T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
152
ISSN:3030-3613
XORAZMSHOHLAR DAVLATI: YUKSALISH DAVRI VA MO‘G‘ULLAR
ISTILOSI OQIBATLARI
Jaxongir Rustamaliyev Fakhriddin o‘g’li
Student of Kimyo international university
in Tashkent Namangan branch
E-mail:
jaxongirrustamaliyev@gemail.com
Tel: + 99890 554 9003
ANNOTATSIYA
Xorazmshohlar davlatining yuksalish davri va mo'g'ullar istilosining mintaqaga
ta'siri ushbu maqolaning asosiy tadqiqot mavzusidir. Maqolada Xorazmshohlar
davlatining XII asr oxiri va XIII asr boshlaridagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy
taraqqiyoti, uning Movarounnahr va Xuroson hududlaridagi gegemonligi atroflicha
o'rganiladi. Jumladan, Alauddin Muhammad Xorazmshohning markazlashgan davlat
barpo etishga qaratilgan harakatlari, harbiy yurishlari va erishgan yutuqlari tahlil
qilinadi.
Tadqiqotda mo'g'ullar istilosining uzoq muddatli demografik, ijtimoiy va
siyosiy oqibatlari, mintaqaning keyingi rivojlanishiga ko'rsatgan ta'siri chuqur tahlil
qilinadi.
Kalit so'zlar:
Xorazmshohlar, Alauddin Muhammad Xorazmshoh, Mo'g'ullar
istilosi, Chingizxon, O'rta Osiyo, Xorazm, Movarounnahr, madaniy tanazzul,
demografik o'zgarishlar.
АННОТАЦИЯ
Основной темой исследования данной статьи является период
возвышения хорезмшахов и влияние монгольского нашествия на регион. В
статье всесторонне рассматривается политическое, экономическое и культурное
развитие хорезмшахов в конце XII – начале XIII веков, их гегемония на
территориях Мавераннахра и Хорасана. В частности, анализируются усилия,
военные походы и достижения хорезмшаха Алауддина Мухаммада,
направленные на создание централизованного государства.
В исследовании глубоко анализируются долгосрочные демографические,
социальные и политические последствия монгольского нашествия, его влияние
на дальнейшее развитие региона.
Ключевые слова:
хорезмшахи, хорезмшах Алауддин Мухаммад,
монгольское нашествие, Чингисхан, Центральная Азия, Хорезм, Мавераннахр,
культурный упадок, демографические изменения.
ANNOTATION
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
153
ISSN:3030-3613
The period of the rise of the Khorezmshahs and the impact of the Mongol
invasion on the region is the main research topic of this article. The article
comprehensively studies the political, economic and cultural development of the
Khorezmshahs in the late 12th and early 13th centuries, its hegemony in the territories
of Transoxiana and Khorasan. In particular, the efforts, military campaigns and
achievements of Alauddin Muhammad Khorezmshah aimed at establishing a
centralized state are analyzed.
The study deeply analyzes the long-term demographic, social and political
consequences of the Mongol invasion, its impact on the further development of the
region.
Keywords:
Khorezmshahs, Alauddin Muhammad Khorezmshah, Mongol
invasion, Genghis Khan, Central Asia, Khorezm, Transoxiana, cultural decline,
demographic changes.
KIRISH
O'rta Osiyo tarixining eng muhim va shu bilan birga eng fojiali sahifalaridan
biri Xorazmshohlar davlatining yuksalishi va uning mo'g'ullar istilosi oqibatidagi
tanazzuli davri bilan bog'liqdir. XII asr oxiri va XIII asr boshlarida Xorazm vohasidan
ko'tarilgan Xorazmshohlar davlati qisqa vaqt ichida o'z qudratini kengaytirib,
G'aznaviylar va Saljuqiylar singari yirik sulolalarning o'rnini egalladi. Ayniqsa, Sulton
Alauddin Muhammad Xorazmshoh hukmronligi davrida davlatning siyosiy, harbiy va
iqtisodiy salohiyati eng yuqori cho'qqisiga chiqdi. Uning hukmronligi ostida
Movarounnahr, Xuroson, Eron va Afg'onistonning katta qismi birlashdi.
