T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
3
ISSN:3030-3613
BARQAROR RIVOJLANISHDA XALQARO TAJRIBA VA MILLIY
AMALIYOT
Boboqulova Durdona Sanjar qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika yo’nalishi 1-kurs talabasi
Karimova Iroda Kamol qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika yoʻnalishi 1-kurs talabasi
Abduraxmanova Nozima Akbar qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika yoʻnalishi 1-kurs talabasi
Annottatsiya:
Mazkur maqolada barqaror rivojlanish tushunchasi, uning
xalqaro va milliy darajadagi ahamiyati hamda amalga oshirish tajribalari tahlil qilinadi.
Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun dunyodagi ilg‘or tajribalar va
O‘zbekiston misolida amalga oshirilayotgan islohotlar o‘rganiladi. Shuningdek,
ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlar bo‘yicha mavjud yutuqlar va muammolar
yoritiladi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, milliy darajadagi barqaror rivojlanishni
kuchaytirish bo‘yicha amaliy takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
barqaror rivojlanish, xalqaro tajriba, milliy amaliyot, ekologik
barqarorlik, iqtisodiy islohotlar, ijtimoiy rivojlanish.
Kirish.
Bugungi kunda barqaror rivojlanish global muammolar qatorida eng
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
tomonidan 2015-yilda qabul qilingan Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM-2030)
butun dunyo davlatlari uchun muhim yo‘nalish bo‘lib, ekologik barqarorlik, ijtimoiy
tenglik va iqtisodiy taraqqiyotning uyg‘unligini ta’minlashni ko‘zda tutadi. Barqaror
rivojlanishning asosiy maqsadi tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitni
muhofaza qilish hamda kelgusi avlodlar uchun barqaror iqtisodiy va ijtimoiy muhit
yaratishdir. Ushbu konsepsiya bir vaqtning o‘zida ekologiya, iqtisodiyot va ijtimoiy
barqarorlikni qamrab olgan bo‘lib, rivojlanayotgan va rivojlangan davlatlar uchun
dolzarb masala sanaladi.
O‘zbekiston ham barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishda faol
ishtirok etmoqda. Mamlakatda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi”, 2022-2026-
yillarga
mo‘ljallangan
taraqqiyot
strategiyasi,
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining ekologik muammolarni hal qilish bo‘yicha farmonlari doirasida qator
tashabbuslar
ilgari
surilmoqda.
Jumladan,
Prezidentning
“O‘zbekiston
Respublikasining 2030-yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlari to‘g‘risida”gi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
4
ISSN:3030-3613
qarori barqaror rivojlanish bo‘yicha milliy strategiyaning asosiy yo‘nalishlarini
belgilab
berdi.
Shuningdek,
2023-yil
9-iyundagi
PF-101
“O‘zbekiston
Respublikasining yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi
farmon ekologik barqarorlikni oshirish va uglerod neytralligiga erishish bo‘yicha
muhim hujjat hisoblanadi. Shu bilan birga, “2030-yilgacha O‘zbekiston
Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish konsepsiyasi” doirasida ekologik
barqarorlikka erishish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar ishlab chiqilgan. Ushbu maqolada
jahon tajribasi hamda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan barqaror rivojlanish
siyosati tahlil qilinadi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Barqaror rivojlanish bo‘yicha xalqaro
miqyosda ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Jumladan, J. Rokstrem va uning
hamkasblari (2009) “Planetar chegaralar” konsepsiyasida barqaror rivojlanishning
ekologik chegaralarini belgilab berdi. Ular inson faoliyati tufayli global ekologik
me’yorlarning buzilishi natijasida yuzaga keladigan tahdidlarni tahlil qildi va
sayyoramiz barqarorligini ta’minlash bo‘yicha muhim tavsiyalar berdi. BMTning
“Barqaror rivojlanish bo‘yicha global hisobotlari” esa har yili jahon davlatlarining
BRM-2030 doirasidagi taraqqiyotini tahlil qiladi. Ushbu hisobotlar davlatlarning
ekologik barqarorlik, ijtimoiy adolat va iqtisodiy o‘sish bo‘yicha erishgan yutuqlari
hamda duch kelayotgan muammolarini ko‘rsatib beradi. Evropa Ittifoqi (EI) doirasida
barqaror rivojlanish bo‘yicha amalga oshirilgan strategik hujjatlar, xususan, Yevropa
Yashil Bitimi (European Green Deal), Barqaror rivojlanish bo‘yicha 2030 kun tartibi,
uglerod neytralligiga erishish bo‘yicha davlatlarning majburiyatlarini belgilab bergan.
