T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
293
ISSN:3030-3613
SIGIRLARNING II LAKTATSIYASI MOBAYNIDA OZIQLANTIRISHNING
SUT MAHSULDORLIGIGA TA’SIRI
G.D.Anarbayeva
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi,
chorvachilik va botexnologiyalar
universiteti Toshkent filiali talabasi
A.E.Yangiboyev
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi,
chorvachilik va botexnologiyalar universiteti
Toshkent filiali dotsenti, q.x.f.d., (DSc)
I.R.Xolbo‘tayev
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi,
chorvachilik va botexnologiyalar
universiteti Toshkent filiali q.x.f.f.d., (PhD)
ANNOTATSIYA
Mazkur ilmiy maqolada sigirlarning ikkinchi laktatsiyasi davomida ularni
oziqlantirish usullarining sut mahsuldorligiga ko‘rsatgan ta’siri o‘rganildi. Tadqiqotda
ratsional va muvozanatli oziqlanish sigirlarning sog‘lig‘i, modda almashinuvi va
laktatsiya davomiyligi bilan qanday bog‘liq ekani tahlil qilindi. Ayniqsa, energiyaga
boy va oqsilga boy yemlarning belgilangan miqdorda berilishi ikkinchi laktatsiya
davrida maksimal sut ishlab chiqarishiga olib kelgani kuzatildi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, ikkinchi laktatsiyada bo‘lgan sigirlar uchun tuzilgan optimal oziqlantirish
ratsioni ularning genetik salohiyatini to‘liq namoyon etishga imkon beradi.
Shuningdek, yem-hashak sifati, oziq moddalar balansini ta’minlash va oziqlantirish
vaqtining tartibi ham muhim omillar sifatida belgilandi. Ushbu natijalar yuqori
mahsuldorlikka ega sog‘imli sigirlarni parvarish qilishda amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
sigir, ikkinchi laktatsiya, oziqlantirish, sut mahsuldorligi, ratsion,
oqsil, energiya, yem sifati, ovqat hazm qilish, oziq modda, parvarish, genetik salohiyat.
АННОТАЦИЯ
В данной научной статье рассматривается влияние кормления коров во
второй лактации на их молочную продуктивность. Исследование показало, что
сбалансированное и рациональное питание оказывает значительное влияние на
здоровье животных, обмен веществ и продолжительность лактации. Особенно
эффективным оказалось использование кормов, богатых энергией и белком, что
обеспечило высокий удой у коров во второй лактации. Также было выявлено, что
составление оптимального рациона питания позволяет животным полностью
раскрыть свой генетический потенциал. Качество кормов, баланс питательных
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
294
ISSN:3030-3613
веществ и режим кормления были определены как ключевые факторы,
способствующие повышению продуктивности.
Ключевые слова:
корова, вторая лактация, кормление, молочная
продуктивность, рацион, белок, энергия, качество кормов, пищеварение,
питание, содержание, генетический потенциал.
ABSTRACT
This scientific article examines the effect of feeding practices on milk
productivity during the second lactation of cows. The study found that balanced and
rational feeding significantly influences animal health, metabolism, and lactation
duration. The use of energy- and protein-rich feeds resulted in higher milk yield during
the second lactation. An optimized feeding ration enabled cows to fully express their
genetic potential. Moreover, feed quality, nutrient balance, and feeding schedule were
identified as crucial factors affecting productivity. The findings have practical
relevance for managing high-yield dairy cows during their second lactation period.
Keywords:
cow, second lactation, feeding, milk productivity, ration, protein,
energy, feed quality, digestion, nutrition, care, genetic potential.
Asosiy izlanishlar:
Bugungi kunda dunyo miqyosida aholi sonining tez o‘sishi,
shaharlarning kengayishi va qishloq xo‘jalik maydonlarining qisqarishi natijasida sut
ishlab chiqarish hajmini barqaror oshirish dolzarb muammoga aylanmoqda. Ayniqsa,
iqlim o‘zgarishi, yirik sut fermalarida hayvonlarning zo‘riqish holatlari, ozuqa
resurslarining yetishmovchiligi va veterinariya xizmatlarining yetarlicha samarali
emasligi kabi omillar sut yetkazib berish zanjirida muvozanat buzilishiga sabab
bo‘lmoqda. Shuningdek, ba’zi mintaqalarda ishlab chiqarishning talablarga mos
emasligi, saqlash va qayta ishlashdagi yo‘qotishlar global oziq-ovqat xavfsizligiga
tahdid solmoqda.
