T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
54
ISSN:3030-3613
BUXGALTERLIK EKSPERTIZASINING TADQIQOTIDA HAL
ETILADIGAN MASALALARNING AHAMIYATI
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi Kriminalistik
Ekspertizalar kafedrasi katta o‘qituvchisi podpolkovnik
Haydarov Ilhom Yusupovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi Ekspert-
Kriminalistika faoliyati 230-guruh kursanti, safdor
Umarov Jo‘rabek Shavkatjon o‘g‘li
Annotatsiya:
Sud-buxgalteriya ekspertizasi iqtisodiy ekspertizaning eng keng
tarqalgan turlaridan biri bo‘lib, u korxona (tashkilot), xo‘jaliklarning buxgalteriya
hujjatlaridagi hisob-kitob jarayonlarini (operatsiyalarini) tahlil qilinishi, davlat, jamoa
mulki talon-taroj qilinganlik va boshqa xo‘jalik, mansab jinoyatlarini ochish kabi
holatlarga ehtiyoj tug‘ilganda o‘tkaziladi.
Kalit so‘zlar:
Ekspertiza, Buxgalteriya ekspertizasi, iqtisodiyot, tovar moddiy
boyliklari, moddiy zarar,
Абстрактный:
Судебно-бухгалтерская экспертиза является одним из
наиболее распространенных видов экономической экспертизы, которая
проводится при необходимости анализа учетных процессов (операций) в
учетных документах предприятий (организаций) и фермерских хозяйств,
раскрытия фактов хищения государственного и коллективного имущества,
других хозяйственных и профессиональных преступлений.
Ключевые слова:
Бухгалтерская экспертиза, экономика, товарно-
материальные ценности, материальный ущерб,
Abstract:
Forensic accounting expertise is one of the most common types of
economic expertise, which is carried out when there is a need to analyze the
accounting processes (operations) in the accounting documents of enterprises
(organizations), farms, to reveal cases of embezzlement of state, collective property
and other economic and professional crimes.
Keywords:
Accounting expertise, economy, commodity material assets,
material damage,
KIRISH
Iqtisodiyot
- bu ishlab chiqarish, taqsimlash va savdo, shuningdek, tovarlar
va
xizmatlarni istemol
sohasini oʻrganish sohasi. Umuman olganda, u tanqis
resurslarni ishlab chiqarish, ishlatish va boshqarish bilan bogʻliq amaliyotlar, nutqlar
va moddiy ifodalarni taʼkidlaydigan ijtimoiy soha sifatida belgilanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
55
ISSN:3030-3613
Buxgaleriya ekspertizasi
-
u korxona (tashkilot), xo‘jaliklarning buxgalteriya
hujjatlaridagi hisob-kitob jarayonlarini (operatsiyalarini) tahlil qilinishi, davlat, jamoa
mulki talon-taroj qilinganlik va boshqa xo‘jalik, mansab jinoyatlarini ochish
kabi holatlarga ehtiyoj tug‘ilganda o‘tkaziladi.
Tovar moddiy boyliklari
-muayyan insoniy ehtiyojlarni qondiradigan narsa,
hodisa, mehnat mahsuloti; milliy boyliknnng tarkibiy qismi. Tabiatdagi tabiiy
inʼomlar (mas, yer, havo, iqlim va boshqalar); ishlab chiqarilgan mahsulotlar (oziq-
ovqat mahsulotlari, binolar, insho-otlar, mashinalar, asbob-uskunalar va boshqalar).
Baʼzan ayrim iqtisodchilar (mas, A. Marshall) Moddiy boyliklarni oʻzlashtirish
boʻyicha munosabatlar (patentlar, mualliflik huquqi, pul qoʻyilmalari)ni ham Moddiy
boylikga kiritadilar.
Moddiy zarar
- jismoniy yoki yuridik shaxsga yetkazilgan moddiy zarar.
Mulkiy zarar va uni qoplash masalalari fuqarolik xuquqiga taalluk,li masalalardir.
Umumiy qoidaga binoan, yetkazilgan Mulkiy zarar toʻla miqdorda qoplanishi kerak.