Xorazmshohlar davlati o'zining gullab-yashnagan davrida nafaqat harbiy qudrati, balki
ilm-fan, madaniyat va savdo-sotiq markaziga aylangan edi. Urganch, Samarqand,
Buxoro kabi shaharlar Sharqning yirik madaniy markazlari sifatida tan olingan. Biroq,
bu yuksalish davri mo'g'ul bosqinlari tufayli keskin yakunlandi. Chingizxon
boshchiligidagi mo'g'ul qo'shinlarining O'rta Osiyoga bostirib kirishi mintaqa uchun
misli ko'rilmagan vayronagarchilik va qirg'inbarotlarga sabab bo'ldi. Bu istilo nafaqat
Xorazmshohlar davlatining siyosiy mustaqilligiga barham berdi, balki mintaqaning
keyingi asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga ham chuqur salbiy ta'sir
ko'rsatdi. Mazkur maqolada Xorazmshohlar davlatining yuksalish davri, uning qudratli
davlatga aylanish sabablari, shuningdek, mo'g'ullar istilosining dahshatli oqibatlari va
mintaqaning keyingi tarixiga ko'rsatgan uzoq muddatli ta'siri atroflicha tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Xorazmshohlar davlati va mo'g'ullar istilosi mavzusi Sharqshunoslik va
tarixshunoslikda keng o'rganilgan mavzulardan hisoblanadi. Tadqiqot uchun asosiy
manbalar o'rta asr tarixchilari tomonidan yozilgan asarlardir. Jumladan, Juvayniyning
"Tarixi Jahongusho" asari mo'g'ullar istilosi va Xorazmshohlar davlati haqidagi eng
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
154
ISSN:3030-3613
muhim birlamchi manbalardan biri bo'lib, unda istilo jarayoni, shaharlarning vayron
bo'lishi va aholining qirg'in qilinishi haqida batafsil ma'lumotlar berilgan
1
.
Nasaviyning
"Siyrat
as-Sulton
Jaloliddin
Manguberdi"
asari
Jaloliddin
Manguberdining mo'g'ullarga qarshi kurashi haqida qimmatli ma'lumotlarni o'z ichiga
oladi
2
. Shuningdek, Rashiduddin Fazlullohning "Jome' at-tavorix" va Mirxondning
"Ravzat us-safo" asarlari ham Xorazmshohlar davri va mo'g'ullar istilosiga oid muhim
ma'lumotlarni beradi
3
.
Zamonaviy tadqiqotlar orasida V. V. Bartoldning "Turkiston mo'g'ullar istilosi
davrida" nomli fundamental asari alohida o'rin tutadi. Bu asar Xorazmshohlar davlati
va mo'g'ullar istilosi tarixini har tomonlama yoritib bergan bo'lib, unda manbalar
asosida chuqur tahlillar amalga oshirilgan. Ziyo Bunyodovning "Anushitegin
Xorazmshohlar davlati" asari Xorazmshohlar sulolasining paydo bo'lishi va yuksalishi
haqida batafsil ma'lumot beradi. O'zbekistonlik tarixchilarning, jumladan, Ahmadali
Asqarov, Azamat Ziyo va boshqalarning ilmiy ishlari ham ushbu mavzuni o'rganishda
muhim ahamiyatga ega. Ular Xorazmshohlar davlatining ichki siyosati, iqtisodiyoti va
madaniyati, shuningdek, mo'g'ullar istilosining mintaqaga ta'sirini zamonaviy nuqtai
nazardan tahlil qilganlar.
Ushbu maqolada tarixiy-qiyosiy tahlil usuli asosiy metodologik yondashuv
sifatida qo'llaniladi. Turli davrlarga oid manbalar va zamonaviy tadqiqotlar o'zaro
qiyosiy tahlil qilinib, Xorazmshohlar davlatining yuksalish sabablari va mo'g'ullar
istilosining oqibatlari kompleks yoritiladi. Shuningdek, tizimli tahlil usulidan
foydalanib, Xorazmshohlar davlatining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatlari
o'zaro bog'liqlikda o'rganiladi. Statistik ma'lumotlar va geografik omillar ham tadqiqot
doirasida inobatga olinib, mo'g'ul istilosining demografik va hududiy ta'siri aniqlanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Xorazmshohlar davlatining yuksalishi XI asr oxiri va XII asr boshlarida,
Saljuqiylar imperiyasining zaiflashuvi fonida boshlandi. Xorazmshohlarning asoschisi
Anush-tegin G'archai bo'lsa-da, ularning haqiqiy qudrati Alauddin Otsiz davrida
namoyon bo'ldi. U Saljuqiylarga qarshi mustaqillik uchun kurashdi va Xorazm
vohasidan tashqarida ham o'z ta'sirini kengaytirdi. Biroq, davlatning eng gullagan davri
Alauddin Muhammad Xorazmshoh (1200-1220 yillar) hukmronligiga to'g'ri keladi.