KIRISH
Respublikaning barcha xo‘jaliklarida chorvachilikni jadal rivojlantirish, sut va
go‘sht mahsulotlari ishlab chiqarishni barqaror oshirib borishda qoramolchilikni
yuritish tizimini zamonaviy talablarda shakllantirish dolzarb hisoblanadi.
Chorvachilikning barcha ko‘rsatkichlari 1991-2018-yillar davomida ko‘tarildi. Bu,
ayniqsa, 2016-yildan boshlab jadallashdi. Jumladan, 2018-yilda qoramollar soni 1991-
yilga nisbatan 2,49 baravar, Shu jumladan, sigirlar soni 2,13 baravar sut ishlab
chiqarish hajmi 3,14 baravar, go‘sht 2,85 baravar, tuxum yetishtirish 3,14 baravar va
qorako‘l terisi tayyorlash 73,4 baravarga ko‘paydi.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy, tashkiliy-texnik tadbirlar
kompleksi qishloq xo‘jaligi, shu jumladan, qoramolchilikni rivojlantirish, sut va go‘sht
mahsulotlari ishlab chiqarishni jadallashtirish uchun imkoniyat yaratmoqda. Keyingi
ikki yil mobaynida sut va go‘sht ishlab chiqarish tegshlicha 9,6 % va 10,7% ga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
295
ISSN:3030-3613
ko‘paydi. 2021-yilda qoramollar sonini 13825 ming, sigirlarni 5065 ming bosh, sut
ishlab chiqarishni 11882,5 ming, go‘shtni 2433,5 ming tonnaga yetkazish topShirig‘i
O‘zbekiston Respublikasi Veterinariya va Chorvachilikni rivojlantiish qo‘mitasi
zimmasiga yuklatidi. Ushbu qo‘llanmani yozish va nashr ettirishdan maqsadimiz –
Yurtboshimiz
Shavkat
Mirziyoyevning
oqilona
rahbarligida
tadbirkor
chorvadorlarimiz va fidoyi olimlarimiz mehnati bilan chorachilikda katta ijobiy
o‘zgarishlar va ulkan zafarlarga erishishdir.
Tadqiqotning obyekti
bo‘lib Toshkent viloyati Yangiyo‘l tumani “Jamol ota –
chorva nasil” fermer xo‘jaligiga Germaniya davlatidan keltirilgan nemis
seleksiyasidagi sof golshtin zotli ikkinchi laktatsiyalardagi sigirlar hisobalanadi
Tadqiqotning predmeti
Nemis seleksiyasiga mansub golshtin zotli ikkinchi
laktatsiyadagi 90 kunda sersut qilishning sigirlarning sut mahsuldorligi, sutining sifat
ko‘rsatkichlari, eksterer o‘lchamlari, yelin, pushtdorlik, tirik vazn ko‘rsatkichlari
hisoblanadi
Tadqiqotning usullari.
