T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
14
ISSN:3030-3613
SÚWRETTEN BASLANǴAN TARIYX
Kamalova Gúlmaryam
Ózbekstan Mámleketlik konservatoriyası
Nókis filialı “Ulıwma kásiplik hám
social-gumanitar pánler kafedrası”
“Muzıkatanıw” qánigeligi 2-kurs studenti:
Saparova Gwzal
Annotaciya
:
Bul maqalada súwretshilik kórkem óneri haqqında keńnen
maǵlıwmat berilgen bolıp, onıń túrli tarawları, dúnyanıń túrli jerlerinen tabılǵan
áyyemgi kórkem óner estelikleri hámde dúnyaǵa belgili xudojnikler atap aytıp ótilgen.
Gilt sózleri:
Pedagog, xudojnik, ǵayratker, Altamira úńgiri, Lasko úńgiri,
Аннотация:
В данной статье представлена подробная информация об
изобразительном искусстве, включая его различные отрасли, древние памятники
искусства, найденные в разных частях мира, а также всемирно известных
художников.
Ключевые слова:
Педагог, художник, деятель, пещера Альтамира, пещера
Ласко.
Annotation:
This article provides extensive information about the art of
painting, highlighting its various fields, ancient art monuments found in various parts
of the world, and world-renowned artists.
Keywords:
Teacher, artist, activist, Altamira Cave, Lasco Cave,
Kórkem óner adamzat tariyxında eń áyyemgi, eń taza hám tereń ruwxıy
zárúrliklerden biri sıpatında qáliplesken. Hár bir dáwir hám ásir óziniń kórkem óneri
arqalı sáwlelengen ruwxıy hám mádeniy izin qaldırǵan. Atap aytqanda, súwretlew
óneri insan oy-pikiriniń dáslepki aynası sıpatında, insaniyattıń mádeniy
rawajlanıwında áhmietli orın ieleydi. Súwretlew óneri arqalı áyyemgi adamlar óz
sezimlerin, arzıw-nietlerin hám dúnyaqarasın reń hám formalar járdeminde anlatqan.
Dúnyanıń túrli jerlerinen tabılǵan áyyemgi kórkem óner estelikleri - Franciyadaǵı
Lasko úńgiri, Ispaniyadaǵı Altamira úńgiri, Avstraliyadaǵı aborigen kórkem óneri hám
Indoneziyadaǵı áyyemgi qol izleri - insaniyattıń kórkem ónerge bolǵan tuwma
zárúrligin, estetikalıq sezim hám ruwxıy keshirmelerdi sáwlelendiredi. Bul áyyemgi
úngir súwretlerinde kiyik, at, buģa hám mamut sıyaqlı haywanlar hayran qalarlıq
dárejede anıq hám názik sızıqlar menen súwretlengen bolıp, olar tek estetikalıq
gózzallıqtan tısqarı diniy, máresimlik hám ápsanawiy mánilerge de iye. Qızıqlı tárepi
sonda, súwretlew óneri túrli regionlarda, ģárezsiz túrde, ózine tán usıllar menen
rawajlangan. Hár bir aymaqtıń klimatı, mádeniyatı hám isenimi óziniń kórkem ónerine
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
15
ISSN:3030-3613
tán kórinisler jaratqan. "Súwret" sózi arab tilinen kelip shiqqan bolip, "sızıw,"
"súwretlew" degen mánilerdi anlatadi. Ilimiy ádebiyatlarda bolsa "súwret" insan oy-
pikiriniń sırtqı kórinisi, ishki dúnya keshirmeleriniń sırtqı formasına aylangan halatı
sıpatında túsiniledi. Súwretlew óneri tek ǵana kózdi quwandıratuǵın kórinis yamasa
sızılma emes, al tariyx, mádeniyat hám ruwxıylıqtıń teńsiz jarshısı esaplanadı.
Dúnyanıń barlıq xalıqları óz mádeniyatı hám tariyxın sáwlelendiriwshi kórkem óner
túrlerin rawajlandırgan. Bul kórkem óner túrleri ishinde súwretlew óneri ayrıqsha orın
tutadı. Ol súwrechilik, grafika, músinshilik, arxitektura hám ónermenchilik sıyaqlı
baǵdarlardı óz ishine aladı. Xudojnik bolsa kórkem óner tarawındaǵı dóretiwshi bolıp,
ol túrli materiallar hám usıllar arqalı insan iskerligi hám qorshagan ortalıqtı
súwretlewge, olardı talģam menen bezewge xizmet etedi. Grafik xudojnik bolsa sızıq
hám noqat arqalı mazmunlı pikirlerdi kórsetiwshi xudojnik sıpatında tán alınadı.
