T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
46
ISSN:3030-3613
MARTIN XAYDEGGER FALSAFASIDA INSON BORLIG‘I MASALASI.
Tazabay Yuldashev
Innovatsion texnologiyalar
universiteti o’qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada G‘arbiy Yevropa falsafasining eng yangi
yo‘nalishlarida, xususan M. Xaydegger tafakkurida, borliq muammosini anglashga
doir yangi yondashuvlar tahlil qilinadi. Unda ushbu g‘oyalarni falsafiy tadqiqotlarda
hamda oliy ta’lim muassasalarida o‘qitish jarayonida qo‘llash imkoniyatlari va talqin
variantlari taklif etiladi.
Kalit so’zlar:
borliq, vaqt, mavjudlik, Da Sein, ekzistensializm,
Zamonaviy falsafada ham, qadimgi Yunoniston davridagidek, falsafiy
tafakkurning eng asosiy va markaziy muammosi — bu
borliq muammosi
bo‘lib
qolmoqda. Borliqning mohiyati va ma’nosini aniqlash bilan shug‘ullanar ekan, falsafa
o‘zining fan, din, san’at, iqtisodiy va siyosiy nazariyalarga nisbatan o‘ziga xos
xususiyatini belgilaydi. Falsafiy tafakkurda borliqni anglash va talqin etishning
shakllanishi (genezisi)dagi asosiy yo‘nalish — bu ushbu hodisani tushunishga
qaratilgan intellektual harakatda namoyon bo‘ladi. Shu bois, ushbu maqolada muallif
G‘arbiy Yevropa falsafasida, xususan Martin Xaydeggerning mashhur va, hatto aytish
mumkinki, davrni belgilovchi
“Borliq va vaqt”
asaridan boshlab shakllangan
borliqning mohiyati va ma’nosini talqin etishdagi asosiy tendensiyalarni qisqacha
bayon etadi.
Xaydeggerning eng katta falsafiy xizmatlaridan biri shundaki, u Gegel va
Marksdan keyin asta-sekin falsafiy tadqiqotlar chekkasiga chiqib qolgan borliq
muammosini inson mavjudoti bilan uzviy bog‘lab, uni yana falsafiy tafakkurning
markaziga qaytardi. Xaydegger talqinida asosiy kategoriya bo‘lgan "dunyodagi borliq"
(Das Sein-in-der-Welt) allaqachon o‘z nomining o‘zida shuni ko‘rsatadiki, bu yerda u
yagona fenomen – “dastlabki berilganlik” (Primäre Gegebenheit) deb tushuniladi va u
“butunlikda ko‘rilishi zarur” [1, 29-bet]. Borliqning ushbu murakkab tuzilmasining eng
xarakterli jihati shundaki, uning muhim tarkibiy qismi “mavjudlik” (nem. Präsenz yoki
Anwesenheit) hisoblanadi. Bu atamaning ma’nosini sharhlab, Xaydegger ta’kidlaydi:
“mavjudlik… bu — har doim o‘zim bo‘lgan mavjudotdir”
[1, 28-bet].
Boshqacha aytganda, bu tushuncha insonni anglatadi. Chunki inson, boshqa
barcha narsalardan farqli o‘laroq, bu dunyoda shunchaki mavjud bo‘lib qolmaydi, balki
u “borliqning o‘zagi bilan birga” bo‘ladi, ya’ni dunyoning mohiyatida faol ishtirok
etadi. Ana shu — faqat insonga xos bo‘lgan, dunyoda borliqning o‘ziga xos shaklida
“hozir bo‘lishi” Xaydegger tomonidan “Da-sein” kategoriyasi bilan ifodalanadi. Bu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
47
ISSN:3030-3613
atamani o‘zbek tiliga bir nechta yo‘sinda tarjima qilish mumkin:
“bu yerda-borliq”,
“shu yerda-borliq”, “insoniy reallik”,
yoki
“insonning dunyodagi borligi”.
