T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
34
ISSN:3030-3613
INVESTITSION FAOLIYATNI TASHKIL ETISHNING IQTISODIY
MAZMUNI, TAMOYILLARI VA UNING ASOSIY XUSUSIYATLARI.
Jarilkapova Naubaxar Paraxat qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti Iqtisodiyot
fakulteti 4-kurs moliya va moliyaviy
texnologiyalar ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada investitsion faoliyatni tashkil etishning
iqtisodiy mazmuni, uning asosiy tamoyillari va xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi.
Investitsiyalarning milliy iqtisodiyotdagi roli, ularni jalb qilish mexanizmlari hamda
samarali boshqaruv uslublari yoritilgan. Shuningdek, investitsion muhit va
infratuzilmaning rivojlanishi, xususan, xususiy sektor ishtirokining ahamiyati ham
ko‘rib chiqiladi. Maqolada mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
takliflar ham bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Investitsion faoliyat,
iqtisodiy o‘sish,
kapital qo‘yilmalar,
investitsiya siyosat, xususiy sektor,
infratuzilma,
moliyaviy resurslar,
investorlar
huquqlari.
Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida iqtisodiy
rivojlanishni rag`batlantirish, xususiy mulkni himoya qilish, iqtisodiyotga xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish va jozibadorligini oshirish, tadbirkorlikka qulay
investitsion iqlim va ishbilarmonlik muhitini yanada yaxshilash istiqbolda amalga
oshirilishi ko`zda tutilgan eng muhim vazifalardan sanaladi.
O`zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.Mirziyov tomonidan rivojlanishning
uzoq muddatga mo`ljallangan kontseptsiyalari ishlab chiqilishi, bu borada birinchi
qadam sifatida O`zbekiston Respublikasining rivojlanish davlat dasturlari qabul
qilinib, mazkur dasturlarni moliyalashtirish fondi tashkil etilishi ta’kidlandi. Bunda
iqtisodiyotni rivojlantirishda aholi qo`lida to`plangan mablag`larni investitsiya
shaklida harakatga keltirish, odamlarda tadbirkorlik hissini kuchaytirish muhim
vazifalarimizdan biri ekanligi e’tirof etildi.
1
Investitsiyalar iqtisodiy rivojlanish darajasiga qarab mamlakatlardagi investitsiya
muhitiga bog`liq holda tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishida muhim o`rin tutadi.
Shu munosabat bilan
«
Investitsiya
»
tushunchasining nazariy jihatdan tahlili dolzarb
hisoblanadi. Investitsiyalarning mazmun-mohiyati so`nggi vaqtlarda nashr etilgan
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси, халқ сўзи 2017
йил 22 декабрь.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
35
ISSN:3030-3613
iqtisodiy adabiyotlarda
2
, himoya qilingan dissertatsiya ishlarida
3
va amaldagi
qonunchilikda
4
yetarli darajada o`z ifodasini topganligi uchun biz bu to`g`risida
batafsil to`xtalib o`tmasdan, umumiy tasavvur hosil qilish maqsadida tadqiqot
natijasida shakllantirilgan quyidagi jadvalni keltirib o`tamiz (1-jadval).
1-jadval
Iqtisodiy adabiyotlar va qonun hujjatlarida investitsiya mazmuniga oid
qarashlar
5
№
Muallif
«Investitsiya» atamasiga berilgan ta’rif
1.
Smit A.
Investitsiya - amaliy boyliklarni qayta taqsimlash
va ishlab ishlab chiqarish vositalarining asosiy
harakatlari
2.
Makkonnel K.R.,
Bryu S.L.
Investitsiya - ishlab chiqarish xarajatlari va asosiy
vositalarni to`plash hamda tovar moddiy
zaxiralarining ko`payishi
3.
Igonina L.L.
Investitsiya - foyda olish yoki boshqa foydali
samaraga erishish uchun tadbirkorlik yoki boshqa
faoliyat ob’yektlariga kapitalni joylashtirish
4.
Samuelson P.A.,
Nordhaus V.D.
Investitsiya - kelajakda ishlab chiqarishni
ko`paytirish maqsadida bugungi kunda iste’molni
istisno qiladigan iqtisodiy faoliyat
5.
Bocharov V.V.
Investitsiya - bu kapitalni har qanday
tadbirkorlikka, keyinchalik uni rivojlantirish,
ko`paytirish maqsadida sarmoya qilishdir
6.
G`ozibekov D.
Investitsiyalar nazarda tutilgan va tutilmagan,
ammo ehtimoli bor risklar hamda ko`zlanayotgan
2
Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. – М.: «Эксмо», 2016. – 1056 с., McConnell C.R.,
Brue S.L. Economics: principles, problems, and policies. 17th edition. – NY.: «McGraw-Hill Education» & «Irwin»,
2008. – 820 p., Игонина Л.Л. Инвестиции. – М.: «Экономисть», 2005. - 25 с., Ковалев В.В. Управление финансами.
– М.: «ФБК-ПРЕСС», 1998. -156 с., Бланк И.А. Инвестиционный менеджмент. – Киев: «Ника-Центр» и «Элга-Н»,
2001. - 448 с., Samuelson P.A., Nordhaus W.D. Economics. – NY.: «McGraw-Hill Education» & «Irwin», 2010. – 420
p., Бочаров В.В. Инвестиции. Учебник. – СПб: «Питер», 2009. – 18 с., Ғозибеков Д. Инвестицияларни
молиялаштириш масалалари. Ўқув қўлланма. – Т.: «Молия», 2003. – 28 б.
3
Ҳайдаров Н.Ҳ. Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида корхоналар инвестицион фаолиятидаги молия-солиқ
муносабатларини такомиллаштириш масалалари. И.ф.д. илм. дар. ол. уч. ёз. дисс. - Т:. 2003., Қўзиева Н.Р.
Хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар фаолиятини рағбатлантиришнинг молия-кредит
механизмини такомиллаштириш йўналишлари. И.ф.д. илм. дар. ол. уч. ёз. дисс. автор. Т.: Ўзбекистон
Республикаси Банк-молия академияси. 2008. - 41 б.
4
Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 25 декабрдаги «Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида»ги
ЎРҚ 598-сонли Қонуни. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.12.2019-й., 03/19/598/4221-сон.
5
Хидиров Н.Г. Саноат корхоналарида инвестицион фаолиятни молиялаштириш меҳанизмини
такомиллаштириш. Иқт.фанлари бўйича (PhD) диссертацияси автореферати. Т.:2021.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
36
ISSN:3030-3613
samaralarni baholash asosida, o`z va o`zga
mablag`lar qiymatining kapitallashuvi va
jamg`arilishini ta’minlash maqsadida moliyaviy
va real aktivlarga bog`lanishidan dalolat beradi
7.
Haydarov N.H.
Investitsiya - bu mulk shaklidan qat’iy nazar,
tadbirkorlik asosida faoliyat ko`rsatayotgan
jismoniy va yuridik shaxslar yoki davlatning
iqtisodiy va ijtimoiy samara olish maqsadida o`z
ixtiyoridagi moliyaviy, moddiy va intellektual
boyliklarini qonun doirasida bo`lgan har qanday
tadbirkorlik ob’yektiga sarflashidir
8.
Qo`ziyeva N.R.
Investitsiyalar – bu davlat, yuridik va jismoniy
shaxslarning daromad olish va boshqa ijobiy
samaradorlikka yerishish maqsadida mamlakat
ichkarisida va tashqarisida yangi korxonalar
tashkil etish, faoliyat ko`rsatayotgan korxonalarni
kengaytirish, qayta ta’mirlash va texnik jihatdan
qayta qurollantirish, ko`chmas mulk, aktsiyalar,
obligatsiyalar va boshqa qimmatli qog`ozlar
hamda aktivlarni sotib olishga yo`naltirilayotgan
moliyaviy mablag`lari, mulkiy va intellektual
boyliklardir
9.