Músinshilik bolsa úsh ólshemli kórkem óner bolıp, insan yamasa haywan formaların
anıq yamasa simvollıq tárizde kórsetedi. Sonıń menen birge, ónermenchilik hám
kesteshilik milliy mádeniyatımızdıń ajıralmas bólegi bolıp, óziniń biybaha naǵısları
hám usılları menen ajıralıp turadı. Súwretlew ónerinin dáslepki úlgileri tek estetikalıq
emes, bálkim diniy, máresimlik hám kommunikativlik áhmiyetke iye bolgan. Búgingi
kúnde súwretlew óneri tek ǵana jeke dóretiwshilik ónimi emes, al jámiyettiń tariyxıy,
mádeniy hám ruwxıy kórinisin sáwlelendiriwshi áhmietli qural bolıp esaplanadı.
Súwretlew óneri insaniyat tariyxında eń áyyemgi hám tereń tamırlarga iye bolǵan
ruwxiy kórsetiw quralı. Onıń dáslepki úlgilerin dúnyanıń hár qıylı múeshlerinde - ózine
tán mádeniyatlar hám klimat sharayatlarında tabıw múmkin. Mısalı, Franciyadaǵı
belgili Lasko úńgirleri - shama menen 17 000 jıl aldın jaratılǵan súwretler bul kórkem
ónerdiń eń áemgi hám siyrek ushırasatuǵın úlgilerinen biri bolıp esaplanadı. Bul
úńgirlerde kiyik, buǵa, mamut sıyaqlı haywanlardıń anıq hám janlı súwretleri tabılǵan
bolıp, olar insanlardıń tábiyatqa bolǵan tereń itibarın, ómirge bolǵan múnásibetin
ózinde sáwlelendiredi. Sonday-aq, Ispaniyadaǵı Altamira úńgiri de sol dáwir adamınıń
kórkem ónerge bolǵan talabın, estetikalıq kózqarasların ashıp beredi. Bul úńgirlerdegi
haywanlar hám belgiler tek ápiwayı súwretler emes, al diniy hám máresimlik mániske
ie bolıp, áyyemgi adamlardıń dúnyaqarasın, olar jasaǵan tábiyat hám jámiet penen
baylanısların sáwlelendirgen. Súwretlew óneriniń bul dáslepki formaları insaniyattıń
óz qorshaǵan ortalıǵın túsiniwge, tariyxtı saqlawǵa, ruwxiy hám diniy qádiriyatlardı
áwladtan-áwladqa jetkeriwge bolgan umtılıwınıń kórinisi bolip tabıladı. Bul kórkem
ónerdiń evolyuciyası dawamında, túrli aymaqlarda túrli usıllar, texnikalar hám máni
qatlamları payda boldı. Mısal ushın, áyyemgi Mısırda faraonlardıń ómirin, ólimnen
keyingi dúnyanı súwretlew maqsetinde quramalı hám simvollıq kórkem óner túrleri
rawajlanǵan, bul bolsa ruwxıylıq hám siyasattıń kúshli únlesligin kórsetedi. Soniń
menen birge, dúnyanın basqa aymaqlarında, atap aytqanda, Aziyada, Hindstan hám
Qıtayda da súwretlew óneri ózine tán formalarda rawajlandı. Bul jerde diniy hám
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
16
ISSN:3030-3613
filosofiyalıq túsinikler kórkem óner dóretpelerinde tereń anlatıldı. Máselen, Budda
músinleri hám mandalalar, sonday-aq, Qıtaydıń dástúriy súwretleri insaniyattıń ruwxıy
dúnyasına sayaxat sıpatında qádirlenedi. Bul áyyemgi kórkem óner formaları arqalı
insaniyat tek gózzallıqtı jaratıwdı emes, al óz tariyxın, filosofiyasın hám qádiriyatların
bildiriwge kiristi. Súwretlew óneri tariyxındaǵı bul process pútkil adamzat mádeniyatı
hám mánawiyatınıń baylıǵın qáliplestiriwde áhmietli basqısh bolıp xızmet etken.
