T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
11
ISSN:3030-3613
BOLALARNING PSIXIK BILISH JARAYONLARINING TASNIFI VA
MAKTAB TA'LIMIDAGI BOLALARDA RIVOJLANISHI
Ahmedova Shahnoza Ismatovna
Buxoro viloyat G'ijduvon tumani 4- umumiy
o’rta ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi.
Annotatsiya:
Bolalarning psixologik bilimlarini oshirish usullaridan biri ta'lim
va xabardorlikdir. Maktablar o'quvchilarni ruhiy salomatlikning ahamiyati haqida
o'rgatish va stress, tashvish va boshqa hissiy qiyinchiliklarni engish uchun vositalar
bilan ta'minlash uchun o'zlarining o'quv dasturlariga ruhiy salomatlikdan xabardorlik
dasturlarini kiritishlari kerak. Bolalarga o'z-o'ziga g'amxo'rlik qilish, o'z-o'zini anglash
va hissiy tartibga solishning ahamiyati haqida o'rgatish orqali biz ularga o'smirlik va
balog'at davridagi qiyinchiliklarni chidamlilik va ishonch bilan engish imkoniyatini
berishimiz mumkin.
Kalit so'zlar:
Maktablar o'quvchilari, o'yin, faoliyat, bola, bilish, idrok, his-
tuyg'ular, akseleratsiya, psixika, ruhiy salomatlik.
KIRISH
Bolalarning psixologik bilimlarini oshirish usullaridan biri ta'lim va
xabardorlikdir. Maktablar o'quvchilarni ruhiy salomatlikning ahamiyati haqida
o'rgatish va stress, tashvish va boshqa hissiy qiyinchiliklarni engish uchun vositalar
bilan ta'minlash uchun o'zlarining o'quv dasturlariga ruhiy salomatlikdan xabardorlik
dasturlarini kiritishlari kerak. Bolalarga o'z-o'ziga g'amxo'rlik qilish, o'z-o'zini anglash
va hissiy tartibga solishning ahamiyati haqida o'rgatish orqali biz ularga o'smirlik va
balog'at davridagi qiyinchiliklarni chidamlilik va ishonch bilan engish imkoniyatini
berishimiz mumkin. Rasmiy ta'limdan tashqari, ota-onalar farzandlarining aqliy ongini
rivojlantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ochiq muloqotni rivojlantirish, xavfsiz va
qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratish va sog'lom kurash mexanizmlarini modellashtirish
orqali ota-onalar farzandlariga hissiy aql va aqliy chidamlilikni rivojlantirishga yordam
berishlari mumkin. Bolalarni o'z his-tuyg'ularini ifoda etishga, kerak bo'lganda yordam
so'rashga va o'z-o'zini parvarish qilish usullarini qo'llashga undash ularning ruhiy
farovonligini oshirishga yordam beradi.
MUHOKAMA
Ruhiy salomatlik, ayniqsa, o'smirlikning shakllanish yillarida, umumiy
farovonlikning hal qiluvchi jihati hisoblanadi. O'smirlarda aqliy chidamlilik va hissiy
intellektni rivojlantirish va tarbiyalash ularning uzoq muddatli muvaffaqiyati va
baxtiyorligi uchun juda muhimdir. Bolalarning psixik bilish jarayonlarini rivojlantirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
12
ISSN:3030-3613
yoki bolalarning aqliy ongi va tushunchasini rivojlantirish ota-onalar, o'qituvchilar va
butun jamiyat uchun muhim vazifadir.
