T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
20
ISSN:3030-3613
KUZGI BUG‘DOY URUG‘INING UNUVCHANLIGINI LABARATORIYA
SHAROITIDA ANIQLASH
ОПРЕДЕЛЕНИЕ ВСХОЖЕСТИ СЕМЯН ОЗИМОЙ ПШЕНИЦЫ В
ЛАБОРАТОРНЫХ УСЛОВИЯХ
DETERMINING THE VEGETABILITY OF WINTER WHEAT SEEDS IN
LABORATORY CONDITIONS
Ismaylov Uzaqbay Embergenivich
Qоzibayeva Nafosat Shavkatovna
Annotatsiya
Ushbu hujjatda kuzgi bugʻdoyning Крошка va Пловчанка navi
urugʻlarining labaratoriya sharoitida unuvchanligini aniqlash boʻyicha oʻtkazilgan
tadqiqot natijalari batafsil yoritilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — urugʻlarning
sifatini baholash va ularning ekishga yaroqliligini aniqlash. Unda tadqiqotning
dolzarbligi, oʻtkazish usullari, olingan natijalar va ularning tahlili, shuningdek, amaliy
tavsiyalar keltirilgan.
Annotation
The results of a study on determining the germination of seeds of
the Крошка and Пловчанка variety of autumn wheat in ushbumakola in laboratory
conditions are covered in detail. The main purpose of the study is to assess the quality
of seeds and determine their suitability for sowing. It contains the relevance of the
study, methods of conducting, the results obtained and their analysis, as well as
practical recommendations.
Аннотация
Подробно освещены результаты исследования по
определению всхожести семян осенней пшеницы сортов Крошка и Пловчанка в
ушбумаколе в лабораторных условиях. Основной целью исследования является
оценка качества семян и определение их пригодности к посеву. В нем
содержится актуальность исследования, методика проведения, полученные
результаты и их анализ, а также практические рекомендации.
Kalit so‘zlar:
Kuzgi bug‘doy,
termostat, unuvchanlik,
samarali, harorat,
Agrosanoat, qaynatib, sovutilgan, distillangan suv.
Ключевые слов:
Озимая пшеница, термостат, всхожесть, эффективная,
температура,
Агропромышленность,
кипячёная,
охлаждённая,
дистиллированная вода.
Keywords
: Winter wheat, thermostat, germination, effective, temperature, Agro-
industry, boiled, cooled, distilled water.
Kirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
21
ISSN:3030-3613
Qishloq xoʻjaligida yuqori hosildorlikka erishishning asosiy omillaridan biri bu
yuqori sifatli urugʻlardan foydalanishdir. Urugʻlarning unuvchanligi ularning genetik
salohiyatini va tashqi omillarga moslashuvchanligini aks ettiruvchi muhim
koʻrsatkichdir. Ayniqsa, kuzgi bugʻdoy kabi asosiy don ekinlari uchun urugʻ
unuvchanligini aniq bilish ekishdan kutilayotgan samaradorlikni oshirishda hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
Крошка va Пловчанка navi Oʻzbekistonning turli hududlarida yaxshi natijalar
bergan, ammo uning urugʻ unuvchanligining laboratoriya sharoitidagi barqarorligini
tizimli oʻrganish muhim. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u fermerlar va
agronomlarga sifatli urugʻlarni tanlashda, ekish normalarini optimallashtirishda va
pirovardida gektar birligidan olinadigan hosilni oshirishda amaliy yordam beradi.
Natijalar, shuningdek, urugʻchilik xoʻjaliklari uchun Крошка va Пловчанка navi
urugʻlarining sifatini nazorat qilishda foydali maʼlumot boʻladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
Крошка va Пловчанка navi kuzgi bugʻdoy urugʻlarining laboratoriya
sharoitida unuvchanlik darajasini aniqlash.
Urugʻ unuvchanligiga taʼsir qiluvchi asosiy omillarni (harorat, namlik,
yorugʻlik) oʻrganish.
Olingan natijalarni standart koʻrsatkichlar bilan taqqoslash va amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish
Mavzu boʻyicha ilgari oʻtkazilgan tadqiqotlar
Kuzgi bugʻdoy urugʻlarining unuvchanligi boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib
borilgan. Akademik R.A. Boboxonovning ishlari (2005) urugʻlarning hayotiyligi va
unuvchanligini taʼminlashda toʻgʻri saqlash sharoitlarining ahamiyatini koʻrsatgan.
Uning tadqiqotlarida, ayniqsa, yuqori harorat va namlik urugʻlarning fiziologik
holatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi taʼkidlangan.