Súwretlew óneriniń áyyemgi kórinisleri hám tariyxıy rawajlanıwı Súwretlew óneri
insaniyat tariyxındaǵı eń áyyemgi, eń tereń tamirlangan hám en tásirsheń kórkem óner
túrlerinen biri. Ol insannıń dúnyanı ańlaw, seziw hám anlatıw tileginen tuwilgan bolıp,
dáslepki basqıshlarda ápiwayı sızılmalardan ibarat bolgan. Bul sızılmalar bolsa waqit
ótiwi menen quramalasıp, belgili bir usıl hám maqsetlerge iye bolgan kórkem
shıǵarmalarǵa aylanǵan. Súwretlew óneri insaniyattıń estetikalıq oy-pikiri, ruwxıy
dúnyası hám tariyxıy sanasın sáwlelendiriwshi biybaha baylıq sıpatında qáliplesken.
Dáslepki súwretlew óneri úlgileri b.e.sh. 30-40 mıń jıllıqlarǵa tiyisli bolıp, olar eń
áyyemgi adamzat jaylasqan aymaqlardaǵı úńgirlerde tabılgan. Atap aytqanda,
Franciyadagi Lasko (Lascaux) hám Ispaniyadagi Altamira úngirlerinen tabılgan reńli
diywal súwretleri bul boyinsha en belgili bolip tabıladı. Lasko úngirindegi súwretler
eramızģa shekemgi 17-15-mıń jıllıqlarga tiyisli bolip, olarda házirgi Franciyanıń
qubla-batıs bóliminde jasagan adamlardıń ógiz, kiyik, at hám kiyiklerdi ózine tán
usılda súwretlegenin kóriw múmkin. Bul súwretler ápiwayı bolıwına qaramastan,
olardıń quramında kompoziciya, háreket, reń hám tereńlik sezilerli dárejede
kórsetilgen. Bul dáwirdegi kórkem óner, yaǵnıy paleolit dáwiri kórkem óneri, kóbinese
diniy máresimler, ańshılıq sıyqırları yaki totemizm menen baylanıslı bolgan. YAǵnıy,
insan tábiyat qubılıslarınan hayran qalıp, olarǵa tásir ótkeriw ushın kórkem óner
quralında súwretler jaratqan. Bul arqalı ol óziniń ishki dúnyasın sırtqı dúnya menen
baylanıstırıwǵa urınǵan. Eramızǵa shekemgi neolit dáwirine kelip bolsa kórkem
ónerde jana basqısh baslangan. Bul dáwirde adamlar diyqanshılıq hám sharwashılıq
penen shuǵıllana baslagan, turaq jaylar payda bolǵan hám nátiyjede kórkem ónerde de
belgili temalar, simmetriya hám abstrakt formalar payda bolǵan. Ásirese,
Mesopotamiya, Misr, Hind oypatlıǵı, Qıtay hám Orta Aziya mádeniyatları kórkem
ónerdin keyingi rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. Máselen, Áyyemgi Misr kórkem
óneri óziniń qatań nızam-qaǵıydaları, simvollıq kórinisi hám máńgilikke umtılıwshı
arxitekturalıq estelikleri menen ajıralıp turadı. Firaunlar qábirstanları, máselen, Giza
piramidaları, ishki diywallarındaǵı freskalar arqalı súwret salıw mádeniyatı
rawajlanǵan. Bul súwretlerde adamlar, qudaylar, haywanlar hám kúndelikli turmıs
kórinisleri qatań geometriyalıq hám stillik nızamlar tiykarında sáwlelendirilgen.