Xaydegger tafsirida Da-sein — bu umumiy, jinsli (rodovoy) tushuncha emas; u
“doimo meniki”, ya’ni aniq bir inson mavjudotidan ajralmas tarzda mavjud bo‘lgan
narsa. Da-sein bu oddiy fazoviy mavjudlik emas, balki insonning dunyoga ochiqligi,
savol berish qobiliyatini anglatuvchi mavjudlik shaklidir. Aynan savol berish
jarayonida inson “borliq chaqirig‘i”ni eshitish, borliq ma’nosini ochib berish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa insonni o‘rab turgan dunyoning ma’nosizligini
yengishga, o‘zini borliqning zaruriy va beqiyos bir qismi sifatida his qilishga,
insoniyatning mohiyati va ma’nosini anglashga olib keladi. Da-sein — bu insonning
real, faol ishtirokdagi dunyoviy mavjudligi bo‘lib, Xaydegger uni “ontologik jihatdan
to‘g‘ri tushunilgan subyekt” sifatida tasvirlaydi, u boshqa mavjudotlar bilan ham-
mavjudlikda (“Mitsein”) yashaydi. Xaydegger ta’kidlaydi: “Mavjudlik – bu mohiyatan
hodisa (voqea)dir”. Hatto boshqa inson faktik jihatdan mavjud bo‘lmasa yoki
sezilmasa ham, “mavjudlik ekzsistensial jihatdan hodisa sifatida belgilangan” [1, 26-
bet]. Mavjudlikning borliq strukturasi hodisa sifatida o‘z aksini “birga mavjud bo‘lish”
holatlarida topadi. Xaydegger bunday holatlarga quyidagilarni misol keltiradi: “biri
boshqasining o‘rnida – bir-biriga qarama-qarshi – bir-birisiz – bir-biridan bexabar –
bir-biriga befarq bo‘lish” [1, 27-bet].
Oddiy narsadan farqli ravishda, u o‘ziga yopiq va atrofdagilarga befarq bo‘lsa,
Da-sein o‘z mohiyati bilan aloqadorlikda mavjud bo‘ladi, u boshqa mavjudotlar bilan
birga bo‘lishda yuzaga chiqadi. Uning mavjudligi bu — “mavjudotga yo‘nalgan
mavjudlik” bo‘lib, u nafaqat boshqalar bilan, balki o‘zi bilan ham aloqada bo‘ladi.
Aynan boshqalar bilan organik o‘zaro aloqadorlik orqali Da-seinning asosiy xususiyati
– “o‘zlik” (Selbstsein) shakllanadi va ochiladi. Bu esa “g‘amxo‘rlik” (Sorge) orqali
amalga oshadi – avvalo insonning o‘ziga nisbatan, lekin shuningdek boshqalarga va
butun borliqdagi narsalarga nisbatan tashvish va e’tibor shaklida.
Xaydegger yozadi: “Boshqalar bilan birga mavjud bo‘lish ko‘pincha aynan
insonlar tomonidan e’tirof etilgan yoki inkor etilgan yutuqlar asosida shakllanadi. Shu
bois ommaviylik — dunyo va mavjudlik talqinida hukmronlik qiladi... U barcha
farqlarni xira qiladi va yashirin narsalarni hammaga tanish bo‘lgan narsa sifatida
ko‘rsatadi.” Natijada, “har bir inson boshqa bo‘lib qoladi va hech kim o‘zi bo‘la
olmaydi; odamlar begonalashgan, o‘zligidan mosuvo holatda yashay boshlaydi” [1, 69-
bet]. Bu jarayonda aniq bir shaxsni ommaning o‘rtamiyona, shaxsiyatsiz timsoli —
“Man” egallaydi. Bu esa subyektning abstrakt, chegarasiz va begonalashgan
mavjudotga aylanishiga olib keladi. Xaydeggerning fikricha, “g‘amxo‘rlik” inson
uchun o‘z mavjudligining beqarorligi, yakunliligi va tugallanmaganligini anglash
imkonini beradi. Da-sein hech qachon “bo‘lgan narsa” emas, balki hali bo‘lmagan
imkoniyatlari, ya’ni o‘z loyihalari orqali mavjuddir. U har doim o‘zidan o‘zini ortda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
48
ISSN:3030-3613
qoldiradi, o‘z chegaralaridan chiqib, ekzistensiyal harakat qiladi. Inson mavjudoti
doimiy ravishda oldinga intiladi, o‘zini o‘zgacha bir narsaga yo‘naltiradi, o‘sha paytda
bo‘lmagan shaklga intiladi. Demak, inson mavjudoti harakatda, dinamik, faol va
ozodlikda ro‘yob topadi.
