T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
3
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY OILALARDA JONLI MULOQOT: PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
SHAROITLAR TADQIQI
TAFU pedagogika va psixologiya yo’nalishi 3-kurs 09-guruh talabasi
Tursunova Maftunabonu Baxtiyorjon qizi
TAFU o'qituvchisi
G'aforova Ziyoda Nasriyeva
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy oilalarda jonli muloqotning
ahamiyati, uning tarbiyaviy va psixologik jihatlari, shuningdek, bunday muloqotni
shakllantirish va rivojlantirishga ta’sir etuvchi pedagogik-psixologik sharoitlar tadqiq
qilingan. Tadqiqot natijalari oilaviy muhitda sog‘lom kommunikatsiya madaniyatini
shakllantirish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Oila, jonli muloqot, pedagogik sharoit, psixologik omillar,
kommunikatsiya, tarbiya, oilaviy muhit.
Kirish
Zamonaviy davrda axborot oqimining keskin ortishi, texnologik taraqqiyot va
ijtimoiy munosabatlarning o‘zgarishi oilaviy muloqot shakllariga ham ta’sir
ko‘rsatmoqda...
Oilaning ichki muhitidagi muloqot inson shaxsining shakllanishida hal qiluvchi
o‘rin tutadi. Ayni paytda, zamonaviy oila a'zolari o‘rtasidagi muloqot shakli va sifati
jiddiy o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Texnologik rivojlanish, ijtimoiy-iqtisodiy
omillar, migratsiya va globalizatsiya jarayonlari oilaviy hayotga turli ta’sirlar
ko‘rsatmoqda. Shu boisdan, oilada jonli va mazmunli muloqotni shakllantirish dolzarb
masalaga aylanmoqda.
Adabiyotlarni o‘rganish
Oila – jamiyatning eng kichik, ammo eng muhim ijtimoiy bo‘g‘ini bo‘lib, undagi
muloqot shakllari insonning shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi omildir...
Ilmiy adabiyotlarda ko‘plab olimlar, jumladan, J. Bowlby, E. Erikson, va M.
Ainsworth kabi psixologlar oiladagi muloqot turlarini va ularning bola shaxsiyatiga
ta’sirini o‘rgangan. Ularning fikriga ko‘ra, bolaning ruhiy barqarorligi va ijtimoiy
moslashuvi bevosita oila a'zolari o‘rtasidagi muloqot sifati bilan bog‘liq. Shuningdek,
mahalliy olimlar – A. Karimov, S. Safarov va boshqalar ham oiladagi muloqot
madaniyati masalasini o‘z tadqiqotlarida yoritganlar.
Asosiy qism
Zamonaviy oilalarda jonli muloqotga quyidagi asosiy pedagogik-psixologik
omillar ta’sir ko‘rsatadi:
1. Vaqt tanqisligi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
4
ISSN:3030-3613
2. Texnologik vositalarning haddan tashqari qo‘llanilishi
3. Psixologik muvozanat yetishmasligi
4. Pedagogik savodxonlik darajasi
Bunday muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi shart-sharoitlarni yaratish
zarur:
- Oila a’zolari o‘rtasida ishonchli, ochiq va doimiy muloqotni yo‘lga qo‘yish
- Har bir a’zoning fikrini qadrlash
- Texnologiyalardan foydalanish madaniyatini rivojlantirish
- Psixologik treninglar orqali muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish
Bundan tashqari, muhim omillardan yana biri – oila ichidagi rollar va
majburiyatlarning aniqligi. Agar oila a’zolari o‘z vazifalarini tushunsa va bir-biriga
nisbatan mas’uliyatni his qilsa, muloqot yanada samarali kechadi. Yana bir jihat –
emotsional yaqinlik, ya’ni har bir oila a’zosi o‘zini tushunilgan va qadrlangan deb his
qilishi. Buning uchun ham muloqot samimiy, ochiq va doimiy bo‘lishi lozim.
