T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
314
ISSN:3030-3613
SHAXSLARO MUNOSABATLARNI O’RGANISH UCHUN
QO’LLANILADIGAN METODIKALAR
TAFU o’qituvchisi
Usmanova Sevara Akmalovna
TAFU o’qituvchisi
Turg'unov Abdumannop Inomjonovich
TAFU pedagogika va psixologiya yo’nalishi 3-kurs 09-guruh talabasi
Tursunova Maftunabonu Baxtiyorjon qizi
TAQRIZ
Mazkur maqolada shaxslararo munosabatlar tushunchasi, uning psixologik
mohiyati hamda bu munosabatlarni o‘rganish va tahlil qilishda qo‘llaniladigan
metodikalar tahlil qilingan. Muallif zamonaviy psixologiyada qo‘llaniladigan asosiy
diagnostik vositalarni ko‘rib chiqib, ularning afzallik va cheklovlarini ochib bergan.
Tadqiqot natijalari ilmiy-amaliy faoliyatda pedagoglar, psixologlar va tadqiqotchilar
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
KIRISH
Shaxslararo munosabatlar psixologik, sotsiologik va pedagogik fanlar
chorrahasida joylashgan murakkab ijtimoiy-psixologik hodisadir. Har bir inson
jamiyatda yashar ekan, turli odamlar bilan muloqotda bo‘ladi, ijtimoiy rollarni bajaradi
va o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Ushbu jarayonlar inson ruhiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy jamiyatda shaxslararo munosabatlarni chuqur o‘rganish ehtiyoji
ortib bormoqda. Chunki bu munosabatlar ish samaradorligi, oilaviy baxt, ta’lim sifati
va boshqa ko‘plab sohalarda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Shu boisdan, shaxslararo
munosabatlarni o‘rganish uchun psixodiagnostik, eksperimental va kuzatuv
metodlariga asoslangan ilmiy yondashuv zarur bo‘ladi.
ASOSIY QISM
1. Shaxslararo munosabatlar mohiyati
Shaxslararo munosabatlar ikki yoki undan ortiq shaxslar o‘rtasida yuzaga
keladigan psixologik va ijtimoiy munosabatlar tizimidir. Bu munosabatlar hissiy,
kommunikativ va xulqiy komponentlarni o‘z ichiga oladi. Ular oila, do‘stlik,
hamkorlik, rahbar-hodim, o‘qituvchi-o‘quvchi kabi turli sohalarda namoyon bo‘ladi.
2. Metodik yondashuvlarning ahamiyati
Shaxslararo munosabatlarni o‘rganishda metodik yondashuvlar muhim o‘rin
tutadi. Quyidagi asosiy metodikalar keng qo‘llaniladi:
a) So‘rovnoma va testlar
Bu metodlar yordamida shaxslararo munosabatlar haqidagi subyektiv
tasavvurlar va munosabatlar aniqlanadi. Masalan, T. Liri tomonidan ishlab chiqilgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
315
ISSN:3030-3613
"Interpersonal Diagnosis of Personality" metodi shaxslararo xulqni aniqlashda keng
qo‘llaniladi. Shuningdek, "Sotsiometriya" (J. Moreno) yordamida guruh ichidagi
munosabatlar aniqlanadi.
b) Kuzatuv metodi
Kuzatuv metodida psixolog yoki tadqiqotchi ishtirokchilarning tabiiy
sharoitdagi o‘zaro munosabatlarini qayd etadi. Bu metod real shart-sharoitda
odamlarning qanday munosabatda bo‘lishini aniqlash imkonini beradi. Ayniqsa,
maktab yoki ish jamoasida qo‘llanilishi samarali bo‘ladi.
c) Suhbat va intervyu
Suhbat metodida psixolog respondentning fikrlari, hissiyotlari, motivlari haqida
chuqurroq ma’lumot oladi. Strukturaviy va erkin intervyular mavjud. Bu metod odatda
boshqa metodlar bilan birgalikda qo‘llaniladi.
d) Eksperiment
Eksperimental metod orqali shaxslararo munosabatlarga turli omillarning ta’siri
o‘rganiladi. Masalan, guruh ichidagi ijobiy rag‘batlantirish va tanqidning
munosabatlarga qanday ta’sir qilishi sinovdan o‘tkazilishi mumkin.
3. Zamonaviy texnologiyalar roli
So‘nggi
yillarda
shaxslararo
munosabatlarni
o‘rganishda
axborot
texnologiyalariga asoslangan metodlar — onlayn so‘rovnomalar, virtual guruhlarda
kuzatuv, sun’iy intellekt yordamida tahlil qilish kabi yondashuvlar rivojlanmoqda. Bu
esa tadqiqotlarni yanada kengroq auditoriyada va qisqa vaqt ichida o‘tkazish imkonini
beradi.
4. Metodik tanlovdagi muammolar
Metodika tanlashda quyidagi muammolarga duch kelinadi:
Subyektivlik: Ayrim metodlar respondentning samimiyligiga bog‘liq.
Moslik: Har bir metod har qanday guruh uchun to‘g‘ri kelmasligi mumkin.
Tahlil qilish murakkabligi: To‘plangan ma’lumotlarni izchil tahlil qilish
ko‘nikmasini talab etadi.
XULOSA
Shaxslararo munosabatlarni o‘rganish jamiyat taraqqiyoti va insonlar
farovonligi uchun muhim hisoblanadi. Bu munosabatlarni to‘g‘ri baholash va tahlil
qilish orqali ijtimoiy muhitni yaxshilash, nizolarni kamaytirish, samarali muloqotga
erishish mumkin. Turli metodikalarni to‘g‘ri tanlash va qo‘llash esa tadqiqot
natijalarining aniqligi va ishonchliligini ta’minlaydi. Shu bois psixologlar, pedagoglar
va sotsiologlar ushbu sohada metodik yondashuvlarga jiddiy e’tibor qaratishlari lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Лири Т. "Межличностная диагностика личности". – М., 2001.
2. Морено Дж. "Социометрия". – СПб., 2003.
3. Сафин А.Р. "Методы психологии: Учебное пособие". – Казань, 2012.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
316
ISSN:3030-3613
4. Немов Р.С. "Психология. Учебник для вузов". – М., 2005.
5. O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. "Psixologiya
asoslari" – Toshkent, 2020.Э
