T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
103
ISSN:3030-3613
OQ XANTAL (
SINAPIS ALBA
) O’SIMLIGINI SIRDARYO VILOYATIDA
RESURS TEJAMKOR USULIDA YETISHTRISH TEXNOLOGIYASI.
Nematillayeva Gulandom Ikromjon qizi
Guliston Davlat Universiteti Tabiiy
fanlar fakulteti 4-kurs talabasi.
nematillayevagulandom9@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Karshibayev Xazratkul Kilichiyevich
GulDU, biologiya fanlari doktori, professor.
E-mail:
Annotatsiya
: Mazkur ilmiy ishda oq xantal (
Sinapis alba
) o‘simligini Sirdaryo
viloyatining agroiqlimiy sharoitida resurs tejamkor texnologiyalar asosida yetishtirish
imkoniyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotda suv va agrotexnik resurslardan samarali
foydalanish, hosildorlikni oshirish, tuproq unumdorligini saqlab qolish hamda atrof-
muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish maqsad qilingan. Ish davomida minimal haydalma
ishlov berish, tomchilatib sug‘orish, mahalliy organik o‘g‘itlardan foydalanish va
zararkunandalarga qarshi biometodlarni qo‘llash kabi ilg‘or usullar qo‘llanilgan.
Natijalar oq xantalni lalmikor yoki cheklangan sug‘orish sharoitlarida yetishtirishda
ekologik va iqtisodiy jihatdan maqbul yechimlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ushbu ish oq
xantalni alternativ texnologiyalar asosida yetishtirish orqali Sirdaryo viloyati qishloq
xo‘jaligida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi mumkinligini asoslaydi.
Kalit so’zlar:
Sinapis alba
, oq xantal, Sirdaryo viloyati, start-up,
agrotexnologiya, innovatsiya, yashil iqtisodiyot, resurs tejamkor.
Аннотация:
В данном научном исследовании изучены возможности
выращивания белой горчицы (
Sinapis alba
) в агроклиматических условиях
Сырдарьинской области на основе ресурсосберегающих технологий. Целью
работы является эффективное использование водных и агротехнических
ресурсов, повышение урожайности, сохранение плодородия почвы и снижение
негативного воздействия на окружающую среду. В ходе исследования
применялись передовые методы, такие как минимальная обработка почвы,
капельное орошение, использование местных органических удобрений и
биологические методы защиты растений от вредителей. Полученные результаты
показали, что возделывание белой горчицы в условиях богарного или
ограниченного
орошения
является
экологически
и
экономически
целесообразным.
Настоящая
работа
обосновывает,
что
внедрение
альтернативных технологий выращивания белой горчицы может способствовать
обеспечению устойчивого развития сельского хозяйства Сырдарьинской
области.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
104
ISSN:3030-3613
Ключевые слова:
Sinapis alba
, белая горчица, Сырдарьинская область,
стартап, агротехнология, инновация, зеленая экономика, ресурсосберегающий.
Abstract:
This scientific study explores the potential of cultivating white
mustard (
Sinapis alba
) using resource-efficient technologies under the agro-climatic
conditions of the Syrdarya region. The research aimed to optimize the use of water and
agrotechnical resources, enhance productivity, preserve soil fertility, and reduce
negative environmental impacts. The study employed advanced methods such as
minimum tillage, drip irrigation, the application of local organic fertilizers, and
biological pest control strategies. The results showed that cultivating white mustard
under rainfed or limited irrigation conditions is both ecologically and economically
viable. This study provides a scientific basis for introducing alternative technologies
for
Sinapis alba
cultivation, contributing to the sustainability of agriculture in the
Syrdarya region.
Keywords:
Sinapis alba
, white mustard, Syrdarya region, start-up,
agrotechnology, innovation, green economy, resource efficiency.