Professor A.K. Alimov (2010) esa bugʻdoy urugʻlarining unuvchanligini
aniqlashda xalqaro standartlarga (masalan, ISTA qoidalari) rioya qilish zarurligini
ilgari surgan. Uning ishlari, asosan, laboratoriya sharoitida tajribalarni tashkil etish
metodologiyasiga eʼtibor qaratgan va harorat rejimining unuvchanlikka taʼsiri boʻyicha
qimmatli maʼlumotlarni bergan.
Soʻnggi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlarda (B.Z. Saidov, 2018) turli navlarning
urugʻ unuvchanligidagi oʻziga xos farqlar va bu farqlarning genetik asoslari
oʻrganilgan. Jumladan, Крошка Пловчанка navining sovuqqa chidamliligi bilan bir
qatorda uning urugʻ unuvchanligining yuqori potensiali ham qayd etilgan. Biroq, bu
tadqiqotlarda aniq laboratoriya sharoitida olingan unuvchanlik koʻrsatkichlari tizimli
ravishda taqdim etilmagan.
Xalqaro miqyosda, USDA (AQSh Qishloq xoʻjaligi Departamenti) va FAO (BMT
Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti) kabi tashkilotlar urugʻ sifatini nazorat qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
22
ISSN:3030-3613
boʻyicha keng koʻlamli tadqiqotlar olib boradi. Ularning tavsiyalari koʻpincha
urugʻlarni sinash uchun optimal harorat, yorugʻlik va namlik sharoitlarini belgilaydi,
bu esa turli laboratoriyalarda olingan natijalarning qiyoslanishini taʼminlaydi.
Крошка navining tavsifi va xususiyatlari
Крошка Пловчанка kuzgi bugʻdoy navi Oʻzbekistonning iqlim sharoitlariga
moslashtirilgan, yuqori hosildor va kasalliklarga chidamli navlardan biridir. Bu nav
Rossiya Federatsiyasining seleksiya yutuqlari asosida yaratilgan boʻlib, Oʻzbekiston
Respublikasi hududida sinovdan oʻtkazilgan va ekishga tavsiya etilgan.
Navning asosiy xususiyatlari:
Morfobiologik xususiyatlari: Крошка navi oʻrtacha boʻyli (80-95 sm) boʻlib,
poyasi mustahkam va yotib qolishga moyil emas. Boshoq oʻrta uzunlikda, silindrsimon
shaklda. Doni qizgʻish-jigarrang, oʻrtacha kattalikda, 1000 dona don vazni 38-45
grammni tashkil etadi.
Hosildorlik:
Sugʻoriladigan yerlarda oʻrtacha hosildorligi gektariga 60-80
sentnerni tashkil qiladi, optimal agrotexnik sharoitlarda 90 sentnergacha hosil olish
mumkin.
Qurgʻoqchilikka chidamlilik
: Namlik tanqisligiga oʻrtacha chidamli.
Qurgʻoqchilik sharoitida ham nisbatan barqaror hosil beradi.
Ushbu nav oʻzining yuqori unuvchanlik potensiali bilan ajralib turadi. Крошка
Пловчанка unuvchanlik darajasi odatda 90-95% atrofida boʻladi, bu esa uning ekish
uchun juda qulay ekanligini koʻrsatadi. Bu xususiyatlar navni fermerlar orasida
mashhur qilgan va uning Oʻzbekistonda keng tarqalishiga sabab boʻlgan.
Asosiy bo‘lim.
Ma‘lumki, qishloq xo‘jalik ekinlari urug‘larini ekinboplik sifat
ko‘rsatkichlarini 2 usulda aniqlash mumkin: dala va laboratoriya sharoitida.
Urug’lag‘ing unuvchanligini 2 usulda tekshirganda, orasida katta farq bor, ya‘ni
labaratoriya usulida urug‘larning unuvchanligini tekshirganda unda aniq natijaga
erishiladi va shu bilan birga ekish meyorida aniqlash mumkin, dala sharoitida esa
unday aniq natijaga erishish qiyin kechadi [2].
Biz bu tahlilni o‘tkazish ob’ekti qilib, «Agrosanoat majmuida xizmatlar
ko‘rsatish markazi» Qishloq xo‘jaligi urug‘larini ekinboplik sifat ko‘rsatkichlarini
aniqlash labaratoriyasida olib borildi. Bu tadqiqot davlat standartini me’yoriy xujjatlar
asosida olib borildi. Dastlab bug‘doy urug‘i olingan namunadan iflosligidan ajritib,
unuvchanligini aniqlash uchun 100 donadan ikkita naveska, yaniy 200 dona
subnamuna olamiz.
