T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
313
ISSN:3030-3613
“YANGI UMIDLAR: DIZARTRIYA BILAN KURASHIB, SOGʻLOM
HAYOTGA ERISHISH”
Ibragimova Durdona Dilmurod qizi
Alfraganus Nodavlat Universiteti Maxsus
pedagogika yo'nalishi 1-bosqich talabasi
Utbasarova Umida
Alfraganus Nodavlat Universiteti pedagogika
kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada dizartriya tushunchasi, uning kelib chiqish
sabablari va nutq buzilishining turli klinik ko‘rinishlari yoritilgan. Shuningdek,
zamonaviy tibbiy va logopedik terapiya usullari, fizioterapevtik mashqlar hamda
psixologik qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi. Ota-onalar uchun amaliy
tavsiyalar bilan boyitilgan bo‘lib, kasallikni yengish yo‘lida umid uyg‘otadi.
Kalit so‘zlar:
dizartriya, nutq buzilishlari, logopediya, neyroreabilitatsiya,
fizioterapiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash, nutqni tiklash.
Аннотация:
В данной статье рассматривается понятие дизартрии,
причины ее возникновения и различные клинические проявления речевых
нарушений. Также рассматриваются современные методы медицинской и
логопедической терапии, физиотерапевтические упражнения и направления
психологической
поддержки.
Статья
обогащена
практическими
рекомендациями для родителей, вселяя надежду на преодоление заболевания.
Ключевые слова:
дизартрия, речевые нарушения, логопедия,
нейрореабилитация, физиотерапия, психологическая поддержка, восстановление
речи.
Английский перевод:
Abstract:
This article explores the concept of dysarthria, its causes, and various
clinical manifestations of speech disorders. It also examines modern methods of
medical and speech therapy, physiotherapy exercises, and psychological support
approaches. Enriched with practical recommendations for parents, it instills hope for
overcoming the disease.
Keywords:
dysarthria, speech disorders, speech therapy, neurorehabilitation,
physiotherapy, psychological support, speech recovery.
Kirish
Dizartriya — bu nutq apparati mushaklarining markaziy yoki periferik asab
tizimidagi organik shikastlanishlari natijasida yuzaga keladigan talaffuz buzilishidir.
Bu holat nutqning ravonligi, aniqligi va ifodaliligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Dizartriya
koʻpincha bolalar serebral falaji (BSF), miya shikastlanishlari, miopatiyalar va boshqa
nevrologik kasalliklar bilan bogʻliq holda kuzatiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
314
ISSN:3030-3613
Dizartriyaning klinik belgilari:
Dizartriyaning klinik belgilari uning shakliga bogʻliq boʻlib, quyidagilarni oʻz
ichiga oladi: Artikulyatsiya buzilishlari: Tovushlarni notoʻgʻri talaffuz qilish,
tovushlarni tushirib qoldirish yoki almashtirish. Ovoz chiqarish buzilishlari: Ovozning
kuchsizligi, xiraligi, monotonligi yoki ovoz balandligining nazorat qilinmasligi.
Nafas olish buzilishlari: Nutq paytida nafas olishning notoʻgʻri tashkil etilishi,
nafas yetishmasligi yoki notoʻgʻri nafas olish ritmi.
Prosodiya buzilishlari: Nutqning ritmi, tempi va intonatsiyasining buzilishi,
stressning notoʻgʻri joylashuvi.
Dizartriyani tashxislash: Dizartriyani tashxislash uchun quyidagi usullar
qoʻllaniladi: Nevrologik tekshiruv: Asab tizimining holatini baholash, reflekslar,
mushak tonusi va harakat koordinatsiyasini tekshirish.
Logopedik baholash: Nutqning artikulyatsiya, ovoz chiqarish, nafas olish va
prosodiya jihatlarini tahlil qilish. Instrumental tekshiruvlar: Elektroensefalografiya
(EEG), magnit-rezonans tomografiya (MRT) kabi usullar yordamida miya va asab
tizimini tekshirish. Dizartriyani davolash va reabilitatsiya Dizartriyani davolash
kompleks yondashuvni talab qiladi va quyidagi usullarni oʻz ichiga oladi:
Logopedik terapiya:
Logopedik mashgʻulotlar dizartriya bilan ogʻrigan bolalar uchun asosiy
reabilitatsiya usuli hisoblanadi. Ushbu mashgʻulotlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Artikulyatsion gimnastika: Artikulyatsiya mushaklarini mustahkamlash va
ularning harakatchanligini oshirish uchun maxsus mashqlar.