Tadqiqotlarni bajarish jarayonida zootexnikaviy (sut
mahsuldorligi, sutning sifat ko‘rsatkichlari, eksterer, yelin, pushtdorlik, ozuqani sut
bilan qoplash ko‘rsatkichlari), biologik (klinik, gematologik ko‘rastkichlar, issiqqa
chidamlilik indeksi) va statistik (o‘rtacha arifmetik ko‘rsatkich va xato,
o‘zgaruvchanlik koeffitsienti, guruhlararo farqlar ishonchliligi) usullari qo‘llanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
quyidagilardan iborat: Tadqiqotlarda ilk bor
Toshkent viloyati sharoitida chetdan keltirilgan golshtin zotli g‘unojinlarni ikkinchi
tug‘ishda sut mahsuldorligi oziqlantrish ratsioni tuyimligin oshrish orqali sersut qilish
davrining maqbul muddatlarni aniqlangan;
-chetdan olib kelingan golshtin zotli ikkinchi tug‘ishidagi sigirlarning sersut
qilish davrida oziqlantirish ratsioni to‘yimligini 10-15 % oshirishning sut
mahsuldorligi, tirik vazni va yelin shakllariga ta’siri aniqlangan;
-chetdan olib kelingan golshtin zotli ikkinchi tug‘ishidagi sigirlarning sersut
qilish davrida oziqlantirish ratsioni to‘yimligini 10-15 % oshirishning mahsuldorlik,
texnologik, pushtdorlik xususiyatlarriga ta’siri aniqlangan;
-chetdan olib kelingan golshtin zotli ikkinchi tug‘ishidagi sigirlarning sut
mahsuldorligi, tirik vazni va vannasimon yelin shakliga ega irsiy salohiyatga ega
bo‘lgan podasi yaratilishga asos solingan.
-
Sigirlarning laktatsiyasining kechish xususiyatlari, eksterer, yelin, ozuqani sut
bilan qoplash ko‘rsatkichlarining sersut qilish darajasiga bog‘liqligi aniqlangan;
-
Chetdan keltirilgan sigirlarning ayrim biologik xususiyatlari Toshkent
viloyatining o‘ziga xos sharoitida o‘rganilib baholangan;
MATERIALLAR VA USULLAR
Tadqiqotning maqsadi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
296
ISSN:3030-3613
Xashaki qovoq mevasi bilan oziqlantirish orqali sog‘in sigirlar ratsionlarida kuz-
qish davrida kuzatiladigan oqsil-qand nisbatining buzilishini, sog‘in sigirlarning sut
mahsuldorligini oshirish va ularning sut berishida kechadigan moddalar almashinuvi
buzilishlarini oldini olish chora tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotning vazifasi:
xashaki qovoqning sog‘in sig‘irlar ratsionida turli
miqdorlarda qo‘llashda eng maqbul miqdorini qo‘llash natijasida sog‘in sig‘irlar
pushtdorlik faoliyatiga ta’sirini, tajribadagi sigirlarining sutdorlik koeffitsienti, sog‘in
sigirlar ratsionida qo‘llashning sut mahsuldorligi va iqtisodiy samaradorligini aniqlash
va tajribadagi sigirlarning oziqani sut bilan qoplash xususiyatlarini o‘rganishdir
Tadqiqotning usullari.
Ushbu tadqiqotda umumiy zootexniyada qo‘llaniladigan
umumiy uslublardan foydalanilgan. Tadqiqot masalalarini o‘rganishda umum
zootexnikaviy usullardan: sog‘in sigirlarning asrash, oziqlantirish, sut mahsuldorligi va
uning sifati o‘rganildi. Sut sifatini ko‘rsatkichlarini o‘rganish tajribalar boshi, o‘rtasi
va oxirida guruhlarning 10 bosh sigirlarining sutlarida yog‘ligi, zichligi, quruq
moddasi, yog‘sizlantirilgan quruq sut qoldiqlari, qand miqdorini aniqlash
laboratoriyada, oziqalar tahlili standart talablari asosida “Zamona Ra’no”,
“NANOGEN LAB” MChJ laboratoriyasida va “Laktan” sut tahlilchisida umumqabul
qilingan P.T.Lebedev, A.T.Usovich (1976), V.A.Petuxova va boshqalar (1981)
usullarida, sigirlar qonining morfologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlari tajriba boshi
va oxirida shaklli elementlarini aniqlash – Goryayev kamerasida hisoblash,
gemoglobin – Sali usulida, qand miqdori – Xagedron-Yensen usulida, oqsil
refroktometrda o‘lchashlarda, kalsiy – de-Vaard, fosfor – R.Ch.Yudelevich usulida,
ko‘rsatkichlarning statistik qayta ishlashlari: o‘rtacha arifmetik va uning xatosi,
guruhlararo farqning ishonchlilik darajasi (Y.K.Merkureva, 1970, N.A.Plaxinskiy.
1969) hamda iqtisodiy (jami xarajatlar, 1 s mahsulotning tannarxi, xarid narxi, sof
foyda, samaradorlik darajasi) usullaridan foydalanilgan.