Tajriba o‘tkizish tartibi:
Biz labaratoriya sharoitida urug‘larning unuvchanligini aniqlash uchun Крошка
va Polovchanka navlarini taxlil qilib ko‘rdik. Eng avvalo, iflosligi aniqlangan
urug‘lardan 100 dona ya’niy ikkita navdan jami bo‘lib 200 dona urug‘ ajratamiz.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
23
ISSN:3030-3613
Ekish uchun maxsus idishchaga (bannochkaga) tagiga qum tushlaymiz. Sung
ustiga pipetka yoki leyka bilan shu idishchaga filtr qog‘ozni namlaymiz. Namlangan
idishga 100 donadan, urug‘ oralari ochiq holda (bir-biriga tegmaslik kerak) ekish kerak
[4].
Idishlarga urug‘larni joylab bo‘lib, termostatni tayorlaymiz. TPS -180 markali
termostatni 15-20
o
C darajaga qo‘yamiz. Termostat ishidagi (kameradagi) issiqlik 15-
20
o
C bo‘lganda ekilgan idishchadagi urug‘larni har polkaga qo‘yiladi. Ekilgan vaqti,
sanasi daftarchaga yozib qo‘yiladi [4].
Umuman GOST 12038-84 standart talabi bo‘yicha bug‘doy urug‘ining
unuvchangligi 3/7 kun, yaniy 3-chi kuni o‘sish energiyasini tekshiriladi, 7-chi kunga
kelib (ya’ni 4 kun o‘tgandan so‘ng) unuvchanligi tekshiriladi [4].
Ekin turi
N
av
es
k
a,
g
r
y
o
k
i d
o
n
a
H
ar
o
ra
t
o
C
Su
b
st
ra
k
t
K
u
n
Si
n
f
T
o
za
li
g
i,
%
U
n
u
v
ch
an
li
g
i,
%
Bug‘doy
100x4
25
Filtr
qog’ozi
3/7
1
2
99
96
95
80
Har kuni ekilgan urug‘larni shu oldin ekilgan vaqt bo‘yicha termostat eshigini
ochib (5-10 daqiqa) shamollatiladi, so‘ng urug‘ ekilgan idishlarning o‘rinlari
almashtiriladi, ya’ni 7 kun davomida termostat ichidagi urug‘ bor idishlar har bir polka
bo‘ylab va har bir nuqtaga joylab borilishi kerak. Idishlarga ozgina miqdorda suv
(qaynatib, sovutilgan, distillangan suv) quyiladi, so‘ng termostat eshigi bekitiladi.
Tadqiqot natijalari
Bu jarayon 7 kun davomida bir vaqtda amalga oshiriladi.
3-chi kuni bo’lganda urug‘larning o‘sish energiyasi aniqlanadi.
(1-jadval)
Navi
№
Ekilgan urug‘
soni
Urug‘larning
o‘sib chiqish
O‘sish
energiyasi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
24
ISSN:3030-3613
energiyasi,
dona
o‘rtacha
%
Крошка navi
1-idishcha
100
76
77
2-idishcha
100
77
3-idishcha
100
78
4-idishcha
100
76
Polovchanka
navi
1-idishcha
100
75
75
2-idishcha
100
77
3-idishcha
100
75
4-idishcha
100
73
Bunda 4 idishga ekilgan urug‘larni labaratoriya stol ustiga chiqariladi va har bir
idishni alohida-alohida pinset bilan unib urug‘larni unib chiqmaganidan ajratib
boshlaymiz. Demak, urug‘ining o‘sish energiyasi Крошка navida 77 %, Пловчанка
navida esa 75 % ni tashkil etdi.
Hali o’sib chiqmagan urug‘larni qaytadan suv tomizib yana termostatga
joylashtiramiz. Umuman 7-chi kuni urug‘larning unuvchanligini anıqlaymiz. Buning
uchun urug‘ joylashgan idishlarni labaratoriya stol ustiga qo‘yib pinset bilan unib
chiqqanini chiqmaganidan ajratamiz (2-jadval).
Navi
№
Ekilgan
urug‘ soni
Urug‘larning
unuvchanligi,
dona.
Umumiy
unuvchanligi, %
Крошка navi
1-idishcha
100
20
22
2-idishcha
100
22
3-idishcha
100
24
4-idishcha
100
22
Polovchanka
navi
1-idishcha
100
18
19
2-idishcha
100
20
3-idishcha
100
18
4-idishcha
100
19
Ya’ni
4-idishdagi urug‘larning o‘rtacha unuvchanlik darajasi
aniqlaganimizda Крошка navida 22 %, Пловчанка navida esa 19 % ni tashkil qildi.
Olingan natijalar Крошка navi kuzgi bugʻdoy urugʻlarining yuqori unuvchanlik
potensialiga ega ekanligini tasdiqlaydi. Oʻrtacha 99% unuvchanlik Oʻzbekistondagi
bugʻdoy urugʻlari uchun standart hisoblangan 85% dan yuqori boʻlib, bu ushbu nav
urugʻlarining yuqori sifatidan dalolat beradi. Polovchanka naviniki esa 75+19= 94 %
ni tashkil etdi.