Yetkazilgan Mulkiy zararni kamroq miqdorda qoplashga faqat qonun yoki
shartnomada nazarda tutilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi. Mulkiy zarar "haqiqiy zarar" va
"boy berilgan foyda" kabi turkumlarga boʻlinadi. Haqiqiy zarar deganda, buzilgan
mulkiy huquqni tiklash uchun qilingan yoki qilinishi kerak boʻlgan harajatlar, mol-
mulkning yoʻqolishi, kamayishi, nobud boʻlishi, shikastlanishi tushuniladi.
Ekspertiza-
mutaxassis yoki mutaxassislar guruhi tomonidan u yoki bu sohada
malakali yechim talab qilinadigan masalalarni oʻrganish (tibbiy ekspertiza, sud
ekspertizasi, sanʼat ekspertizasi, buxgalteriya ekspertizasi, ekologik ekspertiza va
boshqalar). Ekspertizaning amaliy yoki hujjat tarzidagi natijasi ekspert
(mutaxassis)ning yoki ekspertlar guruhining xulosasi hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Buxgalteriya ekspertizasi
- bu boshqaruvning holatini baholash, natijalar,
hisobotlarning to'g'riligini va taftish qilish uchun amalga oshirishgan muhim
jarayonidir. Buxgalteriya ekspertizasi, asosiy, tashkilotning ma'lumotlarning
ishonchliligini, moliya qonunchiligini ishlab chiqarish xususiyatlarini va
ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash birlashmasi. Bu jarayonning ahamiyatli
tomonlari:
1. Moliyaviy xatoliklarni qanday tuzatish:
Buxgalter ekspertizasi, kompaniyaning xulosalaridagi xatoliklarni aniqlash va u uchun
zarurdir. Xatoliklar, o'z nazorati, noto'g'ri qarorlar qabul qilishga olib kelishi mumkin,
bu esa biznesning holatiga zarar yetkazishi mumkin. Ekspertiza jarayonida yuzaga
kelgan xatoliklar yoki noaniqliklar tezda aniqlanib, tuzatiladi, bu esa tashkilotning
holatini yaxshilaydi.
2. Iqtisodiyot qonunchiligini tuzatish:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
56
ISSN:3030-3613
Buxgalteriya ekspertizasi soliq to'lovchilarining soliq qonunlari va normativ
hujjatlarga rioya qilishini tekshiradi. Iqtisodiyot qonunchiligi, moliya xatolarining
sababchisi bo'lishi mumkin. Ekspertiza jarayonida bu kabi tizimlarni tekshirish, soliq
to'lovchilariga jarimalardan zarar va zarar yetkazishga yordam beradi.
3. Tashkilotning olinishini ta'minlash:
Buxgalteriya ekspertizasi qo'llab-quvvatlashni muhim rol o'ynaydi. Ekspertiza,
hisobotlarning to'g'riligini va adolatliligini tekshirish orqali, axborotni yetkazib
berishda kompaniyaning ishonchliligini ta'minlash. Bu, o'z foyda, investorlar, kredit
beruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlarning kompaniyaga bo'lgan ishonchini
olish, biznesning o'sishini qo'llab-quvvatlashdir.
XULOSA
Buxgalteriya ekspertizasi xususiy tashkilotning yoki davlat tashkilotlarining
sifat holatini yaxshilash, moliya qonunchiligiga rioya qilinishini ta'minlash va
belgilashda kata yordam beradi. Shu bilan birga, ekspertiza qarorlarini qabul qilishda
ishonchli asosdir. Buxgalterlik ekspertizasi orqali aniqlangan xatoliklar va buzilishlar
tashkilotning avvalgi holatini saqlashga yordam beradi. Bu jarayon uchun moliyaviy
holatni yaxshilash, balki uzoq vaqt davomida muvaffaqiyatni ta'minlash uchun ham
muhim vosita hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;
2.
3.
X.Sulaymonova nomidagi RSEMning Qoraqalpog‘iston Respublikasi bo‘limi
sud-iqtisodiy eksperti A.K.Toreniyazova nashri. 2023-yil 26-sentabr
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4125-son “Sud-ekspertlik faoliyatini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi qarori
O‘zbekiston Respublikasi qonun va qonunosti hujjatlari joylanadigan internet portal
2019-y 19-yanvar;
5.
2016-yil 16-apreldagi O‘RQ-404-sonli «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида» gi
qonun.