O`zbekiston
Respublikasining 2019
yil 25 dekabrdagi
«Investitsiyalar va
investitsiya faoliyati
to`g`risida»gi O`RQ 598-
sonli Qonuni
Investitsiyalar — investor tomonidan foyda olish
maqsadida ijtimoiy soha, tadbirkorlik, ilmiy va
boshqa faoliyat turlari ob’yektlariga
tavakkalchiliklar asosida kiritiladigan moddiy va
nomoddiy boyliklar hamda ularga bo`lgan
huquqlar, shu jumladan intellektual mulk
ob’yektlariga bo`lgan huquqlar, shuningdek
reinvestitsiyalar
Keltirilgan ta’riflardan kelib chiqqan va olib borilgan o`rganishlarni hisobga
olgan holda investitsiyalarga quyidagicha mualliflik ta’rifini berib o`tdik:
«Investitsiyalar – bo`sh turgan kapitalni iqtisodiy-ijtimoiy samara olish maqsadida
harakatga keltirishdir». Ushbu ta’rifni yuqoridagi ta’riflardan asosiy farqi shundaki,
bunda investitsiyalarni ijtimoiy samara keltirish va shuningdek kapital foyda olish
maqsadida harakatga kelgandagina investitsiyaga aylanishiga urg`u berilgan.
Fikrimizcha, yuqorida keltirilgan mualliflarning «Investitsiya» tushunchasiga
bergan ta’riflari hozirgi sharoitga va bozor iqtisodiyoti talablariga mos keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
37
ISSN:3030-3613
Investitsiya faoliyatini tashkil etishda uning ob’yekt va sub’yektlari ishtirok etadi.
Investitsiya sub’yektlari - investitsiya faoliyatida ishtirok etuvchi mulkiy va
intellektual boyliklarga ega bo`lgan jismoniy, huquqiy shaxslar va davlatdir.
Kapital qo`yilmalar shaklida investitsiya faoliyatini amalga oshirish sub’yektlari
quyidagilardir:
investorlar,
buyurtmachilar,
pudratchilar,
kapital
qo`yilma
ob’yektlaridan foydalanuvchilar va boshqalar.
Investorlar o`z mablag`i yoki jalb qilingan mablag` yordamida kapital
qo`yilmalarni amalga oshiradi. Yuridik va jismoniy shaxslar yoki ularning birlashmasi,
davlat organlari va chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar investor bo`lishlari mumkin.
Investorlar quyidagalarni amalga oshirishda teng huquqqa ega:
• kapital qo`yilmalar shaklida investitsiya faoliyatini amalga oshirishda kapital
qo`yilmalar hajmi va yo`nalishlarini mustaqil belgilash hamda investitsiya su’yektlari
bilan shartnomalar tuzishda kapital qo`yilmalar hisobiga yaratilgan, sotib olingan
ob’yektlarga egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish;
• shartnoma yoki davlat shartnomasi orqali kapital qo`yilmalarni amalga oshirish
va uning natijalariga bo`lgan huquqni yuridik va jismoniy shaxslarga, davlat va
mahalliy hokimiyatga o`tkazish;
• imzolangan shartnomalar asosida birgalikda kapital qo`yilmalarni amalga
oshirish uchun o`zining va jalb qilingan mablag`larni boshqa investorlarning
mablag`lari bilan birlashtirish;
• kapital qo`yilmalarga yo`naltirilgan mablag`larni maqsadga muvofiq
ishlatilishini nazorat qilish va boshqalar.