Laboratoriya sharoitida harorat, namlik va yorugʻlik rejimlari optimal darajada
saqlangani sababli, urugʻlarning genetik potensiali toʻliq ochildi. Bu ochiq dala
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
25
ISSN:3030-3613
sharoitida duch kelishi mumkin boʻlgan stress omillari (masalan, haroratning keskin
oʻzgarishi, namlik yetishmovchiligi) taʼsirini minimallashtiradi. Ammo, real
sharoitlarda unuvchanlik biroz pastroq boʻlishi mumkin.
Urugʻning unuvchanlik darajasi uning fiziologik pishiqligi va tashqi muhitga
moslashish qobiliyatini aks ettiradi. Ushbu tadqiqot natijalari Крошка Пловчанка
navining yuqori ekish sifatiga ega ekanligini isbotlaydi, bu esa uni Oʻzbekiston qishloq
xoʻjaligi uchun qimmatli navga aylantiradi.
Tuproq harorati va namligi optimal boʻlgan muddatlarda ekish muhim. Kuzgi
bugʻdoy uchun tuproq harorati 14-16°C dan past boʻlmasligi kerak. Ekish chuqurligi
tuproq turiga qarab 4-6 sm boʻlishi lozim, chunki bu urugʻlarning namlikka yetishini
taʼminlaydi.
Ekishdan oldin urugʻlarni fungitsid va insektitsidlar bilan dorilash ularni
kasalliklar va zararkunandalardan himoya qiladi, unib chiqish jarayonida nobud
boʻlishini kamaytiradi va koʻchatlarning sogʻlom rivojlanishini taʼminlaydi.
Ekishdan keyin tuproqda yetarli namlikni saqlash unuvchanlik uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Agar tabiiy yogʻingarchilik yetarli boʻlmasa, sugʻorish
tizimlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Har bir ekish mavsumi oldidan urugʻ partiyalarining unuvchanligini laboratoriya
sharoitida tekshirish lozim. Bu ekishga yaroqsiz urugʻlardan foydalanish xavfini
kamaytiradi va ekish normasini toʻgʻri belgilashga yordam beradi.
Urugʻlarni quruq, salqin va shamollatiladigan joylarda saqlash ularning
hayotiyligini uzoq muddat saqlashga yordam beradi. Yuqori namlik va harorat urugʻ
unuvchanligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
Olingan tadqiqot natijalari va ilmiy adabiyotlar tahlili asosida kuzgi bugʻdoy
yetishtirishda urugʻ unuvchanligini oshirish boʻyicha berilgan tavsiyalarga amal qilish
yuqori hosil garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Siddiqov. R.I. “Yangi O‘zbekistonnining boshoqli don va dukkakli
ekinlari navlarini hamda ularni yetishtirish agrotexnikasi” Toshkent 2022 yil. 447 bet
2.
Egamov I.U., Yusupov N., Raximov T. “Показатели урожайности и качества
созданних нових константних форм озимой мягкой пшеници” Международной
научно-практической конференции Техничэские и естественние науки:
Актуалъние исследования и инновационние разработки. г.Белгород, 22 апреля
2020 год 11-16 Amanov A.A. va boshqalar. Donli ekinlar selektsiyasi va boshlang'ich
urug'chiligi bo'yicha uslubiy qo'llanma. G'allaorol 2004 yil.
Mualiflar haqida ma‘lumot:
1.Ismaylov Uzaqbay Embergenivich Qoraqalpog’iston qishloq xo’jaligi va
agrotexnologiyalar instituti q.x.f.d., professori. Telefon: +998 (91) 374- 46-65 Е-mail:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
26
ISSN:3030-3613
2.Qоziboeva Nafosat Shavkatovna Qoraqalpog’iston qishloq xo’jaligi va
agrotexnologiyalar instituti 1-kurs tayanch doktoranti. Telefon: +998 (90) 704-29-96
Е-mail:
Информация об авторах
1.Исмайлов Узакбай Эмбергенович, доктор сельскохозяйственных наук,
профессор Каракалпакского института сельского хозяйства и агротехнологий.
Телефон: +998 (91) 374- 46-65 Е-mail:
2.Козибоева Нафосат Шавкатовна, докторант 1-го курса Каракалпакского
института сельского хозяйства и агротехнологий. Телефон: +998 (90) 704-29-96
Е-mail:
Author’s personal details
1.Ismailov Uzakbay Embergenovich, Doctor of Agricultural Sciences, Professor of
the Karakalpak Institute of Agriculture and Agrotechnologies. Telephone: +998 (91)
374-46-65 Е-mail:
2.Koziboyeva Nafosat Shavkatovna, 1st year doctoral student of the Karakalpak
Institute of Agriculture and Agrotechnologies. Telephone: +998 (90) 704-29-96 Е-
mail:
