T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
81
ISSN:3030-3613
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARGA PSIXOLOGIK XIZMATNING
O`RNI VA VAZIFASI.
Sotvoldiev Azamat Abdilxaevich
Andijon viloyati Oltinko‘l tumani
"INSON" ijtimoiy xizmatlar markazi
psixologlar guruxi bosh mutaxassisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixologik
xizmat ko‘rsatishning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, ijtimoiy va psixologik
moslashuvdagi roli, ruhiy salomatlikni saqlashdagi ahamiyati keng yoritiladi.
Tadqiqotda ushbu toifadagi insonlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar tahlil qilinib, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Psixologik xizmat turlari,
yondashuvlar va amaliy natijalar asosida xulosalar chiqarilib, ilmiy asoslangan takliflar
bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
nogironlik, psixologik xizmat, reabilitatsiya, psixoterapiya,
inklyuziya, ruhiy salomatlik, moslashuv, empatiya, ijtimoiy integratsiya.
Bugungi kunda jamiyatda inklyuzivlik tamoyillari asosida nogironligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlarini ta’minlash, ularning jamiyatga to‘laqonli integratsiyasini
qo‘llab-quvvatlash masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu jarayonda faqat tibbiy yoki
ijtimoiy xizmatlar emas, balki psixologik yordamning ham alohida o‘rni mavjud.
Nogironlik nafaqat jismoniy cheklovlarni, balki ruhiy va emotsional muammolarni
ham yuzaga keltiradi. Shunday sharoitda insonning psixik barqarorligini ta’minlash,
salbiy hissiy holatlar, o‘ziga nisbatan ishonchsizlik, izolyatsiyalashish kabi
muammolarni bartaraf etishda psixologik xizmatlar muhim vosita sifatida xizmat
qiladi. Psixologik xizmat nogiron shaxslarning hayot sifati, ijtimoiy aloqalari, o‘zini
anglash va o‘zini boshqarish darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — nogironligi bo‘lgan shaxslarning
psixologik holatini mustahkamlashda psixologik xizmatning o‘rni va ahamiyatini
aniqlash, uning asosiy vazifalarini yoritish hamda ularni ijtimoiy muhitga
moslashtirish va jamiyatda to‘laqonli hayot kechirishlarini ta’minlashda psixologik
yordamning zarurligini asoslab berishdan iborat. Shuningdek, maqolada nogironligi
bo‘lgan insonlarning psixologik ehtiyojlarini tahlil qilish, mavjud muammolarni
aniqlash va ular uchun samarali psixologik yondashuvlar va metodlarni tavsiya qilish
ko‘zda tutiladi. Maqola orqali ijtimoiy adolat va inklyuziv jamiyat barpo etishda
psixologik xizmatlarning roli va samaradorligi yuzasidan ilmiy-nazariy asoslar ishlab
chiqiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
82
ISSN:3030-3613
Nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixologik xizmatning ahamiyati haqida
batafsilroq yozib beraman. Bu mavzu nafaqat individual salomatlikka, balki
jamiyatning umumiy rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. Nogironligi bo‘lgan odamlar
ko‘pincha jismoniy cheklovlar bilan birga ruhiy va ijtimoiy qiyinchiliklarga duch
kelishadi, bu esa depressiya, tashvish, izolyatsiya va hatto zo‘ravonlik oqibatlariga olib
kelishi mumkin. Psixologik xizmat esa bu muammolarni yengishda asosiy vosita
hisoblanadi. Quyida mavzuni batafsil ochib beraman, shu jumladan statistika, asosiy
foydalari, O‘zbekiston konteksti va tavsiyalar. Ma’lumotlarimni ishonchli manbalarga
asoslayman.
Umumiy ko‘rinish va statistika: Nogironligi bo‘lgan shaxslar orasida ruhiy
salomatlik muammolari oddiy aholiga qaraganda ancha yuqori. Masalan, AQShning
Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC) ma’lumotlariga ko‘ra,
nogironligi bo‘lgan kattalar orasida ruhiy distress (ruhiy bosim) holatlari nogironligi
bo‘lmaganlarga nisbatan ko‘proq uchraydi – bu ko‘rsatkich 2025-yilga kelib yanada
oshgan.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironligi
bo‘lgan odamlar depressiya va tashvishdan 2-3 baravar ko‘proq azob chekishadi,
chunki ular jamiyatdagi stigma (ayblovchi munosabat), diskriminatsiya va resurslar
yetishmasligiga duch kelishadi.
