OPTIKA BO’LIMIGA OID MASALALARNI YECHISH USULLARI

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

187

ISSN:3030-3613

OPTIKA BO’LIMIGA OID MASALALARNI YECHISH USULLARI

Xolliyev Diyor Navruz o'g'li

Termiz davlat universiteti Fizika ta’lim

yo’nalishi 3-kurs talabasi

Annotatsiya

Bugungi kunda mamlakatimizda ta’lim tizimini rivojlantirishga qaratilayotgan

keng ko‘lamli e’tibor yosh avlodni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlovchi va
zamonaviy bilimlarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Bu jarayonda
fizika fanini samarali o‘qitish, xususan, o‘quvchi va talabalar amaliy
kompetensiyalarini shakllantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Amaliy mashg‘ulotlar
va masala yechish darslari mazkur kompetensiyalarni rivojlantirishning muhim
vositasi hisoblanadi. Shu bilan birga, bunday darslarda, ayniqsa murakkab masalalarni
yechishda, talabalarning ayrim qiyinchiliklarga duch kelishi kuzatiladi. Ushbu
maqolada optika bo‘limiga oid bir nechta masalaning yechimlari ko‘rib chiqilib, ular
orqali talabalarni ushbu mavzudagi murakkabliklarni yengib o‘tishga tayyorlash
maqsad qilingan. Ishonamizki, keltirilgan usullar va izohlar optikaga oid masalalarni
chuqurroq tushunishga va ularni mustaqil hal qilishga ko‘mak beradi.

Kalit so'zlar:

Kitob, stol, lampa, yoritilganlik, tola, uchburchak, ekran, obyekt,

linza, tasvir, proeksiya,

Masala 1

. Stolda kitob ochilgan holatda yotibdi. Kitobning

l

=52sm uzunlikdagi

koreshogi stol lampasiga qaratilgan. Varoqning yuqori tomonini lampa tolasi bilan

birlashtiruvchi chiziq huddi shunday

l

uzunlikka ega va stol sirtiga

o

60





burchak

ostida og‘gan. Lampaning yorug‘lik kuchi I=60kd bo‘lsa, kitob varog‘i betining yuqori
va pastki tomonlarining yoritilganliklari farqini toping.

Yechilishi:

Agar

lampa

tolasini

nuqtaviy

yorug‘lik

manbayi

deb qabul qilinsa, u

holda 1-

rasmga asosan kitob

yuqori

qismining

yoritilganligi:





sin

cos

2

2

1

l

I

l

I

E





Berilgan:

l

=52sm

o

60





I=60kd

E

1

-E

2

=?

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

188

ISSN:3030-3613

Kitobning pastki qismida yoritilganlik:

2

sin

cos

2

2

1





l

I

l

I

E





Manbadan kitobning pastki qismigacha bo’lgan masofa

2

cos

2



l

r



Bu yerda uchburchakning tashqi burchagi haqidagi teorema qo‘llanilgan va bu

uchburchak teng yonli deb olingan.

Demak:

lk

l

I

E

E

155

)

2

(

cos

4

2

sin

sin

2

2

2

1



































Javob:

lk

E

E

155

2

1





Masala 2

. Yig‘uvchi linza ekranda biror obyektning tasvirini beradi. Tasvirning

balandligi h

1

ga teng. Ekran va obyektni qo‘zg‘almaydigan qilib, linzani ekranga

tomon surilsa, ekranda balandligi h

2

ga teng bo‘lgan obyektning ikkinchi aniq tasviri

hosil bo’ladi. Obyektning haqiqiy balandligi h ni toping. Obyekt va ekran orasidagi
masofa qanday shartni qanoatlantirishi kerak (2-rasm).

Yechilishi:
I usul.

F

d

f

1

1

1





linza formulasi va

1

h

h

d

f

k





linzaning

kattalashtirishiga

egamiz. Bu ifodani

quyidagicha

F

d

f

fd





(1)

o‘zgartiramiz:

Va

h

h

h

d

f

f







1

yoki

h

h

h

d

f

d







1

1

.

Berilgan:
h

1

, h

2

h=?

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

189

ISSN:3030-3613

Keyingi ikkita ifodani quyidagicha topamiz:

2

1

1

2

)

(

)

(

h

h

h

h

d

f

fd







(2)

Linza siljitilgandan keyin quyidagiga ega bo‘lamiz:

F

d

f

d

f





1

1

1

1

2

2

2

2

1

1

1

1

)

(

)

(

h

h

h

h

d

f

d

f







(3)

fd

va

1

1

d

f

larni hisobga olib, (1) va (2) tenglamalardan quyidagini hosil

qilamiz:

2

2

2

2

1

1

)

(

)

(

h

h

h

h

h

h

h

h







Bu tenglamalarni yechib

2

1

h

h

h



ni topamiz.

II usul. Linza formulasini d va f larga nisbatan simmetrik bo‘lganligi sababli

tasdiqlash mumkin. Agar linzani siljitib predmet va ekran mahkamlangan holda ikkita
tasvir hosil bo‘lsa, ya’ni d+f=const, u holda d

1

=f

2

va f

1

=d

2

.