KIRISH
Farmatsevtika sanoati va aholini dorivor o‘simlik xomashyosiga bo‘lgan talabini
qondirish va o‘simlik xomashyosi asosida zamonaviy dori-darmonlar ishlab
chiqarishni kengaytirish maqsadida 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining
2013-yil 5-avgustdagi 222-sonli majlisi bayonining 3-bandida ko‘rsatilgan “Dorivor
o‘simlikshunoslik va yangi dori vositalarini ishlab chiqarish korxonalarini
tashkillashtirish uehun dorivor o‘simliklami sanoat miqyosida plantatsiyalarini
yaratish” va 2015-yil 20-yanvardagi № 5-sonli “2015-2017 yillarda o‘rmon xo‘jaliklari
tizimini rivojlantirish, dorivor va ozuqabop o‘simliklar xomashyosini yetishtirish,
tayyorlash va qayta ishlashni yanada kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi majlis
bayonnomasining 1.12 bandi ijrosini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab
chiqilgan [2, 3].
Mahalliy agroekologik sharoitlarga moslashtirish bo‘yicha o‘tkazilgan
tadqiqotlar (Xolmatov, 2020; Toshpo‘latova, 2022) oq xantalning O‘zbekistonning
lalmikor va sug‘orma yerlarida muvaffaqiyatli yetishtirilishini tasdiqlaydi. Ayniqsa,
Sirdaryo viloyatining yarim qurg‘oqchil iqlimi va o‘rtacha sho‘r yerlarida bu
o‘simlikning yuqori hosil berishi, mahalliy tadbirkorlikda foydalanish istiqbollarini
kengaytiradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Start-up loyihalarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishida agrotexnologik
innovatsiyalar, marketing strategiyalari va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarining o‘rni ham muhim ahamiyatga ega. Bu borada O‘zbekiston
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
105
ISSN:3030-3613
Respublikasi Prezidentining 2021-yildagi “Yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-
quvvatlashga doir qarorlari” asosiy huquqiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, xorijiy manbalarda (
FAO, 2017; European Commission
Reports, 2019
) oq xantal mahsulotlarining (masalan, xantal yog‘i, efir moyi,
biogumus) ekologik va iqtisodiy samaradorligi, ularning eksportbopligi ham chuqur
yoritilgan. Aynan shu jihatlar uni start-up loyihalari uchun qulay manba sifatida
ko‘rsatadi.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
Sinapis alba
o‘simligini
Sirdaryo viloyatida iqtisodiy samaradorlikka asoslangan holda yetishtirish, uni qayta
ishlash va mahalliy hamda xorijiy bozorlarga yo‘naltirish orqali zamonaviy agrostart-
uplarni tashkil etish imkoniyatlari yuqori baholanmoqda.
Dunyoda xantalni eng ko‘p yetishtiradigan davlat Hindiston hisoblanib, yiliga
2,0 mln. tonna, Pakiston va Bangladesh esa, 150 ming tonnadan urug’ yetishtiradi. Bu
mamlakatlarda yetishtirilgan xantaldan o‘smlik moyi olinib, bu xantal urug‘ining
asosiy qismi turli oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash uchun yuboriladi.
METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqotda oq xantal (
Sinapis alba
) o‘simligini Sirdaryo viloyatining
iqlimiy va edafik (tuproq) sharoitlarida resurs tejamkor agrotexnik vositalar orqali
yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish va baholash maqsad qilindi. Tadqiqot
quyidagi metodologik yondashuvlar asosida olib borildi:
Tajriba Sirdaryo viloyati Guliston tumani hududidagi yengil qumoq bo‘z
tuproqli maydonda joylashtirildi. Ushbu hududda iqlim kontinental, yillik o‘rtacha
harorat 13–15 °C, vegetatsiya davrida yog‘in miqdori 120–160 mmni tashkil etadi.
Tajriba yerining agroximik xususiyatlari (pH, organik modda, NPK tarkibi) dastlabki
bosqichda laboratoriya sharoitida aniqlanib, texnologiyani shu asosda moslashtirish
ishlari bajarildi.
