T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
149
ISSN:3030-3613
SHOH EDIP HAYOTI VA IJODI VA ADABIY MEROSI
Qo’qon Unversiteti Andijon filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalish
Asilbekova Sevinch Sanjarbek qizi
Email:sevinchasilbekova98@gmail.com
Annotatsiya
: Maqolada XX asr turkiy adabiyotining taniqli vakili Shoh
Edipning hayoti, ijodi va asarlarining badiiy jihatlari tahlil qilinadi. Unda yozuvchining
“Sokak qizi”, “Cholqutinga qaytish”, “O’lik odamlar”, kabi romanlari hamda ularning
jamiyatdagi ahamiyati yoritiladi. Shoh Edipning adabiy merosi, uning turk
madaniyatiga qo’shgan hissasi va zamonaviy adabiyotiga ta’siri ko’rib chqiladi.
Kalit so’zlar
: Shoh Edip, turkiy adabiyot, roman, ijtimoiy adabiyot, realism
modernizm, “Sokak qizi”, “O’lik odamlar”, turk yozuvchilari, XX asr adabiyoti.
Shoh Edip
(1905-1972) turkiy adabiyotning eng taniqli namoyandalaridan biri
bo’lib, uning asarlari o’z davrining ijtimoiy va madaniy muammolarini chuqur
yoritgan. Uning ijodida inson psixologiyasi, jamiyatdagi adolatsizlik va shaxsining
o’ziga xosligi kabi mavzular asosiy o’rinni egallaydi. Shoh Edip asarlari nafaqat
Turkiyada, bakli butun dunyo bo’ylab tan olingan va turli tillarga tarjima qilingan.
Uning romanlari zamonaviy turk adabiyotining rivojlanishiga katta hissa qo’shgan.
Tahlil va Muhokama
Shoh Edip turkiy adabiyotining eng qiziqarli va ta’sirchan yozuvchilaridan biri
bo’lib, uning ijodi turk jamiyatining rivojlanish bosqichlarini aks ettirish bilan birga
insoniyatning abadiy muammolariga bag’ishlangan. Uning asarlarida ijtimoiy
adolatsizlik, ayollar huquqlari, urushning odamlar ruhiyatiga ta’siri .
Shoh Edip nafaqat o’z davrining , balki zamonaviy turk adabiyotining
shakllanishiga ham katta hissa qo’shgan.
Shoh Edipning hayoti va ijodiy yo’li. Shoh Edip 1905-yilda Istanbulda tug’ilgan.
Uning oilasi intellektual muhitda bo’lib bolaligidan adabiyotga qiziqishi shakllangan.
Istanbul universitetida falsafa va adabiyot fakultetida tahsil olgan davrida u G’arb
adabiyoti, shu jumladan fransuz realistik romanlari bilan tanishgan. Bu uning keyingi
ijodiga kuchli ta’sir ko’rsatadi.
1920-yillarda u ilk hikoyalarini nashr ettirra boshladi. Dastlabki asarlarida turk
jamiyatidagi o’zgarishlar, yangi tushunchalar va ziddiyatlar aks etgan. Uning
yozuvchilik faoliyati Turkiyaning Respublika davri (1923-yildan keyin) bilan
bosqichma-bosqich rivojlanadi. Bu davrda mamlakatda katta ijtimoiy va madaniy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
150
ISSN:3030-3613
o’zgarishlar bo’layotgan edi. Shoh Edip asarlarida aynan shu o’zgarishlarning
odamlarga ta’siri, yangi qadriyatlar va an’anaviy turk hayotining o’zgarishi mavzularni
ko’targan.
Asarlarining badiiy jihatlari.
Shoh Edipning romanlari badiiy jihatdan boy va rang-barang uslubga ega. U
qahramonlarning ichki dunyosini chuqur tahlil qilish orqali o’quvchiga ularning
hissiyotlarini yaqinlashtiradi. Realizm va psixologik tahlil uning asarlarining asosiy
xususiyatlaridir.
“Sokak qizi’ (1943) – bu roman Shoh Edipning eng mashhur asarlaridan biri
bo’lib unda ayollarning jamiyatdagi mavqei va ularning ozodlik uchun kurashi
tasvirlangan. Bosh qahramon – yosh ayol bo’lib, u o’z hayotini mustaqil qurish uchun
kurashadi. Roman turk jamiyatidgi kabi muhim muammolarni ochiq muhokama qiladi.
“O’lik odamlar” (1952)- bu asar ikkinchi Jahon Urushi va undan keying davrda
odamlarning ruhiy holatiga bag’ishlangan. Urushning dahshatlari, odamlarning ruhiy
holatiga bag’ishlangan. Urushning dahshatlarti, odamlarning umidsizligi va yangi
hayot qurishga urinishlari romaning asosiy mavzusi hisoblanadi. Shoh Edip bu asarida
inson psixologiyasini juda chuqur o’rganadi, shuningdek, jamiyatidagi buzilishlar va
axloqiy qadriyatlarning pasayishini ko’rsatadi.
“Cholqutinga qaytish” (1959) – bu roman turk qishloq hayotining o’zgarishi,
shaharlashuv va an’analarning yo’qolishi haqida hikoya qiladi. Asarda qishloqda
yashovchi odamlarning shahar hayotiga moslashishidagi qiyinchiliklari, madaniy
ziddiyatlari va oilaviy munosabatlardagi o’zgarishlar tasvirlangan.
Ijtimoiy adabiyotdagi o’rni.
Shoh Edip turkiy adabiyotda ijtimoiy mavzularni ko’targan ilk yozuvchilardan
biri ham qimmatdir. U ayollar huquqlari, sinfiy tengsizlik va urushning oqibatlari kabi
dolzarb mavzularni o’z asarlarida qamrab olgan. Uning yozuvchilik uslubi turk
adabiyotdagi yangi yo’nalishlarning paydo bo’lishiga sabab bo’ldi. Shoh Edip realizmi
G’arb adabiyotidagi yangicha nafas kiritdi.
Zamonaviy adabiyotdagi ta’siri.
Shoh Edipning merosi bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.Uning
asarlari nafaqat Turkiyada, balki xorijda ham keng o’qiladi va tadqiq qilinadi.
Zamonaviy turk yozuvchilari, xususan ayol mualliflar, uning izidan borib,ijtimoiy
adolatsizlik va gender masalalarini o’z asarlarida ko’tarishadi. Shoh Edipning
romonlari turk adabiyotining oltin fondiga kirgan bo’lib ular nafaqat badiiy qimmatligi,
balki tarixiy va ijtimoiy ahamiyati bilan ham ajralib turadi. Uning ijodi turk
madaniyatini tushunish va tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
151
ISSN:3030-3613
Shoh Edip turkiy adabiyotning yirik namoyondasi bo’lib, uning ijodi nafaqat o’z
davri , balki zamonaviy turk va jahon adabiyotiga ham katta ta’sir ozodlik va shaxsiy
qadriyatlar mavzularini o’zida aks ettirgan. Shoh Edip merosi bugungi kunda ham o’z
ahamiyatini yo’qotmagan va uning romanlari turk adabiyotining oltin fondiga kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida).
Hamkor
konferensiyalar
,
1
(11), 386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
University Research Base
, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
2
(42),
144-149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD
QURONOV IJODI MISOLIDA).
World of Philology
,
2
(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy.
Asian Journal of Multidimensional
Research
,
10
(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 173-176.
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In
Конференции
.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN.
Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal
,
12
(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna, Jaxongirova Tamila; ,CURRENT TRENDS AND DEVELOPMENT
FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-
6101.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
152
ISSN:3030-3613
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base
, 992-995.
