T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
“MARS”
TURSUNQULOVA NARGIZA MIRZABOY QIZI
Termiz davlat universiteti Astronomiya 1-kurs talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada Quyosh tizimining to‘rtinchi sayyorasi — Marsning asosiy
fizik xususiyatlari, geologik tuzilishi, tabiiy yo‘ldoshlari va tadqiqotlar tarixiga oid
muhim ma’lumotlar bayon etilgan. Marsning relyefi, atmosferasi va sirtdagi muz
zaxiralari uning ilmiy jihatdan o‘rganishga arzigulik obyekt ekanligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, maqolada Marsda hayot bo‘lish ehtimoli, xalqaro kosmik agentliklarning
missiyalari va bu tadqiqotlarning insoniyat kelajagiga ta’siri haqida fikr yuritilgan.
Maqola Marsni chuqur o‘rganish istagidagi o‘quvchilar va tadqiqotchilar uchun ilmiy
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Mars, Quyosh tizimi, qizil sayyora, atmosfera, Olympus Mons,
Valles Marineris, Fobos, Deymos, Mars tadqiqotlari, Curiosity, Perseverance, hayot
izlari, muz zaxiralari, geologik tuzilma, Marsda hayot.
Mars: Quyosh tizimining qizil sayyorasi
Quyosh tizimidagi to‘rtinchi sayyora bo‘lgan Mars qadimdan insoniyat
e’tiborini tortib kelgan. Qizg‘ish tusga ega bo‘lgani sababli u qadimiy sivilizatsiyalarda
urush xudosi bilan bog‘langan. Bugungi kunda esa Mars — hayot izlari, suv zaxiralari
va kelajakda odam yashashi mumkin bo‘lgan eng yaqin nomzodlardan biri sifatida
keng ilmiy tadqiqotlarga sabab bo‘layotgan sayyoradir. Ushbu maqolada Marsning
fizik xususiyatlari, tabiiy sharoitlari, tabiiy yo‘ldoshlari va taadqiqotlar tarixiga
to‘xtalib o ‘tiladi.
1-rasm.
Marsning umumiy fizik xususiyatlari
Marsning diametri taxminan 6 779 kilometrni tashkil qiladi, ya’ni Yer
diametrining deyarli yarmi. Uning massasi Yer massasining 10,7 foiziga teng.
Sayyoraning sirt harorati −140 °C dan +30 °C gacha o‘zgarib turadi. Atmosferasi juda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
109
ISSN:3030-3613
siyrak bo‘lib, asosan karbonat angidrid (CO₂)dan iborat. Shu sababli, Marsda inson
uchun tabiiy sharoitlar mavjud emas, lekin ayrim joylarda muz shaklida suv zaxiralari
mavjudligi aniqlangan.
2-rasm.
Geologik tuzilishi va relyefi
Mars relyefi turlicha: sayyorada ulkan tog‘lar, chuqur jarliklar va vulqonlar
mavjud. Eng mashhur vulqon — Olympus Mons — Quyosh tizimidagi eng katta tog‘
bo‘lib, uning balandligi 21 kilometrga yetadi. Shuningdek, Valles Marineris deb
nomlangan ulkan kanyon tizimi mavjud bo‘lib, u 4 000 km uzunlikka ega. Mars sirtida
qadimiy daryo va oqimlar izlari topilgan bo‘lib, bu sayyorada bir paytlar suyuq
holatdagi suv mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.
3-rasm.
Tabiiy yo‘ldoshlari
Marsning ikkita tabiiy yo‘ldoshi mavjud: Fobos va Deymos. Ular shaklan
notekis, kichik hajmli bo‘lib, ehtimol asteroidlar bo‘lgan va keyinchalik Mars
tomonidan tortib olingan deb taxmin qilinadi. Fobos asta-sekin Marsga yaqinlashib
bormoqda va bir necha million yildan keyin sayyoraga qulash ehtimoli mavjud.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
110
ISSN:3030-3613
4-rasm.
Mars tadqiqotlari
Marsga birinchi sun’iy qurilma — “Mariner 4” — 1965-yilda yuborilgan.
Shundan so‘ng turli davlatlarning kosmik agentliklari tomonidan bir qator tadqiqot
missiyalari amalga oshirildi. NASA tomonidan yuborilgan Curiosity, Perseverance
kabi robotlar Mars yuzasida harakatlanib, geologik namuna yig‘moqda va hayot
izlarini izlamoqda. Shuningdek, Xitoyning Tianwen-1 missiyasi ham muvaffaqiyatli
tarzda Marsga yetib borgan. Bu missiyalar natijasida sayyoraning geologik o‘tmishi,
iqlimi va atmosferasi haqidagi bilimlarimiz ancha kengaydi.