Germaniya, Shvetsiya va Daniya kabi davlatlar ushbu bitim doirasida qayta tiklanuvchi
energetika, chiqindilarni qayta ishlash va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha ilg‘or
tajribalarini joriy qilmoqda. Milliy darajada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” hamda 2019-yilda tasdiqlangan
O‘zbekistonning Barqaror rivojlanish maqsadlari strategiyasi muhim hujjatlar
hisoblanadi. Ushbu strategiyalar mamlakat iqtisodiyotining ekologik barqarorligini
oshirish, uglerod izini kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishni ko‘zda
tutadi. Shuningdek, mahalliy olimlar, jumladan, A. Axmedov va Sh. Normatovlarning
tadqiqotlarida O‘zbekistonda ekologik barqarorlik va iqtisodiy taraqqiyot muammolari
tahlil qilingan. Ularning tadqiqotlarida sanoatning ekologik yuklamasi, tabiiy
resurslardan foydalanishning oqibatlari va iqtisodiy islohotlarning samaradorligi
haqida batafsil tahlillar keltirilgan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan
barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar esa iqlim o‘zgarishi,
bioxilmaxillikni saqlash va chiqindilarni qayta ishlash masalalariga bag‘ishlangan.
Mazkur adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, xalqaro tajribalarni o‘rganish va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
5
ISSN:3030-3613
ularni milliy strategiyalarga integratsiya qilish barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot metodlari.
Mazkur maqolada barqaror rivojlanish bo‘yicha xalqaro
va milliy tajribalarni tahlil qilish hamda ularning samaradorligini baholash uchun turli
usullar qo‘llanildi. Maqola quyidagi metodologik asoslar bo‘yicha amalga oshirildi:
1. Tahliliy yondashuv – xalqaro va milliy darajadagi barqaror rivojlanish strategiyalari,
normativ-huquqiy hujjatlar hamda tadqiqot ishlarining tahlili amalga oshirildi.
Xususan, BMT, Yevropa Ittifoqi va O‘zbekiston Respublikasining barqaror rivojlanish
bo‘yicha hujjatlari o‘rganildi.
2. Empirik tahlil – O‘zbekiston va boshqa mamlakatlarning barqaror rivojlanish
ko‘rsatkichlari, statistik ma’lumotlari va xalqaro indekslar asosida o‘rganildi.
Jumladan, BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari indekslari, Global yashil
iqtisodiyot indeksi, O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari
asosida analiz qilindi.
3. Taqqoslash usuli – rivojlangan mamlakatlarning barqaror rivojlanish siyosati bilan
O‘zbekiston tajribasi solishtirildi. Jumladan, Germaniya, Shvetsiya, Daniya va Janubiy
Koreyaning yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha siyosati O‘zbekiston strategiyasi bilan
taqqoslandi.
4. Ekspert suhbatlari va intervyular – soha mutaxassislari, iqtisodchilar va ekologlar
bilan barqaror rivojlanish bo‘yicha amalga oshirilayotgan loyihalarning samaradorligi
yuzasidan fikr almashildi.
5. Hujjatlarni o‘rganish – O‘zbekiston Respublikasining quyidagi normativ-huquqiy
hujjatlari tadqiqotga asos bo‘ldi:
1) “2030-yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlari” to‘g‘risidagi Prezident
qarori;
2) “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” (PF-101, 2023-yil);
3) “2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish
konsepsiyasi”;
4)“Iqlim o‘zgarishiga moslashish milliy strategiyasi”.