Keyingi davrdagi asarlarida Xaydegger ayniqsa ijtimoiy borliqdagi genetik
shakllanish omiliga katta e’tibor qaratadi. Bu insonning borliq mohiyatini anglashdagi
“savol berish” faoliyatida namoyon bo‘lishi bilan birga, “insonning mohiyati tilda
yashaydi” degan fikrda ham ifodalanadi [2, 259-bet]. Shu bois Xaydegger talqinida til
nafaqat lingvistik, balki ontologik fenomendir: u borliqqa daxldordir, chunki so‘zning
borliqqa dastlabki tegishliligi mavjud. Bundan ham muhimroq – u shunday yozadi:
“Til — borliqning uyi. Inson esa tilda yashaydi” [2, 192-bet].
Til bilan uzviy bog‘langan insoniy mavjudlik – Da-sein – bu dunyo borligidagi
alohida, noyob insoniy haqiqat bo‘lib, murakkab ichki tuzilishga ega. Xaydegger bu
tuzilmani uchta asosiy komponent orqali tahlil qiladi:
1.
Joylashuv – inson har doim ma’lum bir ruhiy holatda, dunyoga, o‘ziga va
boshqalarga nisbatan qandaydir “kayfiyat”da yashaydi. Bu holat insonning
“dunyoga tashlab qo‘yilganligini” (Geworfenheit) ochib beradi.
2.
Tushunish – Da-sein o‘zini va borliqni tushunadi. Bu tushunish har doim butun
dunyoda-borliqni qamrab oladi [1, 82-bet].
3.
Nutq – bu “so‘zlash”, lekin u faqat gapirish emas, balki sukut ham ushbu
faoliyatning shaklidir; u boshqalar bilan bo‘lish jarayonida o‘zini ifoda etadi va
tarqaladi.
Nutq “das Man” (ommaviy shaxsiyatsizlik)ni shakllantiradi va borliqni
ommaviy holga keltiradi. Odamlar, ko‘pincha o‘zlari sezmagan holda, jamoaviy
dunyoqarash bilan band bo‘lib, shunchaki qabul qilingan, ahamiyatli deb hisoblangan,
yoki e’tibordan chetda qolgan narsalarga muvofiq harakat qilishadi. Aynan shu yerda
inson mavjudligining asl (autentik) va soxta (noautentik) shakllari muammosi yuzaga
chiqadi. Insonning kundalik hayotdagi mavjudligi — bu o‘rtamiyona va shaxsiyatsiz
dunyo bo‘lib, u yerda bo‘sh gaplar, befoyda suhbatlar, mish-mishlar, qiziquvchanlik,
ikkiyuzlamachilik hukm suradi; odob va g‘amxo‘rlik niqobi ostida esa o‘zaro
yomonlik, kuzatish, yashirin quloq solish yashiringan bo‘ladi. Bular esa shaxsni “o‘zi
bo‘lmaslik” imkonini yaratadigan soxta mavjudlik tubiga tortadi.
Xaydegger afsus bilan ta’kidlaydi: “Boshqalar bilan mavjudlik har safar o‘z
ishtirokini ‘boshqalar’ning mavjudlik shakllarida eritib yuboradi. Biz xuddi odamlar
quvongandek quvonamiz, odamlar baho bergandek adabiyot va san’atni baholaymiz,
odamlar nafratlangandek jamoadan nafratlanamiz, odamlar nima ayanchli desa, biz
ham shunday deymiz… Bu o‘rtachalik me’yorlarni belgilab beradi, har qanday
istisnoga nazar soladi. Har qanday ustunlik jimgina bostiriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
49
ISSN:3030-3613
Har qanday yangilik bir zumda ‘eski’ deb baholanadi. O‘rtachalik barcha borliq
imkoniyatlarini tenglashtirishga intiladi. Bunday dunyoda hamma “hamma kabi”
bo‘lishga harakat qiladi va oxir-oqibatda, hech kim o‘z nuqtayi nazarini himoya
qilmaydi.” [1, 68–69-betlar] Soxta mavjudlik holatida Da-sein faqat tashqi ko‘rinishga,
kundalik hayot tasavvuriga beriladi. Inson o‘zini yo‘qotadi, o‘zligiga erishishi, o‘zini
anglab olish qobiliyatini namoyon etishi va banallikdan chiqishi lozim bo‘ladi.
Xaydegger fikricha, bunday uyg‘onishga olib boradigan vosita — bu vijdonning
ovozi. U yozadi: “Vijdon Da-seinning o‘zligini ‘odamlar orasidagi yo‘qolganlik
holatidan’ chaqirib chiqaradi.” Bu ovoz insonni o‘zining ichki imkoniyatlarini amalga
oshirishga undaydi va uni asl mavjudlik doirasiga olib kiradi. Bunday holatda
insonning borliqqa nisbatan ochiqligi, va aksincha, borliqning insonga nisbatan
ochiqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan Da-sein’ga xos ochiqlik bilan borliqning
ochiluvchanligi o‘zaro uchrashganida, asl mavjudlik ro‘yobga chiqadi.