1
Juvayniy, Alauddin Ato Malik — Tarixi Jahongusho — Tehron: Donish nashriyoti, 2018, b. 120-150.
2
Nasaviy, Shihobiddin Muhammad — Siyrat as-Sulton Jaloliddin Manguberdi — Qohira: Maktabat al-Anglo
al-Misriya, 2023, b. 80-100.
3
Rashiduddin Fazlulloh — Jome' at-tavorix — Moskva: Nauka, 2015, b. 250-280.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
155
ISSN:3030-3613
Uning davrida davlat hududi Sharqda Sirgacha, G'arbda Iroq va G'arbiy Eronga,
Shimolda Kaspiy dengizigacha, Janubda esa Hindiston chegaralarigacha cho'zildi.
Alauddin Muhammad harbiy yurishlar orqali Movarounnahr, Xuroson, G'azna va G'ur
viloyatlarini o'ziga bo'ysundirdi. Uning maqsadi buyuk musulmon imperiyasini barpo
etish edi.
1-jadval.
Xorazmshohlar Davlatining Yuksalish Davridagi Asosiy Ko'rsatkichlar
(taxminiy ma'lumotlar)
Ko'rsatkich
Izoh
Davlat hududi
Taxminan 3-4 million km²
Shaharlar soni
(yirik)
20 dan ortiq (Urganch, Samarqand, Buxoro, Marv, Nishopur,
Hirot)
Aholi soni
(taxminiy)
10-15 million kishi
Savdo yo'llari
Buyuk Ipak Yo'li, Shimoliy savdo yo'llari
Madaniy markazlar
Madrasalar, kutubxonalar, ilmiy markazlar
Mo'g'ullar istilosi Xorazmshohlar davlatining ichki zaifliklari va Alauddin
Muhammadning noto'g'ri siyosati tufayli kuchaydi. 1218-yilda O'tror voqeasi
Chingizxonning O'rta Osiyoga bostirib kirishiga bahona bo'ldi. 1219-yilda mo'g'ul
qo'shinlari Movarounnahrga bostirib kirdi. Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv,
Nishopur kabi yirik shaharlar birin-ketin bosib olindi va vayron qilindi. Aholining katta
qismi qirg'in qilindi, shaharlar xarobaga aylantirildi, sug'orish tizimlari buzib tashlandi.
2-jadval.
Mo'g'ullar Istilosining Asosiy Oqibatlari (taxminiy ma'lumotlar)
Oqibat
Izoh
Aholi
yo'qotishlari
Ba'zi manbalarga ko'ra, umumiy aholining 50-70% qirg'in
qilingan
Shaharlarning vayron
bo'lishi
Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Nishopur kabi yirik
shaharlar deyarli butunlay vayron bo'lgan
Iqtisodiy tanazzul
Qishloq xo'jaligi, hunarmandchilik va savdo to'xtab qolgan,
sug'orish tizimlari buzilgan
Madaniy va ilmiy
yo'qotishlar
Ko'plab kutubxonalar, madrasalar, san'at asarlari yo'q
qilingan
Siyosiy o'zgarishlar
Xorazmshohlar davlatining qulashi, mo'g'ul hukmronligining
o'rnatilishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
156
ISSN:3030-3613
Natijada, O'rta Osiyo mintaqasi uzoq muddatli iqtisodiy va madaniy tanazzulga
yuz tutdi. Shaharlarning qayta tiklanishi uchun yuzlab yillar kerak bo'ldi. Ipak yo'li
orqali amalga oshiriladigan savdo-sotiq ancha pasaydi. Demografik vaziyat tubdan
o'zgardi, ko'plab qishloq va shaharlar aholisiz qoldi. Mo'g'ullar istilosi mintaqaning
keyingi siyosiy geografiyasini ham o'zgartirib, bir qancha mo'g'ul uluslari paydo
bo'lishiga olib keldi.