Xudojnikler insan denesin frontal (betten), bastı bolsa qaptal tárepten súwretlegen. Bul
estetikalıq usıl keyin ala grek hám rim kórkem ónerine de tásir kórsetken. Áyyemgi
Qıtayda bolsa sıya menen islengen súwret - kist óneri (shui-mo hua). kórkem ónerdiń
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
17
ISSN:3030-3613
joqarı forması sıpatında qaralǵan. Bul kórkem ónerde tábiyat kórinisleri, bambuk,
tawlar hám dáryalar, quslar hám gúlsheńberler poeziyalıq jantasıwda ańlatılǵan. Antik
grek kórkem óneri bolsa realizmge tiykarlanǵan bolıp, insan denesin jetik
proporciyalarda sáwlelendiriwge umtılǵan. Xudojnikler hám músinshiler insan
gózzallıǵın iláhiylastırıp súwretlegen. Belgili xudojnik Polignot, músinshi Miron,
Fidiy, Praksiteller óz dóretpeleri menen antik dáwirde kórkem ónerdiń shoqqısına
shıqqan. Eramızdıń orta ásirlerinde kórkem óner diniy temalarǵa tiykarlanǵan bolıp,
kóbirek ikonalar, freskalar hám mozaikalar arqalı shirkewler bezetilgen. Biraq Oyanıw
dáwiri (XIV-XVI ásirler) súwretlew ónerinde revolyuciya jasadı. Bul dáwirde
xudojnikler insan shaxsın, oy-pikirin, sezimlerin tereń kórsetiwge umtıldı. Leonardo
da Vinchi, Raffaello, Mikelanjelo sıyaqlı dahalar adamzat mádeniyatınıń máńgi
dúrdanaların jarattı. Bul basqıshtan soń súwretlew óneri Batista Barokko, Rokoko,
Neoklassitsizm, Romantizm, Realizm, Impressionizm, Ekspressionizm, Kubizm hám
aqırında, Zamanagóy kórkem óner bagdarlarında rawajlandı. Orta Aziyada bolsa Soǵd,
Baqtriya, Xorezm, Buxara, Samarqand sıyaqlı qalalarda diywal súwretleri, miniatyura
kórkem óneri, naǵıs hám arxitekturalıq bezewler joqarı dárejede rawajlanǵan. Ásirese,
Temuriyler dáwirinde miniatyura hám naǵıs oyıw óneriniń rawajlanıwı baqlanǵan.
Súwretlew óneri, solay etip, adamzat tariyxınıń hár bir basqıshında ózine tán mazmun
hám formada kóringen. Ol tek ǵana estetikalıq zawıq emes, al xalıqtıń ruwxıy dúnyası,
tariyxıy yadı hám mádeniy ózligin kórsetiwshi áhmietli qural sıpatında qáliplesken.
Búgingi kúnde súwretlew óneri texnologiyalıq rawajlanıw, jańa materiallar hám
zamanagóy qatnaslar arqalı jáne de keń kólemli formaǵa iye bolmaqta. Súwretlew
óneri - bul súwretlew óneriniń eń áyyemgi hám bay tarawlarınan biri bolip, ol reń, sızıq
hám forma arqalı materiallıq yamasa qıyalıy obrazlardı súwretlew óneri esaplanadı.
Bul taraw insan pikirlewi, estetikalıq kózqarasları hám ishki dunyasınıń ózine tán
sáwlesi. Súwretlew óneri bárqulla adamlardıń sezimleri, dúnyaqarası hám zaman
talapları menen únles halda rawajlanıp kelgen. Súwretlew óneri óz ishine birneshe
tiykargı túrlerdi aladı. Bular - monumental (diywal súwrechiligi), stanok súwrechiligi,
miniatyura, portret, landshaft, natyurmort, ruwxiy-tematikalıq shıǵarmalar.
Monumental súwretshilik - keń kólemli, kóbinese diywal yamasa gúmbez sıyaqlı
arxitekturalıq qurılmalardıń betinde orınlanatuģın kórkem óner túri bolıp, áyyemnen
diniy ibadatxanalar, saraylar, jámiyetlik imaratlardı bezewde qollanılǵan. Mısal ushın,
Orta ásir Shıǵıs miniatyuralarındaǵı monumental diywal súwretleri - musılman
dúnyasınıń bezew ónerindegi eń áhmiyetli jetiskenliklerden biri. Stanok xudojnikligi -
bul xudojniktiń kist járdeminde karton, tuval yamasa qagazģa dóretiwshilik etetuģin
ģárezsiz dóretpeleri bolip, házirgi kúnde en keń tarqalgan túri bolip esaplanadı. Bul
janrda islengen shiģarmalar kóshpeli bolip, kórgizbelerde, muzeylerde kórsetiledi.