6. SWOT-tahlil – O‘zbekistonning barqaror rivojlanish yo‘nalishidagi kuchli va zaif
tomonlari, imkoniyatlar va tahdidlar tahlil qilindi.
Tahlil va natijalar: Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun xalqaro tajriba va
milliy strategiyalar tahlili muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
rivojlangan davlatlar ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha
kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirayotgani kuzatildi. O‘zbekiston ham o‘zining
milliy strategiyalarida ushbu tamoyillarni inobatga olgan holda, barqaror rivojlanish
yo‘lida muhim qadamlarni qo‘ymoqda.
Xalqaro tajriba tahlili: Jahon tajribasidan kelib chiqib, quyidagi asosiy
yo‘nalishlar barqaror rivojlanishda muhim omil sifatida baholanadi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
6
ISSN:3030-3613
Germaniya va Skandinaviya davlatlari – energiya samaradorligini oshirish va
qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish bo‘yicha yetakchi davlatlar hisoblanadi.
Germaniya “Energiewende” dasturi doirasida qayta tiklanuvchi energetikani
rivojlantirish orqali uglerod chiqindilarini sezilarli darajada kamaytirdi.
Janubiy Koreya – yashil iqtisodiyotni rivojlantirish uchun davlat
investitsiyalarini oshirish bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribaga ega. Ular yashil
texnologiyalar va innovatsiyalarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda.
Xitoy – barqaror rivojlanish yo‘lida sanoatni “yashil”lashtirish, energiya
samaradorligini oshirish va uglerod neytralligiga erishish bo‘yicha keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirmoqda.
O‘zbekistonda barqaror rivojlanish bo‘yicha natijalar: O‘zbekistonda barqaror
rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish bo‘yicha qator huquqiy va institutsional
asoslar yaratilgan. Jumladan:
1. Prezidentning 2030-yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlari
bo‘yicha qarori – ushbu hujjat milliy strategik maqsadlarni belgilaydi va ekologik,
iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishning asosiy yo‘nalishlarini ko‘rsatadi.
2. PF-101-sonli “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” (2023-yil 9-iyun) –
mamlakatda ekologik toza texnologiyalarni joriy etish va uglerod neytralligiga erishish
bo‘yicha asosiy yo‘nalishlarni belgilaydi.
3. 2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish
konsepsiyasi – ekologik barqarorlikni oshirish, chiqindilarni kamaytirish va iqlim
o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi.
4. Iqlim o‘zgarishiga moslashish milliy strategiyasi – iqlim o‘zgarishining salbiy
oqibatlarini yumshatish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan.
Statistik ma’lumotlar va tahliliy natijalar: 2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra,
O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushi 10% ga yetgan bo‘lsa,
2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 25-30% ga yetishi kutilmoqda. O‘zbekiston Global
yashil iqtisodiyot indeksida oxirgi uch yil ichida 12 pog‘onaga ko‘tarilgan, bu esa
mamlakatda ekologik islohotlarning samaradorligini ko‘rsatadi. Iqtisodiy barqarorlik
nuqtayi nazaridan, O‘zbekiston 2022-yilda yashil obligatsiyalar chiqarish orqali
xalqaro investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha yangi bosqichga o‘tdi.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston barqaror rivojlanish yo‘lida muhim
qadamlarni tashlagan bo‘lsa-da, hali ko‘plab muammolarni hal qilish talab etiladi.
Xususan, ekologik texnologiyalarni ommaviy joriy etish, energiya samaradorligini
oshirish va sanoatda uglerod chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar zarur.
Xulosa va takliflar:
Barqaror rivojlanish bugungi kunda nafaqat iqtisodiy
o‘sish, balki ekologik muvozanat va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashning muhim
mezoni hisoblanadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlar barqaror
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
7
ISSN:3030-3613
rivojlanishning har uch jihatiga – iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlikka teng
e’tibor qaratish orqali yuqori natijalarga erishmoqda. O‘zbekiston ham bu borada qator
muhim qadamlarni tashlamoqda va o‘ziga xos strategiyalarni shakllantirib kelmoqda.