Tajriba uchta asosiy variantda tashkil etildi: V1 – Nazorat (an’anaviy usul):
chuqur haydalma (25–27 sm), yomg‘irlatib sug‘orish, mineral o‘g‘itlar (NPK to‘liq
normada); V2 – Resurs tejamkor usul: sayoz haydalma (10–12 sm), tomchilatib
sug‘orish, mahalliy organik o‘g‘itlar (kompost, biohumus), bioprotektorlar; V3 –
Minimal ishlov texnologiyasi: nol haydalma (mulchalash), mikrobiologik o‘g‘itlar
(Azotobacter, Fosfobacterin), trichoderma asosidagi biologik himoya vositalari.
TAHLIL VA NATIJALAR
Oq xantal erta bahor ekinlarining ertapishar guruhiga, davrga kiradi
univegetatsiya davri ga teng 65– 100 o'rtacha kunlik haroratning umumiy miqdoriga
nisbatan kam ehtiyoj bo'lgan kunlar - 1000–1300 ºS. Uzoq kunlik o'simlik kabi,
shimolga qarab oq xantal kamayadi. vegetativ davr. Xantal oq rang yorug'lik
bosqichida kun uzunligi va haroratning o'zgarishiga juda sezgir. Yog'ingarchilik kam
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
106
ISSN:3030-3613
bo'lgan, kunlar uzoqroq va harorat yuqori bo'lgansharoitlarda oq xantalning gullash
bosqichining davomiyligi kamayadi.
Oq xantal kambag'al podzolik tuproqlarda o'stirilishi mumkin, chunki uningildiz
tizimi yuqori assimilyatsiya qobiliyatiga ega. Oq xantal uchun eng yaxshi tuproqlar
engil va o'rta qumloqlardir. Loy tuproqlar tuproq qobig'ini shakllantirishga yuqori
moyilligi tufayli yaroqsiz. Shuningdek, yaroqsiz va ustki qatlamning quruqligi va
unumdorligi pastligi sababli qumli tuproqlar.Sho'rlangan tuproqlarga yaxshi toqat
qilmaydi. Oq xantalning optimal o'sishi va rivojlanishi uchun neytral yoki ozgina
gidroksidi tuproqlar (pH 6,5-7) talab qilinadi. Oq xantal urug'i keki chorva uchun juda
yaxshi proteinli ozuqa hisoblanadi. Uning tarkibida 35% protein mavjud va 11,8%
yog ', doimiy miqdorda tolalar bilan - 9,1%. 100 kg xantal keki tarkibida 97,5 kg ozuqa
birligi va 20 kg hazm bo'ladigan oqsil mavjud, ammo tarkibida glikozidlar (kaustik
birikmalar) mavjudligi sababli uning ozuqaviy qiymati kamayadi [1]. Kontrplakishlab
chiqarishda tortdan Ekstraksiya qilingan oqsillar qimmatbaho kazeinni almashtirish
uchun muvaffaqiyatli ishlatiladi. 2,7% oqsil, 0,7% semiz, 1,6% sincap,4,4% tola, 2,6%
kul, 4,9% BEV. Cho'l hududlarida xantal ko'pincha qorni ushlab turish uchun kuzda
kuzgi ekinlar bilan ekilgan.
Foydalanish va iqtisodiy ahamiyati. Yosh barglari oziq ovqatda salatlarga
qoʻshib isteʼmol qilinadi.Oq xantal yoki ingliz xantal Sinapis alba ba’zida urug’larda
taxminan 35-37% miqdorida bo’lgan yog’i uchun etishtiriladi. Yosh va yangi bo’lsa, u
chorva uchun ozuqa sifatida ishlatilishi mumkin; yashil yem uchun ekilgan. Bundan
tashqari, zararli dala o’ti hisoblanadi [5].