O‘zbekistonda ham bu muammo dolzarb: mamlakatda nogironligi bo‘lgan
shaxslar soni millionga yaqin, va ularning ko‘pchiligiga psixologik yordam
yetishmaydi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasining "Nogironligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi qonuni (O‘RQ-641-son) ularning jamiyatga
integratsiyasini ta’minlashni nazarda tutadi, lekin psixologik xizmatlar hali ham
rivojlanish bosqichida.
Ruhiy buzilishlarning tarqalishi:
Nogironligi bo‘lgan shaxslar orasida ruhiy buzilishlar (depressiya, tashvish,
post-travmatik stress sindromi va boshqalar) 30-50% gacha yetishi mumkin, bu oddiy
aholidagi 10-20% ko‘rsatkichdan sezilarli darajada yuqori. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironlik tufayli yuzaga keladigan ijtimoiy
izolyatsiya va stigma bu ko‘rsatkichni yanada oshiradi. Masalan, jismoniy nogironligi
bo‘lgan shaxslarda depressiya 40% gacha, aqliy nogironligi bo‘lganlarda esa 50% dan
yuqori bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda bu borada aniq statistika cheklangan bo‘lsa-da, 2021-yilda Jahon
banki hisobotida ta’kidlanishicha, nogironligi bo‘lgan shaxslarning 51% i 2020-yilda
karantin davrida ruhiy salomatliklarining yomonlashganini bildirdi. Bu ko‘rsatkich
avgust oyida 61% ga yetgan.
Nogironlik nafaqasi oluvchilar soni:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
83
ISSN:3030-3613
O‘zbekistonda nogironlik nafaqasi oluvchilar soni 313 mingdan oshgan (2025-
yil holatiga ko‘ra). Ushbu guruhning ko‘pchiligiga psixologik yordam zarur, chunki
nogironlikning jismoniy jihatlari bilan birga ruhiy va ijtimoiy muammolar ham katta
o‘rin tutadi. Masalan, 2015-yilda BMTning Osiyo va Tinch okeani mintaqasi bo‘yicha
iqtisodiy va ijtimoiy komissiyasi (ESKATO) hisobotida O‘zbekiston aholisining atigi
1,3% nogiron sifatida ro‘yxatga olingani qayd etilgan, bu esa statistikaning to‘liq
emasligini ko‘rsatadi. Bu holatni to‘g‘rilash uchun psixologik xizmatlarning qamrovi
kengaytirilmoqda.
Nogiron bolalar soni alohida e’tiborga muhtoj: O‘zbekistonda 16 yoshgacha
nogiron deb topilgan bolalar soni 100 mingdan oshadi, ularning aksariyati psixologik
yordamga muhtoj.
Psixologik xizmatlarning yetishmasligi:
O‘zbekistonda psixologik xizmatlarning qamrovi hali ham cheklangan.
Masalan, Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda ruhiy
salomatlikni muhofaza qilish xizmatlarini rivojlantirish uchun 10 milliard so‘m
ajratilgan bo‘lsa-da, bu mablag‘ umumiy ehtiyojni qondirish uchun yetarli emas.
Xalqaro tajribada, masalan, AQShda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun psixologik
xizmatlar davlat tomonidan keng qamrovda moliyalashtiriladi, bu esa ruhiy buzilishlar
darajasini sezilarli darajada pasaytiradi.
Psixologik xizmatning asosiy foydalari
Sizning ta’kidlashingizcha, psixologik xizmat nogironligi bo‘lgan shaxslarga
hissiy qo‘llab-quvvatlash beradi va hayot sifatini oshiradi. Quyida bu foydalarni
yanada kengaytirib, har bir jihatni batafsil yoritaman:
Ruhiy salomatlikni saqlash va muammolarni yengish:
Nogironlikning ruhiy oqibatlari: Nogironlik bilan yashash doimiy stress,
tashvish va depressiyaga olib keladi. Masalan, jismoniy nogironligi bo‘lgan shaxslar
ijtimoiy izolyatsiya tufayli ruhiy bosimga duch kelishadi, aqliy nogironligi bo‘lganlar
esa o‘zini ifoda etishda qiyinchiliklar tufayli tushkunlikka tushishadi. Psixologik
terapiya, xususan kognitiv-xulqiy terapiya (CBT), bu holatlarni boshqarishda samarali.