Bolalarning psixologik bilimlarini oshirishning yana bir usuli ijobiy
mustahkamlash va rag'batlantirishdir. Bolalarni sa'y-harakatlari, yutuqlari va kuchli
tomonlari uchun maqtash orqali biz ularning o'ziga bo'lgan hurmatini va ishonchini
oshirishimiz mumkin. Ushbu ijobiy mustahkamlash bolalarda ijobiy o'zini o'zi tasavvur
qilish, qiyinchiliklarga chidamlilik va o'zini o'zi qadrlash tuyg'usini rivojlantirishga
yordam beradi, bu ularga butun hayoti davomida yaxshi xizmat qiladi. Shuningdek,
bolalarda ruhiy salomatlik bilan bog'liq muammolarning belgilarini aniqlash va ularni
erta hal qilish muhimdir. Xulq-atvor, kayfiyat yoki ishlashdagi o'zgarishlarga
ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish orqali ota-onalar va o'qituvchilar ruhiy
salomatlik bilan bog'liq potentsial muammolarni aniqlashlari va ular kuchayishidan
oldin aralashishlari mumkin. Maslahatchilar, terapevtlar yoki ruhiy salomatlik bo'yicha
mutaxassislardan professional yordam so'rash bolalarga o'z his-tuyg'ularini boshqarish
va ruhiy salomatlik muammolarini engish uchun zarur bo'lgan yordam va yo'l-yo'riqni
berishi mumkin. Bundan tashqari, ong, meditatsiya, jismoniy mashqlar va sog'lom
ovqatlanish kabi o'z-o'zini parvarish qilish amaliyotlarini targ'ib qilish bolalarga aqliy
chidamlilik va hissiy intellektni rivojlantirishga yordam beradi. Bolalarga ularning
jismoniy va hissiy farovonligi haqida g'amxo'rlik qilish muhimligini o'rgatish orqali
biz ularga stress, tashvish va boshqa hissiy qiyinchiliklarni samarali boshqarish
imkoniyatini berishimiz mumkin. Bolalarni ularga quvonch, qoniqish va dam olishga
olib keladigan mashg'ulotlarga jalb qilish ularga o'zlari va boshqalar bilan sog'lom
munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Bolalarda kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish ko'p o'n yillar davomida
psixologlar va o'qituvchilar uchun qiziqarli mavzu bo'lib kelgan. Kognitiv
rivojlanishning muhim jihatlaridan biri bu aqliy tasavvurlarning rivojlanishi yoki
atrofimizdagi dunyoni tushunish va sharhlash qobiliyatidir. So'nggi yillarda
tadqiqotchilar futbol kabi sportning bolalarda kognitiv qobiliyatlarni oshirishga
yordam berish usullarini o'rganishga qiziqish ortib bormoqda. Futbol yoki dunyoning
ko'p joylarida ma'lum bo'lganidek, futbol o'yinchilardan muvaffaqiyatga erishish
uchun turli kognitiv ko'nikmalardan foydalanishni talab qiladigan sport turidir. Ushbu
ko'nikmalar qaror qabul qilish, fazoviy xabardorlik va boshqalarning harakatlarini
oldindan bilish va ularga munosabat bildirish qobiliyatini o'z ichiga oladi. Futbolda
ishtirok etish orqali bolalar ushbu kognitiv ko'nikmalarni qiziqarli va qiziqarli tarzda
rivojlantirish va takomillashtirish imkoniyatiga ega. Futbol o'ynash bolalarning
kognitiv qobiliyatlarini oshirishga yordam beradigan usullardan biri ijro etuvchi
funktsiyalarni rivojlantirishdir. Ijroiya funktsiyalari - bu bizga vazifalarni
rejalashtirish, tartibga solish va bajarishda yordam beradigan aqliy qobiliyatlar
to'plami. Bu ko'nikmalar maktabda va hayotda muvaffaqiyatga erishish uchun zarurdir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
13
ISSN:3030-3613
va futbol o'ynash bolalarga ularni mustahkamlashga yordam beradi. Misol uchun,
futbol o'ynayotganda, bolalar to'pni qayerga uzatish yoki maydonda o'zlarini qanday
joylashtirish haqida tezda qaror qabul qilishlari kerak. Bu ularni oldindan o'ylab
ko'rishni va o'z harakatlarini rejalashtirishni talab qiladi, bu esa ularning ijro etuvchi
funktsiyalarini yaxshilashga yordam beradi.
Ijroiya funktsiyalaridan tashqari, futbol o'ynash ham bolalarning ish xotirasini
yaxshilashga yordam beradi. Ishchi xotira - bu qisqa vaqt ichida ongda ma'lumotni
saqlash va boshqarish qobiliyati. Bu ko'nikma o'rganish va akademik muvaffaqiyat
uchun juda muhimdir, chunki u bolalarga diqqatni jamlash va vazifalarga e'tibor
berishga imkon beradi. Futbol o'ynayotganda bolalar o'yin qoidalarini, jamoadoshlari
va raqiblarining pozitsiyalarini va hisobni eslab qolishlari kerak. Shu tarzda o'zlarining
ishchi xotirasini doimiy ravishda mashq qilish orqali bolalar ma'lumotlarni saqlash va
eslab qolish qobiliyatini yaxshilashlari mumkin. Futbol o'ynash bolalarning kognitiv
qobiliyatini oshirishning yana bir usuli bu ularning diqqatini va diqqatini yaxshilashdir.