Kimyoviy tarkibi; Tioglikozidlar. Aglikonlari tarkibida oltingugurt bo'lib.S-
glikozidlarga kirgan. Bulardan sinigrin glikozidini saqlovchi xantal urug‘ining dori
preparatlari yalig‘lanish kasalliklarida (miozit, bronxit, shamollash va boshqa) urug‘
va undan tayyorlangan xantal ishtaha ochish uchun ishlatiladi. Bu glikozidlar, ayniqsa,
butguldoshlar (krestguldoshlar) oilasining (xantal, xren turi, sholg‘om, rediska, salat,
jag‘-jag‘ va boshqalar) urugi, ildizi va bargi tarkibida ko‘p bo'ladi.
SBL
Sinapis alba
dilution - bu gomeopatik dori bo'lib, u intoksikatsiyadan kuchli
bosh og'rig'i bo'lganida va odam tomog'ida kuyishsiz kuchli tashnalikni his qilganda
va ichimlik suvi, ayniqsa, bosim va yonish kabi ovqatdan keyin qorin bo'shlig'ida
og'irlik va to'liqlik hissi paydo bo'lganda qo'llaniladi. Bu ongni, bosh og'rig'ini,
xiralikni va boshqalarni kuchaytirishga yordam beradi. Ushbu dori o'rta quloq
infektsiyasida, shuningdek, burun, burun faoliyati va bodomsimon bezlarning og'riqli
kasalliklarida og'riqni yengillashtiradi. Dori uning sofligini saqlab qolish uchun eng
yaxshi amaliyotlar asosida ishlab chiqariladi [6].
XULOSA
O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, oq xantal (Sinapis alba) o‘simligini
Sirdaryo viloyatining agroiqlimiy sharoitida resurs tejamkor usullar asosida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
107
ISSN:3030-3613
yetishtirish ekologik va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq ekani aniqlandi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan innovatsion agrotexnik yondashuvlar – sayoz haydalma,
tomchilatib sug‘orish, organik va biologik o‘g‘itlardan foydalanish – o‘simlikning
normal rivojlanishini ta’minladi, suv va o‘g‘it sarfini kamaytirdi hamda hosildorlikni
oshirdi.
Resurs tejamkor variantlarda suv sarfi 25–30% ga, mineral o‘g‘itlar sarfi esa 35–
40% ga qisqarishiga qaramay, hosildorlik nazorat variantiga nisbatan 10–15% yuqori
bo‘lishi kuzatildi. Bu esa oq xantalni agroekologik jihatdan barqaror va iqtisodiy
foydali ekin sifatida lalmikor yoki kam suvli hududlar uchun tavsiya etishga asos
yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Xojimatov K. X., Xojimatov O. K “O’simliklar hom-ashyosi resurslari” O’quv
qo’llanma. Guliston 2007.- 54b
2.
“Dorivor o‘simlikshunoslik va yangi dori vositalarini ishlab chiqarish korxonalarini
tashkillashtirish uchun dorivor o‘simliklarni sanoat miqyosida plantatsiyalarini
yaratish”. - 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 5-avgust
222-sonli majlis bayoni, 3-bandi. Toshkent, 2013.
3.
“2015-2017 yillarda o‘rmon xo‘jaliklari tizimini rivojlantirish, dorivor va ozuqabop
o‘simliklar xomashyosini yetishtirish, tayyorlash va qayta ishlashni yanada
kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. - 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2015-yil 20-yanvar № 5-sonli majlis bayoni, 1.12 bandi. Toshkent,
2015.
4.
“O’rmon Dorivor O’simliklari” E.T. Berdiyev, M.X. Hakimova, G.B. Maxmudova
‘‘Sano-standart’’ nashriyoti Toshkent- [2016] 40 b.
5.
6.
https://homeobasket.com/product/sbl-sinapis-alba-1000ch-30ml/
7.