Tadqiqotlarga ko‘ra, CBT nogironligi bo‘lgan shaxslarda ruhiy buzilishlarni 20-30%
ga kamaytiradi, chunki u stressni boshqarish va ijobiy fikrlash strategiyalarini
o‘rgatadi.
Amaliy misol: O‘zbekistonda nogiron bolalarga psixologik yordam ko‘rsatish
uchun “Muruvvat” internat uylari va kunduzgi parvarish markazlari tashkil etilgan. Bu
markazlarda psixologlar bolalarga individual va guruh terapiyasi orqali hissiy
barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Masalan, zo‘ravonlikka uchragan nogiron
bolalar uchun travma bilan ishlash bo‘yicha maxsus dasturlar qo‘llanilmoqda.
Stigma va diskriminatsiyani kamaytirish:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
84
ISSN:3030-3613
Nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan jamiyatda stigma keng tarqalgan.
O‘zbekistonda “kasal” yoki “majruh” kabi atamalar hali ham qo‘llaniladi, bu esa
hurmatsizlik va ijtimoiy chetlanishga olib keladi. Psixologik maslahat shaxslarga
o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish, jamiyatdagi salbiy munosabatlarga qarshi turish va
o‘z huquqlarini himoya qilishni o‘rgatadi. Masalan, nogironligi bo‘lgan bolalar onalari
uchun tashkil etilgan psixologik uchrashuvlar ularning ijtimoiy faolligini oshiradi va
hasad tuyg‘usini kamaytiradi.
Xalqaro tajriba: Buyuk Britaniyada nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun “Mind”
tashkiloti psixologik yordam dasturlari orqali stigma bilan kurashadi. Bu dasturlar
shaxslarga o‘zini qabul qilish va jamiyatda faol ishtirok etishni o‘rgatadi.
Jamiyatga integratsiya va bandlikni oshirish:
Psixologik xizmat nogironligi bo‘lgan shaxslarni ta’lim, bandlik va ijtimoiy
hayotga jalb etishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslar
uchun ish joylarida 3% kvota ajratilgan, lekin psixologik qo‘llab-quvvatlashsiz ular ish
muhitiga moslashishda qiyinchiliklar tortadi. Psixologik maslahat ish joyidagi stressni
boshqarish, o‘ziga ishonchni oshirish va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi.
Statistik misol: AQShda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun psixologik yordam
dasturlari ish topish imkoniyatini 25% ga oshirgan. O‘zbekistonda esa “Nogironligi
bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun (O‘RQ-641-son) ularning ta’lim
va bandlikda teng imkoniyatlarga ega bo‘lishini ta’minlaydi, ammo psixologik
yordamning qamrovi hali yetarli emas.
Profilaktika va oldini olish:
Psixologik xizmat nogironlikning ruhiy oqibatlarini oldini oladi. Masalan, insult
o‘tkazgan bemorlarda psixik faoliyatning buzilishi psixologik yordam orqali
boshqariladi, bu esa ularning hayot sifatini yaxshilaydi. O‘zbekistonda Favqulodda
vaziyatlar vazirligi tizimida 2014-yilda tashkil etilgan “Ruhiy ko‘mak berish bo‘limi”
nogironligi bo‘lgan shaxslarga va jabrlanuvchilarga psixologik yordam ko‘rsatadi, bu
stress holatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Bolalar uchun psixologik yordam ayniqsa muhim. Nogiron bolalarga erta
aralashuv dasturlari (masalan, psixologik-pedagogik tuzatish) rivojlanishdagi ortda
qolishni 30-40% ga kamaytirishi mumkin.
O‘zbekiston kontekstida psixologik xizmatning holati
O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun psixologik xizmatlar
rivojlanmoqda, lekin hali yetarli darajada emas. Quyidagi jihatlar muhim:
Qonuniy asoslar:
2020-yilda qabul qilingan “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari
to‘g‘risida”gi qonun (O‘RQ-641-son) nogironlarning psixologik, tibbiy va ijtimoiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
85
ISSN:3030-3613
yordam olish huquqini kafolatlaydi. Bu qonun nogironlikni nafaqat tibbiy, balki
ijtimoiy muammo sifatida qarashni targ‘ib qiladi.