Bundan

1

1

1

d

f

h

h



va

2

2

2

d

f

h

h



, shuning uchun

1

2

2

1



h

h

h

, bundan

2

1

h

h

h



.

Javob:

2

1

h

h

h



Masala 3

. Proeksion apparat fokus oralig‘i f=5sm ga teng bo‘lgan obyektivga

ega. Linzadan a=5,1 sm masofada turgan yuzi S=10sm

2

ga teng bo’lgan kvadrat

diapozitiv Φ=10 lm yorug‘lik oqimini o‘tkazadi. Diapozitivning ekrandagi tasvirining
yoritilganligi E ni aniqlang. Yorug‘lik oqimi sochilmaydi deb hisoblang.

Yechilishi:
Proeksion apparatning teskari kattalashtirilgan haqiqiy

tasvirni beradi.(3-rasm)

Agar diapozitiv AB S yuzaga ega bo’lsa, u holda S

yuzaga nisbatan kattalashgan yuza

'

S

ga ega bo’ladi.

Diapozitivning yoritilganligi

S

E





ga teng.

Berilgan:
f=5sm
d=5,1 sm
S=10sm

2

h=?

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

190

ISSN:3030-3613

3-rasm

Tasvirning yoritilganligi

'

'

'

S

E





ga teng. Ammo

2

2

'

d

f

S

S



(ABO va

'

'

'

O

B

A

uchburchakning o‘xshashligidan diapozitivning har qaysi tomoni

d

f

martaga, barcha

yuzi esa

2

2

d

f

ga ortishi kerak).

Bundan:

S

f

d

S

d

f

E









2

2

2

2

'

f

d

F

1

1

1





linzaning formulasidan quyidagini topamiz:

f

d

df

f





.

Demak,

2

'











 





F

F

d

S

E

Hisoblaymiz:

2

'











 





F

F

d

S

E

lk

m

lm

E

4

5

5

1

,

5

10

10

10

'

2

2

4























Javob: 4 lk

Masala 4.

Dumaloq stol chetlarida juda katta yoritilganlik hosil qilish uchun

lampani stol markazidan qanday balandlikka joylashtirish kerak?

Yechilishi: Stol chetlarining yoritilganligi:

2

cos

l

I

E





4-chizmada hosil bo’lgan to‘g‘ri burchakli uchburchakda



sin

R

l



T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

191

ISSN:3030-3613

Demak,







2

2

2

sin

cos

cos







R

I

R

I

E

Bu tenglamadan hosila olamiz:

4-rasm

Bunda I – lampaning yorug’lik kuchi, R – stolning radiusi φ – nurlarning stol

sirtiga tushish burchagi.

Bu tenglamadan hosila olamiz:

0

)

cos

sin

2

sin

(

'

2

3

2















R

I

E

Bundan kelib chiqadiki, φ burchak





2

2

sin

2

1

sin

1





tenglamani

qanoatlantirgandagina E eng katta qiymatni ya’ni

3

2

arcsin





Lampa stol ustidan

R

h

2

2



balandlikka osilishi kerak

Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlashimiz mumkinki: masalalarga chizma chizib olib

ishlash o‘rganuvchining tasavvurini oshirishda juda ahamiyatga ega.Ishlayotgan
masalalarimizdagi jarayonlar real hayotda qancha ko‘p uchraydigan bo‘lsa zehnimizda
qolishi

shuncha

yaxshi

bo‘ladi.Yana

fiziklarga

tavsiyamiz

shuki,

unutmang:matematikani chuqur o‘rganish fizikaning mohiyati sari yetaklovchi
omildir.

Maqolamizda aytlarimizni hammasini uyg‘unlashtirdik.

ADABIYOTLAR

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

67-son_1-to’plam_Avgust-2025

192

ISSN:3030-3613

1.

Abdukarimovich, R. I.. (2023). Methodology for Developing Research Ability of
Students in Physics Education.JOURNAL OF THEORY, MATHEMATICS
AND PHYSICS,2(3), 19–21.

1.

2.Бузруков Т. О. ЎҚУВЧИЛАРДА ФИЗИКАДАН ТУРЛИ ТИПДАГИ
МАСАЛАЛАР ЕЧИШ КОМПЕТЕНТЛИКНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ //Role of Exact and Natural Sciences During the
Renaissance III. –2023. –С. 7-9.

2.

Bakhramovich, Narbaev Azamat. "THE OPPORTUNITIES OF TEACHING
ASTRONOMY BASED ON MEDIA EDUCATION AT A SECONDARY
SCHOOL."

European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences

Vol

7.9 (2019).

3.

Mirzaboyevna T. N., Baxramovich N. A. UMUMIY O ‘RTA MAKTABLARIDA
TELESKOPLARNI YASASH VA UNDAN FOYDALANISH METODIKASI
//Лучшие интеллектуальные исследования. – 2025. – Т. 40. – №. 1. – С. 180-
185.