Nafas olish mashqlari: Nutq nafasini toʻgʻri tashkil etish va nafas olishni nazorat
qilishni oʻrgatish.
Ovoz chiqarish mashqlari: Ovoz kuchini, balandligini va sifatini yaxshilashga
qaratilgan mashqlar.
Ota-onalar uchun tavsiyalar va hayotiy misollar
Dizartriya bilan ogʻrigan bolalarga yordam berish uchun ota-onalar quyidagi
tavsiyalarni hisobga olishlari kerak:
Doimiy qo‘llab-quvvatlash va sabr-toqat.
Bolalarga, psixologik,qo‘llab-quvvatlash juda muhimdir.
Dizartriya bilan og‘rigan bolalar ko‘pincha nutqdagi muammolar tufayli
o‘zlarini noqulay his qilishadi.
Shuning uchun ota-onalar ularga doimiy ravishda sabr-toqatli bo‘lishi, ijobiy
muhit yaratishi zarur.
Logopedik mashg‘ulotlarga qatnashis:h Har qanday nutq kasalligi uchun eng
muhim davolash usuli logopedik mashg‘ulotlardir. Ota-onalar bolalarining logopedga
muntazam ravishda borishlarini ta’minlashi kerak. Bu jarayon bolalarning nutqini
rivojlantirishga, artikulyatsiyani yaxshilashga va nutqni ravon qilishga yordam beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
315
ISSN:3030-3613
Nutqni rag‘batlantiruvchi o‘yinlar va interaktiv mashg‘ulotlar
Bolalar uchun nutqni rivojlantirishda o‘yinlar va interaktiv mashg‘ulotlar juda
foydalidir.
Ota-onalar bolalariga gapirishni rag‘batlantirish uchun o‘yinlar, hikoyalar va
kitoblar orqali nutqni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Jismoniy mashqlar va fizioterapiya
Dizartriya bilan og‘rigan bolalar uchun jismoniy mashqlar va fizioterapiya zarur.
Ushbu mashqlar mushak tonusini yaxshilash, nutq apparati mushaklarini kuchaytirish
va umumiy motirikani rivojlantirishga yordam beradi. Buning uchun ota-onalar
fizioterapevtlar bilan hamkorlik qilib, bolaning umumiy sog‘ligini yaxshilash uchun
maxsus mashg‘ulotlar tashkil qilishlari kerak. Xavotirlarni bartaraf etish:
Dizartriya tashxisi qo‘yilgan bolaning ota-onasi ko‘pincha xavotirda bo‘ladi.
Bolaning kelajagi haqida o‘ylash tabiiydir, ammo ota-onalar bolalariga ijobiy
muhit yaratishlari kerak. Ijtimoiy muhit, do‘stlar bilan o‘ynash va sinfda o‘zini erkin
his qilish, bolaning rivojlanishiga yordam beradi.
Xulosa:
Dizartriya – bu nutq apparatining shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan
murakkab holat bo‘lib, bolalarning rivojlanishida jiddiy muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Biroq, to‘g‘ri davolash va reabilitatsiya yondashuvi yordamida
bolalar nutqini yaxshilash va ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatga erishishlari mumkin.
Ota-onalar, logopediya mutaxassislari va tibbiyot xodimlarining birgalikdagi mehnati
bolalarning kelajagini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ochilova, S.J. (2019). Dizartriya va dislaliya. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
2.
Bogush, A.M. (2018). Logopediya: nazariya va amaliyot. Moskva: Prosveshchenie.
3.
Matyushkina, E.V. (2019). Neyropsixologiya va nutq buzilishlari. Sankt-Peterburg:
Piter.
4.
Xamdamov, U.A. (2021). Fizioterapiya va reabilitatsiya logopediya amaliyotida.
Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Interonconf.org.(2023). Dizartriyaning kelib chiqish sabablari va tashxis usullari.
manba.
6.
Wikipedia. (2023). Dizartriya haqida umumiy ma’lumot. manba.
