalar organizmida asosiy
almashinuv darajasi kattalarnikidan yuqori bo‘ladi. Bu esa ularda energiyaga va oziq
moddalarga ehtiyojning ortishini anglatadi. Metabolik jarayonlar faolligi ayniqsa 1
yoshgacha bo‘lgan davrda va o‘smirlikda keskin oshadi. Bolalarda metabolizm
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘ladi, ayniqsa:
• 0–1 yosh: organizm eng faol o‘sadi;
• 6–12 yosh: maktab davrida aqliy va jismoniy faoliyat kuchayadi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
179
ISSN:3030-3613
• 12–18 yosh: o‘smirlik davrida gormonal o‘zgarishlar metabolizmni
kuchaytiradi.
Makronutrientlar: Oqsillar, Yog‘lar, Uglevodlar
Oqsillar (proteinlar):
• Vazifasi: hujayralar tuzilishi, fermentlar va gormonlar sintezi.
• Manbalari: go‘sht, sut, tuxum, dukkaklilar.
• Norma: 1 yoshgacha – 2,2 g/kg, 7–10 yosh – 1,2 g/kg.
Yog‘lar:
• Vazifasi: energiya manbai, hujayra membranalari komponenti.
• Manbalari: o‘simlik moylari, yong‘oqlar, baliq yog‘i.
• Muhim yog‘ kislotalari: Omega-3 va Omega-6 – miya rivojlanishi va yurak
faoliyati uchun zarur.
Uglevodlar:
• Vazifasi: asosiy energiya manbai.
• Manbalari: don mahsulotlari, sabzavotlar, mevalar.
• Norma: umumiy kaloriyaning 50–60% ini tashkil etishi lozim.
Mikronutrientlar: Vitamin va mineral moddalar
Vitaminlar:
• A vitamini: ko‘rish va immunitet uchun muhim.
• D vitamini: suyaklar o‘sishi va kalsiy so‘rilishi uchun zarur.
• B guruh vitaminlari: nerv tizimi faoliyati, qon hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
• C vitamini: immunitet va antioksidant funksiyalar.
Minerallar:
• Kalsiy: suyak va tishlar uchun.
• Temir: gemoglobin sintezi.
• Rux va magniy: immunitet, miya faoliyati, gormonal muvozanat.
O‘smirlik davri ovqatlanishining o‘ziga xosliklari
O‘smirlikda (12–18 yosh) metabolizmning yuqori darajasi sababli
ovqatlanishga alohida e’tibor kerak:
• Kaloriyalilik: o‘g‘il bolalar uchun 2500–3000 kcal, qizlar uchun 2200–2700
kcal.
• Oqsilga ehtiyoj: mushak to‘qimasining o‘sishi uchun oshadi.
• Qizlarda: temir tanqisligi (ayniqsa hayz siklida) rivojlanishi xavfi yuqori.
Ovqatlanishda keng tarqalgan xatolar
• Fast food, gazli ichimliklar, shirinliklarning ko‘pligi – semirish, insulin
qarshiligi, diabet.
• Meva va sabzavotlar tanqisligi – vitamin yetishmovchiligi.
• Nonushta qilmaslik – aqliy faoliyat pasayishi, glyukoza muvozanatsizligi.
• Suv ichishning kamligi – modda almashinuvi sekinlashadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
180
ISSN:3030-3613
Xulosa
Bolalar va o‘smirlarning to‘g‘ri ovqatlanishi ularning sog‘lom jismoniy va aqliy
rivojlanishi, kasalliklarning oldini olish, hayot sifatini yaxshilashda asosiy omildir. Har
bir yosh davrida biologik ehtiyojlar farq qilgani uchun individual yondashuv zarur.
Maktab, oilaviy muhit, sog‘liqni saqlash tizimi va OAV birgalikda ovqatlanish
madaniyatini shakllantirishi lozim. Shu sababli bolalarga yoshlikda sog’lom
ovqatlanish haqida tushunchalar berib borish va nosog’lom ovqatlarni tanamiz uchun
zararlarini tuahuntirish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Mahmudova Z.A. (2020). Pediatriyada ovqatlanish fiziologiyasi asoslari. Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
2.
Gafurova N.R. (2019). Biokimyo va ovqatlanish fiziologiyasi. Samarqand: SSV
nashriyoti.
3.
WHO. (2021). Nutrition in adolescence: Issues and challenges for the health sector.
Geneva.
4.
Ramazanov A.B. (2021). O‘sib kelayotgan organizmlarda energiya almashinuvi.
Buxoro: BuxDU nashriyoti.
5.
Nelms, M., Sucher, K., & Long, S. (2018). Nutrition Therapy and Pathophysiology.
Cengage Learning.
6.
UNICEF. (2022). Child and Adolescent Health and Nutrition Reports.
7.
Rakhmatullaeva S.T. (2021). O‘smirlar salomatligi va parhez nazariyasi. Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