1. Normativ-huquqiy asoslar mustahkamlanmoqda – O‘zbekiston Prezidenti
tomonidan qabul qilingan qaror va farmonlar barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga
oshirishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Xususan, “Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” va “Iqlim o‘zgarishiga moslashish milliy strategiyasi”
ekologik islohotlarni jadallashtirishga yordam bermoqda.
2. Qayta tiklanuvchi energetika rivojlanmoqda – mamlakatda quyosh va shamol elektr
stansiyalarining qurilishi energiya xavfsizligini ta’minlashga va uglerod chiqindilarini
kamaytirishga hissa qo‘shmoqda.
3. Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash yo‘lida qadamlar tashlanmoqda – aholining
ekologik savodxonligini oshirish, yashil texnologiyalarni targ‘ib qilish va innovatsion
yechimlarni joriy etish bo‘yicha davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik yo‘lga
qo‘yilgan.
4. Muammolar saqlanib qolmoqda – barqaror rivojlanishning asosiy muammolari
orasida ekologik texnologiyalarning yetarlicha rivojlanmagani, sanoat chiqindilarining
kamaytirilmagani va suv resurslaridan oqilona foydalanish muammolari mavjud.
Amaliy takliflar:
1. Ekologik texnologiyalarni yanada rivojlantirish – sanoat korxonalarida ekologik
toza texnologiyalarni joriy etish va uglerod chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha
rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni kuchaytirish.
2. Barqaror rivojlanish bo‘yicha xalqaro hamkorlikni kengaytirish – Germaniya,
Janubiy Koreya va Skandinaviya davlatlari tajribasidan foydalanish, xalqaro grantlar
va investitsiyalarni jalb qilish.
3. Qayta tiklanuvchi energiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlash – quyosh va shamol
elektr stansiyalarining ulushini oshirish, energiya tejamkor qurilmalarni subsidiyalash.
4. Aholining ekologik ongi va savodxonligini oshirish – ekologiya fanlarini maktab va
oliy ta’lim dasturlariga kengroq kiritish, ommaviy axborot vositalarida ekologik
muammolar bo‘yicha ko‘proq targ‘ibot olib borish.
5. Suv va yer resurslarini tejash strategiyasini ishlab chiqish – qishloq xo‘jaligida suvni
tejaydigan texnologiyalarni joriy etish va yer degradatsiyasining oldini olish bo‘yicha
ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish.
Ushbu takliflarni amalga oshirish natijasida O‘zbekiston barqaror rivojlanish bo‘yicha
xalqaro reytinglarda o‘z pozitsiyasini yanada mustahkamlashi va ekologik xavfsizlikni
ta’minlashi mumkin. Kelgusida barqaror rivojlanish yo‘lida olib boriladigan siyosat
nafaqat iqtisodiy samaradorlik, balki ekologik va ijtimoiy farovonlikni ham ta’minlashi
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
8
ISSN:3030-3613
1.
BMT (2023). Barqaror rivojlanish maqsadlari bo‘yicha global hisobot.
https://sdgs.un.org/
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni (2023-yil 9-iyun). Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori (2022-yil 20-iyul). 2030-yilgacha
atrof-muhitni muhofaza qilish konsepsiyasi.
4.
Xalqaro energetika agentligi (IEA) (2022). Qayta tiklanuvchi energiya bo‘yicha
yillik hisobot. https://www.iea.org/
5.
Jahon banki (2023). O‘zbekistonda barqaror rivojlanish va iqtisodiy islohotlar.
https://www.worldbank.org/
6.
Germaniya hukumatining “Energiewende” dasturi (2023). Barqaror energiya
tizimiga o‘tish bo‘yicha milliy strategiya. https://www.bmwi.de/
7.
Xitoy hukumati (2022). Uglerod neytralligiga erishish bo‘yicha milliy rejalar.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023). O‘zbekistonda ekologik
barqarorlik va yashil iqtisodiyot ko‘rsatkichlari.
9.
UNDP (2023). O‘zbekistonda iqlim o‘zgarishi va barqaror rivojlanish bo‘yicha
milliy strategiyalar. https://www.undp.org/
