T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
291
ISSN:3030-3613
XAVOTIRLANISH DARAJASI YUQORI BOLALARNING PSIXOLOGIK
HOLATI VA ULARDAGI QOʻRQUVNI BARTARAF ETISHNING
DOLZARB PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Yakubova Umida Sadikjanovna
Fargʻona shahar 13-umumiy oʻrta taʼlim maktabi psixologi
Annotatsiya
: Ushbu maqoladan siz quyidagilarni bilib olasiz, qo’rquv qaerdan
keladi nega sizni qo’rqitadigan narsadan qochib qutula olmaysiz shuningdek, fobiya
va tashvishlardan xalos bo’lishga yordam beradigan asosiy tamoyil.Maqola tashvish
muammosini nazariy o’rganishga bag’ishlangan. Qo`rquv tushunchasi, uning turlari,
sabablari va uni bartaraf etish bo’yicha tavsiyalar ko’rib chiqiladi.
Kalit so’zlar
qo’rquv, tashvish
muammosi , xavfga reaktsiya , qo’rquv sabablari
KIRISH
Qo‘rquvlar - bu psixologik xususiyat, odamning tashvish holatini boshdan
kechirishga moyilligi. Ko’pincha tashvish uning muvaffaqiyatsizligi yoki
muvaffaqiyatining ijtimoiy oqibatlarini kutish bilan bog’liq. Qo`rquv stress bilan
chambarchas bog’liq.
Zamonaviy ilm-fan tashvish muammosiga katta qiziqish bildirmoqda. Ushbu
qiziqish ko’plab ilmiy tadqiqotlarda namoyon bo’ladi, bu yerda ushbu muammo
muhim o’rin tutadi va psixologik jihatdan tahlil qilinadi.Psixologiyada tashvish
muammolari bilan quyidagi olimlar shug’ullangan: V.M. Astapov, V.R.
Kislovskaya, E.V. Novikova, A.M. Parishionerlar va boshqalar. Ularning barchasi
qo’rquv, qoida tariqasida barqaror xarakterli xususiyat emasligini, lekin bolalikdan
yuqori darajadagi xavotirlik o’zgarmas bo’lib, shaxsiy xususiyatga aylanib ketishini
ta’kidladilar, bu esa tabiiy ravishda ruhiy xavf tug’diradi.Qo‘rquvlar bir tomondan,
tashvishlanishning o’zi bo’lib, unda odam o’zini noqulay his qiladi va shuning uchun
imkon qadar tezroq bu tuyg’udan xalos bo’lishga intiladi. Boshqa tomondan,
tashvish haqiqiy va mumkin bo’lgan “nosozliklar” haqida signal beradi.Xavotirli
odamlar qayerdan keladi?
Nima uchun ba’zi odamlar biron bir sababga ko’ra
tashvishlanadilar, boshqalari esa xotirjam bo’lishadi?
Xavotirli odam qanday yashaydi va nima uchun uning hayotida hamma narsa
juda qiyin?
Qo`rquvlar - bu yoqimsiz tuyg’u, ba’zida insonni butun hayoti davomida
ta’qib qiladi. Bunday odamlar u bilan tug’ilganga o’xshaydi va hech qachon
ajralishmaydi. Xuddi shu xulq-atvor skriptlari avloddan-avlodga o’tdi va qanday
qilib o’sishni bilmagan juda ko’p odamlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
292
ISSN:3030-3613
Xavotirli ona - tashvishli bola. Bu qanday ishlaydi? Onaning bolasi uchun
tashvishlanish xavfi nimada?
Xavotirli odamning hayoti:
Birinchidan, tashvishli odamga dunyo qanday ko’rinishini tasvirlab beraylik.
Bu xavf va tahdidlarga to’la dunyo. Hech narsa aniq bo’lmagan va hamma narsa
qo’rqinchli dunyo. Tuzatib bo’lmaydigan, dahshatli narsa sodir bo’lishi
mumkinligini kutadigan dunyo va o’zingizni himoya qilishning iloji yo’q. Ojizlik va
nazoratsizlik hissi.
Bunday tashvishli odam o’z his-tuyg’ularini dunyoga uzatadi. U boshqa
odamlar oldida zaif va ojiz, zaif va o’zini himoya qila olmaydigan sifatida namoyon
bo’ladi. U rad etishdan qo’rqadi, nizolardan qo’rqadi.
Bunday tashvishli ona va uning bolasi o’rtasida nima bo’ladi?
Ona o’z tashvishini bolaga bildiradi, tashvishli bog’lanishni shakllantiradi.