2023-yilda Sog‘liqni saqlash vazirligi ruhiy salomatlikni muhofaza qilish
xizmatlarini rivojlantirish uchun qo‘shimcha 10 milliard so‘m ajratdi, bu psixologik
yordamni kengaytirishga xizmat qiladi.
Amaliy dasturlar:
O‘zbekistonda “Muruvvat” internat uylari va kunduzgi parvarish markazlari
nogiron bolalar va kattalarga psixologik yordam ko‘rsatadi. Bu markazlarda psixologik
tuzatish va reabilitatsiya dasturlari qo‘llaniladi.
Favqulodda vaziyatlar vazirligining “Ruhiy ko‘mak berish bo‘limi” nogironligi
bo‘lgan shaxslarga va ekstremal vaziyatlarda jabrlanuvchilarga psixologik yordam
ko‘rsatadi, shu jumladan relaksatsiya seanslari va psixokorreksion metodlardan
foydalanadi.
Muammolar:
Psixologlar soni yetarli emas, ayniqsa qishloq hududlarida. Masalan, 2023-yilda
O‘zbekistonda faqat 500 ga yaqin professional psixolog nogironlar bilan ishlashga jalb
qilingan.
Stigma va noto‘g‘ri tushunchalar tufayli ko‘p odamlar psixologik yordam
so‘rashdan uyaladi.
Masalan, nogironligi bo‘lgan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik oqibatidagi
psixologik travmalarni o‘z vaqtida tashxislash va davolash muhim, chunki bu ularning
kelajakdagi rivojlanishiga ta’sir qiladi.
- Stigma va diskriminatsiyani kamaytirish: Jamiyatda nogironligi bo‘lgan
shaxslarga nisbatan stigma mavjud, bu ularning ijtimoiy hayotini qiyinlashtiradi.
Psixologik maslahat orqali ular o‘ziga ishonchni oshiradi va jamiyatga moslashadi.
Masalan, O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan bolalar onalari uchun psixologik
uchrashuvlar o‘tkazilmoqda, bu hasad va stigma bilan kurashishga yordam beradi.
Xalqaro darajada, ableizm (nogironlarga nisbatan kamsitish) ruhiy salomatlikka
asosiy to‘siq hisoblanadi, va psixoterapiya bu bilan kurashishda yordam beradi.
- Jamiyatga integratsiya va bandlikni oshirish: Psixologik xizmat nogironligi
bo‘lgan shaxslarni ta’lim, bandlik va ijtimoiy hayotga jalb etishga yordam beradi.
Masalan, ish joyidagi stressni boshqarish strategiyalari ularning ish samaradorligini
oshiradi.
O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ijtimoiy xizmatlar, shu
jumladan psixologik maslahat, jamiyat hayotiga to‘laqonli ishtirok etishni ta’minlaydi.
Xalqaro misollar: AQShda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun psixologik yordam
ularning ish topish imkoniyatini 25% ga oshirgan.
- Profilaktika va oldini olish: Psixologik xizmat nogironlikning ruhiy
oqibatlarini oldini oladi. Masalan, insult o‘tkazgan bemorlarda psixik faoliyat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
86
ISSN:3030-3613
buzilishini o‘rganishda psixologik yordam hayot sifatini yaxshilaydi. Zamonaviy
psixologiyada bu xizmat ta’lim va sog‘liqni saqlashda katta o‘rin tutadi, chunki u shaxs
kamolotiga hissa qo‘shadi.
O‘zbekiston kontekstida psixologik xizmat: O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan
shaxslar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qonunlar mavjud (masalan, O‘RQ-641-
son), bu ularning ta’lim, sog‘liqni saqlash va bandlikda teng imkoniyatlarini
ta’minlaydi. Ijtimoiy himoya milliy agentligi nogironlik nafaqalarini taqsimlaydi va
psixologik xizmatlarni rivojlantirmoqda, masalan, kunduzgi parvarish markazlarida.