Portret kórkem óneri - insan kórinisin, ishki dúnyasın sáwlelendiriwdi maqset etken
súwretlew óneri túri bolıp, hár bir portret óz dáwiriniń ruwxın ózinde jámleydi. Ataqlı
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
18
ISSN:3030-3613
portret xudojniklerinen Leonardo da Vinchidin "Mona Liza" shıģarması dúnya kórkem
ónerinin dúrdanaları esaplanadı. Peyzaj - tábiyat kórinislerin súwretleytuģın súwretlew
janrı. Bul bagdar xudojniktiń sirtqı dúnya menen úylesimlikti tabıwı, tábiyattıń hár bir
máwsimin estetikalıq kórsetiwge umtılıwı menen ayrıqsha ajıralıp turadı. Natyurmort
- jansız buyımlar, miyweler, ıdıs-tabaqlar, kitaplar súwretlengen janr bolip, ol arqalı
xudojnik forma, jaqtılıq, reń teń salmaqlılıǵın tereń kórsetedi. Tematikalıq
kompoziciya bolsa tariyxıy, diniy yamasa jámiyetlik turmis waqiyaların súwretlewshi
shigarmalar bolip tabıladı. Bunda xudojnik waqıyanı kompoziciya arqalı syujetli
tárizde sáwlelendiredi. Grafika kórkem óneri bolsa kóbirek sızıqlar, kontrast,
kóleńkeler hám ápiwayı qurallar járdeminde súwret jaratılatuģın bagdar. Ol óziniń
anıqlıǵı, dúzilistegi ápiwayılıǵı hám anlatıw kúshi menen ajıralıp turadi. Grafikalıq
dóretpeler, kóbinese, sıya, qálem, kómir yaki gravyura texnikasında islenedi.
Grafikaga illyustraciya, plakat, afisha, komiks, baspa sóz ushin sızılmalar, sızıqlı
portretler hám kitap bezewi kiredi. Sonday-aq, zamanagóy grafikalıq kórkem óner sanlı
texnologiyalar menen úylesip, digital art (sanlı kórkem óner) tárizinde jańa basqıshqa
shıqtı. Búgingi kúnde xudojnikler kompyuter programmaları arqalı shiģarmalar jaratıw
arqalı dástúriy grafikani elektron qurallar menen bayıtıp barmaqta. Súwretlew óneri
hám grafika arasındaǵı tiykarģı ayırmashılıqlardan biri sonnan ibarat, birinshisi
kóbirek reń hám kórinisler úylesimligine súyenedi, ekinshisi bolsa sızıq, dúzilis hám
kompoziciyalıq anıqlıqqa itibar beredi. Hár yeki baǵdar da insan estetikalıq oy-
pikiriniń jetik kórinisi. Tariyxıy jaqtan, bul kórkem óner túrleri Evropada Oyanıw
dáwirinde, Shıǵısta bolsa Temuriyler hám Buxara ámirligi dáwirinde joqarı
rawajlanǵan. Búgingi kúnde bolsa súwretlew hám grafika kórkem óneri jańa
texnologiyalar, zamanagóy koncepciyalar menen úylesip, insaniyat mánawiyatına
sheksiz úles qospaqta.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Adambaeva “Qaraqalpaq muzıkasınıń tariyxınan” “Qaraqalpaqstan” baspası 1985-
jıl.
2.
T.Adambaeva “Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq muzıkası” “Qaraqalpaqstan”
baspası 1985-jıl.
3.
Kamalova, G. (2023). QÁLEMI ÓTKIR KOMPOZITOR (D. Djańabaeva
dóretiwshilik jolı). Вестник музыки и искусства, 1(2), 37-39...
4.
Charshemov J. Problems of Using Karakalpak Folklore in Composers //Vital
Annex: International Journal of Novel Research in Advanced Sciences. – 2023. –
Т. 2. – №. 3. – С. 270-273.
5.
Charshemov J. A REVIEW OF MARKABAY JIEMURATOV'S WORK //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 818-821.
6.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
19
ISSN:3030-3613
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
7.
Мазель Л.А. Анализ музыкальных произведений II часть. 2005
8.
Kamalova.G. Kompozitor Dariko Jańabaeva. – Nókis, Ilimpaz. 2023.
9.
Dauletbaeva G., Kamalova G. A SHINING STAR //Modern Science and Research.
– 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 880-884.
10.
Dauletbaeva G., Kamalova G. A SHINING STAR //Modern Science and Research.
– 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 880-884.