Shuningdek, o‘quvchilarni tarbiyalashda ota-onalarning o‘zaro kelishuvi,
qarorlarni birgalikda qabul qilishi katta ahamiyatga ega. Bu esa o‘z navbatida bolalarda
ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni o‘zlashtirish jarayonini osonlashtiradi.
Yuqoridagi omillardan tashqari, oila ichida sog‘lom muloqotni shakllantirish
uchun tarbiyaviy uslub ham muhim ahamiyatga ega. Ota-onalarning avtoritar,
demokratik yoki befarq yondashuvlari farzandlarning muloqotga bo‘lgan munosabatini
shakllantiradi. Masalan, demokratik muhitda ulg‘aygan bolalar ochiq fikrli, o‘z fikrini
erkin bayon qila oladigan, ijtimoiy jihatdan faol shaxslar bo‘lib voyaga yetadilar.
Shuningdek, muloqot uslublarining ijtimoiy-psixologik holatlarga bog‘liqligi
ham muhim jihatdir. Oilada emotsional qo‘llab-quvvatlovning mavjudligi, mehr va
e’tiborning bo‘lishi farzandlarning o‘zini ishonchli his qilishiga, muammolarini ochiq
bayon qilishiga zamin yaratadi. Aksincha, muloqot yetishmasligi – ruhiy tushkunlik,
yolg‘izlik hissi, agressivlik yoki ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, zamonaviy oilalarda ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi
avlodlararo tafovutlar ham muloqotda to‘siq bo‘lib xizmat qilmoqda. Farzandlar tez
o‘zgarayotgan texnologik muhitga moslashgan bo‘lsa, ota-onalar bu yangiliklarga
ehtiyotkorlik bilan yondashadilar. Shuning uchun, o‘zaro tushunishni mustahkamlash
uchun birgalikda vaqt o‘tkazish, o‘yinlar o‘ynash, muhokamalar olib borish, va
madaniy tadbirlarda ishtirok etish foydali bo‘ladi.
Ota-onalarning o‘zaro muloqoti ham bolalar tarbiyasida muhim rol o‘ynaydi.
Oilada tinch va ahil muhit bo‘lsa, bu holat bolalarning ruhiy rivojiga ijobiy ta’sir qiladi.
Aksincha, nizolar, janjallar va zo‘ravonlik bolalarning ruhiy holatida salbiy iz
qoldiradi. Shu sababli, ota-onalar konfliktlarni hal qilish madaniyatiga ega bo‘lishlari
zarur.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
5
ISSN:3030-3613
Xulosa
Zamonaviy oilalarda jonli muloqot shunchaki suhbat emas, balki sog‘lom ruhiy
muhitni ta’minlovchi omil sifatida katta ahamiyatga ega...
Pedagogik-psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy muloqot darajasi
yuqori bo‘lgan oilalarda bolalarning ijtimoiy faolligi, o‘qishga bo‘lgan munosabati, va
o‘zini anglash darajasi ham yuqori bo‘ladi. Shu sababli, oilada muloqotni rivojlantirish
faqat tarbiyaviy emas, balki ijtimoiy muammo sifatida qaralishi lozim. O‘quv
muassasalari, pedagoglar va psixologlar bu borada ota-onalar bilan hamkorlikda
ishlashlari kerak. Faoliyatga yo‘naltirilgan treninglar, seminarlar, oilaviy
konsultatsiyalar orqali bu yo‘nalishda ijobiy natijalarga erishish mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Vygotskiy L.S. “Psixologiya va shaxs rivoji”, Toshkent, 2017.
2.
Bronfenbrenner U. “Inson taraqqiyoti nazariyasi”, Moskva, 2002.
3.
Baumrind D. “Parenting styles and their effects on children”, Developmental
Psychology, 1966.
4.
Karimova Z.S. “Oilaviy psixologiya asoslari”, Toshkent, 2020.
5.
Rahmonov A. “Zamonaviy oilada muloqot madaniyati”, O‘zbekiston pedagogik
jurnali, 2022.