Umuman olganda, biz hammamiz u yoki bu darajada bolalarimiz haqida
qayg’uramiz. Ammo tashvishli ona bo’lsa, bu tajribalar juda ko’p. Giper -vasiylik
va giper -nazorat bunday onaning asosiy namoyonidir. Barcha mumkin bo’lgan
xavf-xatarlarni kuzatib borish, bolani uning fikriga ko’ra unga zarar yetkazishi
mumkin bo’lgan barcha narsalardan himoya qilishga harakat qilish kerak.
Xavotirli bola esa tashvishli kattalarga aylanadi. Uning hayoti, u nima
bo’lishidan qat’i nazar, muvaffaqiyatga erisha olmasligini his qilish bilan to’yingan. U
xato qilishdan qo’rqadi, o’zgarishdan qo’rqadi. U o’zi uchun noqulay bo’lsa ham
barqarorlikni tanlaydi, chunki barqarorlik bo’lmagan joyda bu juda qo’rqinchli va
xavfli. U yerda g’ayrioddiy, tayanadigan hech narsa yo’q va ichkarida hech qanday
yordam yo’q. Agar o’zingizda yordam bo’lmasa, unda siz kimdandir yoki biror
narsadan yordam izlashingiz kerak: boshqa odamlarda, spirtli ichimliklar, giyohvand
moddalar. Hamma oqibatlar bilan qaramlik shunday shakllanadi.
Ma’lumotlarga
qaraganda yer yuzi aholisining 10-11 % turli xil fobiyalardan aziyat chekadi. Bu holat
insonda kutilmaganda va anglanmagan sababga koʻra paydo boʻlishi mumkin.
Ayniqsa, bolalarda qoʻrquv va fobiyalar ularning jamiyatga, oʻrab turgan olamga
moslashish jarayonlarida koʻproq uchraydi. Koʻrsatilishicha, fobiyalar fantaziyasi
yaxshi rivojlangan, xavotirlanuvchan xarakterga ega boʻlgan, oʻziga ishonmaydigan,
oʻziga past baho beradigan, muloqatga kirishish malakalari yaxshi shakllanmagan
insonlarda koʻproq kuzatilar ekan. Bu jarayonga irsiyat hamda tarbiya ham katta ta’sir
koʻrsatadi. Fobiya erkaklarga qaraganda ayollarda koʻproq uchraydi. Bu holat
ayollarning hissiyotga beriluvchanliklari va koʻpincha agressiyaning ob’yektiga
aylanib qolishlari bilan bogʻliqdir.
Fobiyaning juda ham koʻp turlari mavjud: odamlar biror xayvondan,
xashoratdan, balandlikdan, yolgʻiz qolishdan, kasalikka chalinishdan, ochiq yoki berk
boʻshliqdan qoʻrqadilar. Xatto insonlarda fobofobiya, ya’ni biror fobiyaga duchor
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
293
ISSN:3030-3613
boʻlishdan qoʻrqish kabi turi xam uchraydi. Odamlarning doimo qoʻrquv hissini
koʻzgʻatuvchi vaziyatdan qochishlari fobiyaning belgisidir.
Fobiyalar vaqtida inson qoʻrquv ob’yektiga nisbagan vegetativ nerv
sistemasidagi koʻzgʻalishlar natijasida 2 xil usulda javob reaksiyasini koʻrsatishi
mumkin:
1 - holatda, simpatik nerv sistemasi qoʻzgʻalib, yurak urishining tezlashuvi, qon
bosimining koʻtarilishi, terining qizarishi kabi belgilar kuzatilsa, 2 - holatda esa
parasimpatik nerv sistemasining qoʻzgʻalishi natijasida yurak urishining sekinlashuvi,
qon bosimining pasayishi, teri rangining oqarishi, sovuq ter chiqishi kabi holatlar
namoyon boʻladi.
Ma’lumotlarda koʻrsatilishicha, fobiya nasldan-naslga oʻtadi. Ota-onada biror
fobiya mavjud boʻlgan boʻlsa, farzandga ham shu holatga nisbatan moyillik nasliy yoʻl
bilan uzatiladi, ammo bu moyillik aynan shu fobiya turiga nisbatan boʻlmasligi
mumkin.
Fobiyalar inson hayoliy faoliyatining deyarli hamma jabxalarida uchrashi
mumkin:
1)
Insonning uyda boʻlish, xoʻjalik ishlari, shaxslararo munosabatlar va
xokazolar bilan bogʻliq fobiyalar: yongʻin chiqishidan, gaz bilan zaxarlanishdan, tok
zarbasidan (urishidan), suv bosib ketishidan, balandlikdan, ifloslikdan, yuvish
vositalaridan, dorilardan, maishiy asboblar portlab ketishidan, uyning qulab
tushishidan, yolgʻizlikdan yoki qorongʻulikdan qoʻrqish.