XULOSA
Xorazmshohlar davlatining yuksalishi O'rta Osiyo tarixining eng yorqin
sahifalaridan biri bo'lib, ular XII asr oxiri va XIII asr boshlarida mintaqani birlashtirib,
iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning yuksak darajasiga erishgan edilar. Ayniqsa,
Alauddin Muhammad Xorazmshoh davrida davlat hududi nihoyatda kengayib, harbiy
qudrat va siyosiy ta'sir jihatidan Sharqning eng yetakchi davlatlaridan biriga aylandi.
Urganch, Buxoro va Samarqand kabi shaharlar ilm-fan, madaniyat va savdo markazlari
sifatida dunyoga mashhur bo'ldi. Biroq, bu yuksalish juda qisqa muddatli bo'ldi. Ichki
ziddiyatlar, siyosiy xatolar va eng muhimi, mo'g'ul xavfining to'g'ri baholanmagani
Xorazmshohlar davlatining tezda qulashiga sabab bo'ldi.
Mo'g'ullar istilosi O'rta Osiyo uchun misli ko'rilmagan fojia edi. Chingizxon
qo'shinlarining vahshiyliklari mintaqaning ko'plab gullab-yashnagan shaharlarini
xarobaga aylantirdi, millionlab insonlarning hayotiga zomin bo'ldi va azaliy sug'orish
tizimlarini buzib tashladi. Bu esa mintaqaning iqtisodiy hayotini uzoq muddatga izdan
chiqardi. Madaniy yo'qotishlar ham juda katta bo'lib, ko'plab kutubxonalar, madrasalar
va san'at asarlari yo'q qilinishi ilm-fan va madaniyat rivojiga salbiy ta'sir ko'rsatdi.
Mo'g'ullar hukmronligi davri O'rta Osiyo uchun qorong'u davr bo'lib, mintaqa uzoq
vaqt davomida o'zining avvalgi iqtisodiy va madaniy qudratini tiklay olmadi. Istilo
nafaqat siyosiy tuzumni, balki demografik tarkibni, ijtimoiy munosabatlarni va hatto
geografik landshaftni ham tubdan o'zgartirdi. Bu davr O'rta Osiyo xalqlari uchun
mustaqillikni himoya qilishning ahamiyati va tashqi xavflarga qarshi birlashishning
zaruriyatini yorqin misolida ko'rsatib berdi. Mo'g'ullar istilosining oqibatlari
mintaqaning keyingi rivojlanishiga chuqur ta'sir ko'rsatib, O'rta Osiyo tarixining
keyingi bosqichlarini belgilab berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Juvayniy, Alauddin Ato Malik — Tarixi Jahongusho — Tehron: Donish
nashriyoti, 2018, b. 120-150.
2.
Nasaviy, Shihobiddin Muhammad — Siyrat as-Sulton Jaloliddin Manguberdi —
Qohira: Maktabat al-Anglo al-Misriya, 2023, b. 80-100.
3.
Rashiduddin Fazlulloh — Jome' at-tavorix — Moskva: Nauka, 2015, b. 250-
280.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
157
ISSN:3030-3613
4.
Mirxond, Muhammad ibn Xovandshoh — Ravzat us-safo — Tehron: Xayyam
nashriyoti, 1960, b. 320-350.
5.
Bartold, V. V. — Turkiston mo'g'ullar istilosi davrida — Sankt-Peterburg:
Rossiya Fanlar Akademiyasi nashriyoti, 1900, b. 50-180.
6.
Bunyodov, Ziyo M. — Anushitegin Xorazmshohlar davlati — Toshkent: Fan,
1998, b. 70-130.
7.
Asqarov, Ahmadali — O'zbekiston tarixi (Eng qadimgi davrlardan to hozirgi
kungacha) — Toshkent: Sharq, 2008, b. 210-240.
8.
Ziyo, Azamat — O'zbek davlatchiligi tarixi — Toshkent: Sharq, 2000, b. 190-
220.