NATIJALAR VA MUNOZARALAR
Sigirlarning II laktatsiyasi mobaynida oziqlantirish
Sigirlarning sut mahsuldorligi bo‘yicha irsiy imkoniyatlarini to‘liq yuzaga
chiqarishda oziqlantirish omili hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Qayd qilishlaricha, sigirlar organizmida laktatsiya davrida moddalar
almashinuvi jarayonlari jadal kechib, bu jarayonlar natijasida ozuqalarning to‘yimli
moddalaridan sut hosil bo‘ladi. Shu tufayli bu davrda sigirlarni sut mahsuldorligini
hisobga olgan holda to‘la qiymatli oziqlantirishni ta’minlash zarur. Sigirlar ratsioni
muvofiqlashtirilgan bo‘lib, ozuqalar tarkibi to‘yimli moddalar bilan birga, biologik
faol moddalar, vitaminlar, makro-va mikroelementlar bilan ta’minlangan bo‘lishi
ularning mahsuldorligi bo‘yicha genetik imkoniyatlaridan keng foydalanishda alohida
amaliy ahamiyatga ega.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
297
ISSN:3030-3613
Biz yuqoridagi fikrlarni hisobga olgan holda tajriba guruhlaridagi sigirlarni
oziqlantirishni tashkil etdik. Uning natijalari 1-jadvalda keltiriladi.
1-jadval
Tajribadagi sigirlarga 305 kun laktatsiya mobaynida ozuqalar sarfi, kg
Ozuqalar
Asosiy
ratsion
+10%
1-guruh
Asosiy ratsion
+15 %
II-guruh
Asosiy ratsion
III-guruh
Beda pichani
1193
1297
1108
Bo‘g‘doysomoi
1996
2169
1854
Beda senaji
3219
3497
2989
Makkajo‘xori silosi
7625
8285
7081
Xashaki lavlagi
2746
2983
2549
Makkajo‘xori doni
334
363
310
Arpa yormasi
466
507
433
Bo‘g‘doy kepagi
850
924
791
Paxta kujarasi
486
526
449
JAMI
18915
20551
17564
EOB
7397,29
8038,51
6859,5
Oziq.br,
5494,58
5969,55
5101,58
Almashinuvchi energiya,Mj
54946
59696,1
51027
Quruq modda
8222.21
8633
7634,61
Xom protiein
881,7
921,8
801,6
Hazmlanuvchi protein
698,47
743,3
635
Hazm bo‘lmaydigan protien,
69,6
73
63,2
Xom kletchatka
1646,2
1700,7
1490,9
Hazmlanvuchi kletchatka
392,3
408,1
355,14
Qand
438,2
465,9
371,57
Xom yog‘
1312,8
1372,4
1193,4
Ca
61
66,3
56,9
P
26,5
28,9
24,8
Mona kalsiy fosft,g
15,25
15,25
15,25
Bintonitli gilmoya.g
19,85
19,85
19,85
Vitamin E-selen, mg
71
71
71
Biz tajriba guruhlaridagi sigirlar ratsioni tarkibini o‘rgandik, uning natijalari
3.7.2-jadvalda keltiriladi.
2-jadval
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
298
ISSN:3030-3613
Sigirlar ratsionining tarkibi (ozuqalarning to‘yimliligiga nisbatan foiz hisobida)
Ozuqalar
Guruhlar
Asosiy
ratsion
+10%
I-guruh
Asosiy
ratsion
+15 %
II-guruh
Asosiy ratsion
III-guruh
Beda pichani
10,22
10,21
10,22
Bo‘g‘doysomoi
8,0
8,0
8,0
Beda senaji
17,01
17,0
17,01
Makkajo‘xori silosi
25,01
24,99
25,01
Xashaki lavlagi
5,0
5,0
5,0
Makkajo‘xori doni
6,99
7,0
6,99
Arpa yormasi
9,0
9,01
9,0
Bo‘g‘doy kepagi
11,0
11,0
11,0
Paxta kujarasi
7,76
7,78
7,76
Jami:
100,0
100,0
100
2-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinishicha, har uchala guruhdagi sigirlar ratsioni
tarkibida ko‘zga tashlanadigan guruhlararo farq kuzatilmaydi, bu esa ushbu
guruhlardagi sigirlarni oziqlantirish tipida farq bo‘lmaganligidan dalolat beradi.