Futbol maydonida muvaffaqiyat qozonish uchun bolalar diqqatini o‘yinga jamlay
olishi va o‘z maqsadlariga diqqatini jamlay olishi kerak. Bu ularni chalg'itadigan
narsalarga e'tibor bermaslikni, muammolarni real vaqtda hal qilishni va o'yinning turli
jihatlariga e'tiborini almashtirishni talab qiladi. Ushbu ko'nikmalarni futbol maydonida
mashq qilish orqali bolalar diqqatni jamlash, diqqatni jamlash va impulslarini nazorat
qilish qobiliyatlarini yaxshilashlari mumkin. Futbol o'ynash bolalarning fazoviy ongini
va vizual-fazoviy ko'nikmalarini oshirishga yordam beradi. Fazoviy ong - bu atrofdagi
ob'ektlar va odamlar o'rtasidagi fazoviy munosabatlarni tushunish va izohlash
qobiliyati. Futbolda o'yinchilar doimo maydondagi o'z pozitsiyalarini, jamoadoshlari
va raqiblarining pozitsiyalarini, to'p harakatidan xabardor bo'lishlari kerak. Shu tarzda
fazoviy ongni rivojlantirish orqali bolalar navigatsiya qilish va atrof-muhit bilan
muloqot qilish qobiliyatini yaxshilashlari mumkin.
Futbol o'ynash bolalarning ijtimoiy va hissiy qobiliyatlarini oshirishga yordam
beradi. Futbol jamoaviy sport turi bo‘lib, o‘yinchilardan birgalikda ishlash, samarali
muloqot qilish va bir- birini qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi. Futbol o‘ynash orqali
bolalar hamkorlik, hamdardlik va chidamlilik kabi muhim ijtimoiy va hissiy
ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatiga ega. Ushbu ko'nikmalar kuchli munosabatlar
o'rnatish, muvaffaqiyatsizliklarni engish va ijtimoiy vaziyatlarni boshqarish uchun
zarurdir. Futbolda ishtirok etish orqali bolalar bu ko'nikmalarni qo'llab-quvvatlovchi
va ijobiy muhitda mustahkamlashlari mumkin.
XULOSA
Bolalarning aqliy ongi va tushunchasini rivojlantirish ota-onalar, o'qituvchilar
va butun jamiyatning qo'llab-quvvatlashi va ishtirokini talab qiladigan hal qiluvchi
vazifadir. Bolalarni ruhiy salomatlik haqida o‘rgatish, ochiq muloqotni rivojlantirish,
ijobiy mustahkamlash, ruhiy salomatlik bilan bog‘liq muammolarning belgilarini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
14
ISSN:3030-3613
aniqlash, o‘z-o‘zini parvarish qilish amaliyotini targ‘ib qilish va kerak bo‘lganda
mutaxassislardan yordam so‘rash orqali biz bolalarga o‘smirlik va balog‘at davridagi
murakkabliklarni chidamlilik va chidamlilik bilan engib o‘tishga imkon bera olamiz.
ishonch. Bolalarning aqliy bilimlarini jaraenlarini rivojlantirish - bu fidoyilik, sabr-
toqat va rahm-shafqatni talab qiladigan umr bo'yi yo'l, lekin bolalarning ruhiy
farovonligini tarbiyalashning mukofotlari bebaho va uzoq davom etadi. Futbol o'ynash
bolalarning kognitiv qobiliyatlarini oshirish uchun qimmatli vosita bo'lishi mumkin.
Sportda ishtirok etish orqali bolalar turli xil kognitiv ko'nikmalarni, jumladan, ijro
etuvchi funktsiyalarni, ish xotirasini, diqqatni, fazoviy ongni va ijtimoiy-emotsional
ko'nikmalarni rivojlantirish va takomillashtirish imkoniyatiga ega. Ushbu ko'nikmalar
maktabda va hayotda muvaffaqiyatga erishish uchun zarurdir va futbol o'ynash
bolalarga ularni qiziqarli va qiziqarli tarzda mustahkamlashga yordam beradi.
O'qituvchilar va ota-onalar sifatida biz bolalarni nafaqat jismoniy, balki kognitiv
foydalari uchun ham futbol kabi sport bilan shug'ullanishga undashimiz kerak.
ADABIYOTLAR
1.
Korsunskaya B.D. Metodika obucheniya gluxix doshkolnikov rechi M.1984.
2.
Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya: Darslik. - T., 2012.
3.
G'oziyev E. Umumiy psixologiya: Psixologiya mutaxassisligi uchun darslik /
E.G'oziyev; O'zR OO'MTV, M.Ulug'bek nomidagi O'zMU. - T.: "O'zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati" nashriyoti, 2010.
4.
Noskova L.P. Teoreticheskie osnovi obucheniya yaziku gluxix detey doshkolnogo
vozrasta. sb.:Voproso’ formirovaniya rechi anomalnix detey doshkolnogo
vozrasta. M.1982.