Ammo muammolar bor: stigma xususiyatlari kuchli, va psixologik
xizmatlarning qamrovi yetarli emas. Masalan, nogironligi bo‘lgan bolalarga nisbatan
zo‘ravonlikni oldini olish bo‘yicha tadqiqotlar psixologik yordamning zarurligini
ta’kidlaydi.
Psixologik xizmatni yaxshilash uchun:
- Davlat darajasida: Qonunlarni takomillashtirish va psixologlar sonini oshirish.
- Individual darajada: Nogironligi bo‘lgan shaxslar psixoterapiya, maslahat va
guruh terapiyasidan foydalanishlari kerak.
- Jamiyat darajasida: Stigma bilan kurashish uchun ta’lim va kampaniyalar
o‘tkazish.
Yuqoridagi natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda nogiron shaxslar uchun
psixologik xizmatlar tizimi hali to‘liq shakllanmagan. Ko‘pchilik tibbiy yordamga
e’tibor qaratadi, ammo ruhiy holat masalasi e’tibordan chetda qoladi. Bu esa
nogironlarning ijtimoiy hayotdan chetlanishiga, ruhiy tushkunlik va izolyatsiyaga olib
kelmoqda.
Xalqaro amaliyotda psixologik yordamga ega nogironlar jamiyatda ko‘proq
mustaqil yashaydi, ish bilan band bo‘ladi va o‘zini ijtimoiy foydali shaxs deb
hisoblaydi. Afsuski, bunday natijalarga erishish uchun davlat siyosati, mutaxassislar
tayyorlash, infratuzilma, jamoatchilik yondashuvi bir butun tizimda ishlashi lozim.
Psixologik xizmat faqat terapevtik yordam emas, balki inklyuziv ta’lim, ijtimoiy
reabilitatsiya, oila bilan ishlash, jamiyatga integratsiya qilishning muhim qismi
hisoblanadi. Bu xizmatlar nogironlarning huquqlari doirasida emas, balki insoniy
qadriyatlar asosida taqdim etilishi kerak.
Xulosa
Psixologik xizmat nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun jamiyatda o‘z o‘rnini
topish, o‘zini anglash, ijtimoiy munosabatlarga kirishish va psixik salomatligini
saqlashda asosiy omillardan biridir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu xizmatga bo‘lgan
ehtiyoj yuqori bo‘lsa-da, uni ta’minlashda tizimli kamchiliklar mavjud. Shu bois, bu
boradagi yondashuvni tubdan isloh qilish, ilg‘or tajribalarni o‘rganish va amaliyotga
joriy etish zarur.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
87
ISSN:3030-3613
Har bir hududda nogironlar uchun ixtisoslashtirilgan psixologik xizmat
markazlarini tashkil etish.
Psixologlar uchun nogironlik psixologiyasiga oid maxsus kurslar va
sertifikatlash dasturlarini joriy qilish.
Inklyuziv ta’lim muassasalarida doimiy psixologik kuzatuv joriy etish.
Ota-onalar va vasiylar uchun psixologik savodxonlik bo‘yicha treninglar
o‘tkazish.
OAVda nogironlik masalasini stigmasiz tarzda yoritish, jamiyatda mehr-
muruvvat muhitini shakllantirish.
Adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020 yil 23
sentyabr.O‘RQ-637-son.
2.
2020-2025 yillarda Xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’lim Inklyuziv ta’limni
rivojlantirish Konsepsiyasi. 13.10.2020-yil PQ 4860-son.
3.
L.R.Muminova, R.Sh.Shomaxmudova, Z.M.Axmedova. “Inklyuiziv ta’lim” o‘quv
qo‘llanma. Toshket 2019.
4.
D.S.Qaxarova “Inklyuziv ta’lim texnologiyasi” Toshkent. 2014.
5.
F.U.Qodirova, X.Sh.Yunusova. Inklyuziv va maxsus ta’limning filologik asoslari.
Chirchiq 2022.
6.
A.A.Xaitov Akmeologik pozitsiyani rivojlantirish tuzilmasi va uning tarkibiy
komponentlari. ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023
7.
Xaitov Abduqosim Abdulakim o‘g‘li. Bo‘lajak o‘qituvchilarni ekologik
savodxonligini oshirishda akmeologik yondashuv. «Интернаука», 2020