XULOSALAR
1. Tadqiqotlarimizda oziqlantirishratsionini ar+ 15 %-ga oshirish II- guruh
sigirlari iste’mol qilgan ozuqalarning to‘yimlilik qiymati I guruhdagi sigirlarnikidan
289 kg jami ozuqa, 110,1 kg eob, 83,63 kg oziqa birligi, 836,1 mj almashinuvchi
energiya, 124,9 kg quruq modda, 10,7 kg hazmlanuvchi protien ortiqcha sarflandi.
2. Tajribadagi II -guruh sigirlariga 90 kun sersut qilish davrida tenqurlari xo‘jalik
ratsionida ar boqilgan sigirlarga nisbatan o‘rtacha 90 kun mobaynida 335,8 kg eob,
248,1 kg oziqa birligi, 2470,1 mj almashinuvchi energiya, 371,7 kg quruq modda, 41,7
kg xom protien, 31,8 kg hazmlanuvchi protien, 22.4 hazmlanuvchi kletchatka, 9,83 kg
qand, 89,5 kg xom yog‘,2,1 kg kalsiy, 0,82 kg fosfor ortiqcha sarfladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Chorvachilikda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2841-sonli
qarori.Toshkent. 2017-yil 16-mart. lex.uz.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-2021-yillarda «O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida» gi
PF-4947 sonli Farmoni. // Toshkent. 2017-yil. 7-fevral. lex.uz.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
299
ISSN:3030-3613
3.
Ballasov U.SH. Golshtinlashtirilgan sigirlar onalarining sut mahsuldorligiga bog‘liq
ravishda xo‘jalik foydali belgilarining o‘zgarishi.T. ,1999, 77-78 betlar
4.
Basonov O.A, Vorobeva A.V., Taygunov, M.E., S.S.Basonova S.S. Sravnitelnaya
xarakteristika jivoy massы i eksterernыx osobennostey korov razlichnoy lineynoy
prinadlejnosti v plemzavode «pushkinskoe». J. «Zootexniya», №7,2010, s. 14-15.
5.
Batanov S.D., Votoropina M.V., shkarupa E.I. Produktivnoe dolgoletie i
vosproizvoditelnыe kachestva korov cherno-pestroy porodы otechestvennoy i
gollandskoy seleksii. J. «Zootexniya», №3, 2011. S. 2-4.
6.
Batanov S.D., Votoropina N.V. Taygunov M.E., Basonov S.E. Sravnitelnaya
xarakteristika jivoy massы i eksterernыx osobennostey korov razlichnoy lineynoy
prinadlejnosti v plemzavode «pushkinskoe». J. «Zootexniya», №7, 2010, s.11-15.
7.
Batrakov N.K., Tulisov A.P., Kamelchuk A.V., Korыpaev P.V. Rost i razvitie
golshtinizirovannogo skota ego pomesey s avstriyskimi simmentalami. J.
«Zootexniya», 2007, №12. S. 18-20.
8.
Baщenko M., Xmelnichiy L. Otsenka vыmeni krasno-pestrыx pervotelok. J.
«Molochnoe i myasnoe skotovodstvo», 2004, №3, s. 20-22.
9.
Bezunov N.M., Mogilevsev V.I. Upravlenie razdoem korov. J. «Jivotnovodstvo»,
№3, 1987, s. 36-39.
10.
Belousov A., yusupov R., Zenkov P., Suleymanov A. Osobennosti golshtinskogo
skota gollandskoy seleksii. J. «Molochnoe i myasnoe skotovodstvo», №3, 2010, s.
9-10.
11.
Bogdanova T, .Trufanov V, Gulyaev A. Produktivnыe kachestva korov
xolmogorskoy porodы tipa Sentralnыy v usloviyax Ryazanskoy oblasti. J.
«Molochnoe i myasnoe skotovodstvo», №5, 2010, s. 14-16.