2)
Ish faoliyati bilan bogʻliq fobiyalar (hamkasblar va boshliqlar bilan
munosabatlardan, atrof - muhitdan va xokazolardan qoʻrqish): ishni boshlashdan, ishni
yoʻqotib qoʻyishdan, yangi mutaxassisligiga mos boʻlmaslikdan, ish joyida
shikastlanish yoki baxtsiz xodisadan, nafaqaga chiqishdan, hamkasblari bilan oʻzaro
bir-birini tushuna olmaslikdan, boshliqlardan, nazorat — tekshiruvchi tashkilotlardan,
muhim muzokaralardan, mas’uliyatni oʻz zimmasiga olishdan qoʻrqish.
3)
Insonning shaxsiy, jinsiy hayoti bilan bogʻliq fobiyalar: homiladorlikdan,
farzandsizlikdan, zoʻrlanishdan, jinsiy yuqumli kasalliklar yuqishidan, turli kasalliklar
bilan kasallanishdan, qarilikning qiyin kechishidan, soch toʻkilishidan, allergik
reaksiyalardan qoʻrqish va boshqalar.
4)
Yashirin fobiyalar: qarama - qarshi jins vakillaridan; biror illatga berilib
qolishdan; alkogol, narkotik mahsulotlariga, dori vositalariga va boshqa xil tobelik
yuzaga kelishidan; omadsizlikning takrorlanishidan, kimningdir joniga qasd qilishdan;
oʻldirilishdan; yolgʻiz joylardan, binolardan, oʻzini oʻldirishdan, boyligini
yoʻqotishdan, aqldan ozishdan, oʻzga sayyoraliklar bilan uchrashuvdan, turli
ranglardan, rux va arvohdardan qoʻrqish.
5)
Ota-onalarda kechadigan fobiyalar: oʻz bepushtligidan, homiladorlikdan
homilaga zarar yetishdan, tugʻruq ogʻriqlaridan, turmush oʻrtogʻi bolani
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
294
ISSN:3030-3613
sevmasligidan, bolada qandaydir illat aniqlanishidan, unga ziyon yetkazishlaridan
qoʻrqish.
Xavotirli odamlar o’zlarini past baholaydilar, o’zlarini zaif his qiladilar. Ular
kuchli bo’lishdan qo’rqishadi, chunki aks holda ularning yonidagi kimdir o’zini
yomon his qiladi. Bu mustaqil yashashga yana bir to’siqdir.
XULOSA
Psixologning tashvishli odam bilan qanday ishlashi.Terapiyada biz ota-
onalardan ajralish bilan ishlaymiz. Ajralish - bu ajralish. Inson onasidan ajraladi,
mustaqillikni o’rganadi. U bolaligida egallamagan ko’nikmalarni egallaydi. U yangi
shaxs bilan tanishadi, o’z shaxsiyatini topadi, onasidan ajralgan, o’z shaxsiy hayoti
bilan yashashga qodir.
Stressga chidamlilik rivojlanadi va tashvish uchun o’z-o’ziga yordam berish
usullari to’planadi. O’z-o’zini hurmat qilish asta-sekin o’sib bormoqda, chunki endi u
ko’p narsani qila oladi va buni o’zi ham biladi. Harakat qilish uchun onasining roziligi
va ruxsatiga muhtoj emas.Jarayon uzoq va mashaqqatli, ammo juda qiziqarli.
Psixologik jihatdan yetuk shaxsning o’sishi va kattalar erkin hayotiga kirish davri.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Zaxarov, A.I. Farzandlarimizga qo’rquvdan xalos bo’lishga qanday yordam berish
kerak. Sankt-Peterburg: Gippokrat, 1995. 126 b.
2.
Parishoniylar A.M. Bolalar va o’smirlardagi tashvish: psixologik tabiat va yosh
dinamikasi. M. Voronej, 2000.
3.
Anksiyete va tashvish. O’quvchi / komp. V.M. Astapov. - SPb., 2001 yil.
4.
Rabbimova U., Khasanova D., Sanaev A. Professional pedagogical ethics of a
modern pedagogue // Problems and trends of modern innovation assessment:
solutions and perspectives. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-423
5.
Malika Ortikova and Alisher Sanaev. «Human Quality: Signs». Contemporary
Innovation Assessment by Problems and Trends: Solutions and Perspectives 1.1
(2022): 415-419.
6.
PN Ustin, KB Murotmusayev «Psychological adjustment factors of first-year
students» Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. Brussels, Belgium -
7.
2022. P 115-121 https :// geniusjournals . org / index . php / ejhss / index