Buyurtmachilar - investorlar tomonidan investitsion loyihalarni amalga oshirish
uchun vakil etilgan yuridik va jismoniy shaxslar. Shu bilan birga, ular investitsiya
faoliyati sub’yektlarining tadbirkorlik faoliyatiga aralashmaydilar. Buyurtmachilar
rolida investorlarning o`zlari ham namoyon bo`lishlari mumkin. Investorlar bo`lmagan
buyurtmachilar esa shartnomada belgilangan tartibda va davrda kapital qo`yilmalarga
egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqiga ega bo`ladilar.
Pudratchilar–yuridik va jismoniy shaxslar bo`lib, ular buyurtmachilar tuzgan
shartnomalar asosida ishlarni bajaradilar. Pudratchilar qurilish– montaj ishlarini
amalga oshirish uchun ruxsatnomaga (litsenziyaga) ega bo`lishlari kerak. Qurilish
faoliyatini litsenziyalash qurilish mahsulotlari iste’molchilarini huquqlarini
himoyalash maqsadida amalga oshiriladi. Kapital qo`yilma ob’yektlaridan
foydalanuvchilar - bular yuridik va jismoniy shaxslar hamda davlat organlari, mahalliy
hokimiyat, xorijiy davlatlar, xalqaro tashkilotlar bo`lib, ushbu ob’yektlar ular uchun
yaratiladi.
Investorlar kapital qo`yilma ob’yektlaridan foydalanuvchilar rolida namoyon
bo`lishi mumkin. Investitsiya faoliyati sub’yekti uning ikki va undan ortiq
funktsiyalarini qo`shib olib borish imkoniyatini beradi. Investitsiya faoliyati sud davlat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
38
ISSN:3030-3613
organlari tomonidan qo`yilgan talablarni bajarishi hamda maqsadli ravishda.
Investitsiya faoliyati investor tomonidan tanlangan sohalar hamda investitsiyalar
sarflanishi lozim bo`lgan maqsadlar bilan, ya’ni investitsiya ob’yektlari bilan
bog`liqdir.
Investitsiyalarni yo`naltirish sohalari ishlab chiqarishda ishtiroki va sarflanish
ishlariga binoan investitsiya faoliyatining quyidagi ob’yektlarini farqlash mumkin:
•
xalq
xo`jaligining
barcha
tarmoqlaridagi
yangidan
yaratilgan
va
modernizatsiyalashtirilgan (yangilangan) asosiy fondlar va aylanma mablag`lari;
• fan-texnika mahsulotlari, izlanishlar, ta’limot, kadrlarni tayyorlash va qayta
tayyorlash;
• intellektual g`oyaviy boyliklar, mualliflik, ixtiro, kashfiyot huquqlari, tajriba;
• qimmatbaho qog`ozlar, maqsadli pul jamg`armalari;
• boshqa mulkchilik ob’yektlari;
• mulkiy huquqlar.
Investitsion faoliyat har qanday davlat iqtisodiy taraqqiyotining asosiy
omillaridan biridir. Uni to‘g‘ri tashkil etish orqali ishlab chiqarish quvvatlari oshadi,
yangi ish o‘rinlari yaratiladi, texnologik modernizatsiya amalga oshadi. Samarali
investitsiya siyosati davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi,
raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois, investitsion
muhitni yanada yaxshilash, huquqiy kafolatlarni kuchaytirish va moliyaviy manbalarni
diversifikatsiya qilish zamonaviy iqtisodiy strategiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi "Investitsiyalar to‘g‘risida"gi Qonuni.
2.
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat — yengilmas kuch. — T.: Ma’naviyat, 2008.
3.
Qodirov A., Tursunov B. Investitsion faoliyat asoslari. — T.: “IQTISOD-
MOLIYA”, 2021.
4.
Xojayev Sh. Makroiqtisodiyot. — T.: “Fan va texnologiya”, 2019.
5.
Jahon banki va Xalqaro valyuta fondi hisobotlari (so‘nggi yillarda e'lon qilingan).