O‘ziga nisbatan ochiq bo‘la olgan inson o‘z mavjudotining borliq ochuvchi
mohiyatini atrofdagi narsalarga nisbatan ham namoyon eta oladi. Ammo borliq
mohiyatini anglash jarayonida Da-sein o‘zining vaqtinchaligini ham ochadi, bu esa
borliqni anglash uchun zarur bo‘lgan gorizont sifatida paydo bo‘ladi.
Xaydegger ta’kidlaydi: “Da-sein o‘z mohiyatiga ko‘ra vaqtlashgan (temporal),
shuning uchun borliq va vaqt o‘rtasidagi yashirin mohiyaviy aloqani aniqlash zarur”
[2,157-bet]. Bu aloqa shundan iboratki, “borliq va vaqt bir-birini belgilaydi” [2, 392-
bet]. Shunday qilib, Da-sein — bu nafaqat makondan tashqaridagi vaqt, balki
zamonaviylashtirilgan borliqdir. Shuning uchun Xaydegger “vaqt-makon” va “makon-
vaqt” kabi ikki tomonlama tushunchalarni ishlatishni afzal ko‘radi [2, 203; 399; 404-
betlar]. Vaqtinchaliklik borliqning mohiyati sifatida Xaydegger tomonidan uch
modusda tahlil qilinadi: kelajak, hozirgi zamon, o‘tmish. Da-sein doimo o‘z
chegaralaridan chiqib, kelajakka yo‘naltirilgan bo‘lgani uchun, asl mavjudlikning eng
muhim shakli – bu kelajakka yo‘nalganlikdir. Biroq inson o‘z harakatlarini kelajakka
yo‘naltirar ekan, ular uchun zarur asoslarni hozirgi zamonda yaratishi kerak.
Xaydegger yozadi: “Agar biz fikrimiz bilan hozir mavjud bo‘lgan narsani
tushunmasak, hech qachon kelajakdagi narsaga mansub bo‘la olmaymiz” [2, 258-bet].
Kelajak sari ochiqlik inson mavjudligining o‘limga nisbatan ochiqligini ham
bildiradi, ya’ni inson “o‘lim sari mavjudlik” holatida yashaydi [1, 125-bet]. Inson har
birining mavjudligi aynan o‘limga yo‘nalganligini anglash orqali u o‘zining
tarixiyligini va mavjudlikning asl mohiyatini anglaydi. O‘lim sari mavjudlik inson
o‘zligini, o‘z hayotining ma’nosini — mavjudotdan chiqib ketish vaqti sifatida
anglashga olib keladi. Bu esa insonga o‘z o‘limi qarshisida ozod bo‘lish imkonini
beradi va kundalik hayotdagi banallik orasidan o‘lim oldida foydasiz bo‘lib qoladigan,
ammo to‘g‘ri tanlanganda yuksak qiymatga ega bo‘ladigan imkoniyatlarni ajratib
olishga yordam beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
50
ISSN:3030-3613
Bunday imkoniyatlarning eng muhimlaridan biri — bu kundaliklikni yengish,
mavjudlik va uning orqasidagi borliqni xato tasavvurlardan tozalash, va haqiqatga
erishishdir — bu haqiqat bo‘lishi mumkin: ilm-fan, e’tiqod, san’at yoki siyosiy qaror
shaklida, biroq u ozodlikka intilgan inson haqiqatini anglatadi va asl insoniy
mavjudlikni eng oliy qadriyat sifatida tasdiqlaydi. 1920-yillardan to hozirgi kungacha
bo‘lgan davr mobaynida G‘arbiy Yevropa falsafasi va sotsiologiyasi doirasida
borliqning mohiyati va ma’nosi
haqida olib borilgan fikriy jarayonlar dinamikasiga
qisqacha nazar tashlaydigan bo‘lsak, bu
insonning faol ijodiy harakatlari – ijtimoiy
borliqning manbai va harakatlantiruvchi kuchi
sifatida tobora ortib borayotgan
ahamiyatiga urg‘u qaratilayotganini yaqqol ko‘rsatadi.
Adabiyotlar
1. Хайдеггер, М. Бытие и время / М. Хайдеггер. — М., 1997.
2. Хайдеггер, М. Время и бытие / М. Хайдеггер. — М., 1993.