5-rasm.
Marsda hayot bo‘lish ehtimoli
Hozirda Marsda hayot mavjudligi isbotlanmagan, ammo u yerda bir vaqtlar
mikroblar shaklidagi hayot bo‘lgan bo‘lishi mumkinligi haqida taxminlar mavjud. Muz
holatidagi suv, tuproqdagi kimyoviy moddalar va geologik tuzilmalar bu ehtimolni
kuchaytiradi. Shuning uchun Marsda hayot izlash ishlari davom ettirilmoqda.
6-rasm.
Xulosa
Mars — Quyosh tizimidagi to‘rtinchi sayyora sifatida nafaqat astronomik
xususiyatlari, balki geofizik va astrobiologik nuqtai nazardan ham ilmiy jamoatchilik
e’tiborini tortmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida Mars
sirti, atmosferasi, ichki tuzilishi va evolyutsion tarixi haqida muhim ilmiy ma’lumotlar
jamlangan. Ayniqsa, sayyora sathida qadimiy daryo va oqim izlarining aniqlanishi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
111
ISSN:3030-3613
muz shaklidagi suv zaxiralari va organik birikmalarning mavjudligi Marsda bir vaqtlar
hayot uchun qulay sharoitlar bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini ilmiy asosda
ko‘rsatmoqda.Mars relyefining murakkabligi — ulkan vulqonlar, chuqur kanyonlar va
meteor kraterlari — sayyoraning geologik faol o‘tmishga ega bo‘lganidan dalolat
beradi. Sayyoraning nisbatan yupqa va karbonat angidridga boy atmosferasi, past
harorat va kuchli radiatsion fon hozirgi kunda hayotning yuqori shakllarini qo‘llab-
quvvatlashga to‘sqinlik qilsa-da, ekstremofil mikroorganizmlar uchun mos muhit
bo‘lishi mumkinligi ehtimoli mavjud. Bu holat Marsni astrobiologik izlanishlar uchun
ustuvor obyektga aylantirgan. Marsga yuborilgan avtomatlashtirilgan stansiyalar,
ayniqsa NASAning Curiosity va Perseverance kabi roverlari orqali olingan
ma’lumotlar sayyoraning minerologiyasi, tuproq kimyosi va iqlim tarixini yanada
chuqurroq o‘rganishga imkon bermoqda. Bu tadqiqotlar Marsda yashash ehtimolini
baholash, kelajakda odamlar tomonidan bosib o‘rganilishi va undan foydalanish
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, Mars tabiiy
yo‘ldoshlari — Fobos va Deymosning dinamikasi va morfologiyasi sayyoraning kelib
chiqishi va orbitaviy evolyutsiyasini aniqlashda muhim ilmiy materiallar taqdim
etmoqda. Marsni o‘rganishga qaratilgan xalqaro hamkorliklar va koinot
texnologiyalari taraqqiyoti, insoniyatning uzoq muddatli kosmik eksploratsiya
strategiyasida ushbu sayyorani markaziy obyektga aylantirmoqda. Umuman olganda,
Marsni o‘rganish nafaqat Quyosh tizimidagi geofizik jarayonlarni to‘liq tushunishga,
balki hayotning shakllanishi, saqlanishi va tarqalishiga oid universal savollarga javob
topishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Kelgusida bu yo‘nalishdagi
izlanishlar Marsda yashashga oid konsepsiyalarni yanada aniqlashtirib, insoniyatning
yerdan tashqari fazoni o‘zlashtirish istiqbollarini kengaytirishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Жон, Э. (2020). Quyosh tizimi va sayyoralar. Toshkent: “Fan va texnologiya”
nashriyoti.
2.
NASA
(2021).
Mars
Exploration
Program.
https://mars.nasa.gov
(https://mars.nasa.gov/)
3.
Барсуков, В.Л., Сурков, Ю.А. (2018). Планеты земной группы. Москва: Наука.
4.
Bekmurodov, I. (2019). Astronomiya asoslari. Samarqand: “Zarafshon” nashriyoti.
5.
European
Space
Agency
(ESA).
(2022).
Mars
missions
overview.
https://www.esa.int (https://www.esa.int/)
6.
Asimov, I. (2017). Mars: The Red Planet. New York: Prometheus Books.
7.
Xitoy Milliy Kosmik Agentligi (CNSA). (2021). Tianwen-1 Mars mission data.
http://www.cnsa.gov.cn (http://www.cnsa.gov.cn/)
