T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
176
ISSN:3030-3613
“SHAXS TARAQQIYOTINI DAVRLARGA BO’LISH”
Andijon davlat pedagogika instituti
Vb dotsenti
O’.T.Vaxabova
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi
Mahammadova Marjonaxon
Anotatsiya:
Ushbu maqola shaxs taraqqiyotini davrlarga bo‘lishni tahlil qiladi,
bu jarayonning har bir bosqichi haqida batafsil malumotlar taqdim etadi. Shaxs
taraqqiyoti, odamning jismoniy, ruhiy, va ijtimoiy jihatlarini rivojlantirishga qaratilgan
uzluksiz jarayon sifatida koriladi. Maqola bolalik, osish, yoshlik, keksayish va
keksayishdan keyingi davr kabi asosiy davrlarni qamrab oladi. Har bir davrning
xususiyatlari, muhim jarayonlari, shuningdek, Vygotskiy, Erikson, Piaget, Freyd kabi
olimlar nazariyalariga tayangan holda ilmiy asoslangan tahlillar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Shaxs taraqqiyoti, psixososial rivojlanish, yosh davrlari, Erikson
nazariyasi, Piaget, Freyd, psixologik bosqichlar, ijtimoiy rol, identifikatsiya.
Shaxs taraqqiyoti bu odamning hayoti davomida yuz beradigan, jismoniy, ruhiy
va ijtimoiy rivojlanishini oz ichiga olgan murakkab jarayon. Hayotimiz davomida turli
davrlarni boshdan kechiramiz, va har bir davrda oziga xos xususiyatlar, qobiliyatlar va
konikmalar shakllanadi. Psixologiya fanida shaxsning tug‘ilganidan to umrining
oxirigacha bo‘lgan rivojlanishi bosqichma-bosqich o‘rganiladi. Har bir davr o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, bu xususiyatlarni chuqur anglash ta’lim-tarbiya jarayonida
muhim ahamiyat kasb etadi. Psixolog L.S. Vygotskiy fikricha, shaxs taraqqiyoti
ijtimoiy muhit bilan faol aloqada bo‘lish orqali sodir bo‘ladi¹. Erik Erikson esa shaxs
taraqqiyotini psixosotsial bosqichlar orqali izohlagan va har bir bosqichda psixologik
muammolar va hal etilishi lozim bo‘lgan ziddiyatlar mavjudligini ta’kidlagan1.
ILK BOLALIK DAVRI (0–3 yosh) Bu davrda bola jismoniy va psixologik
jihatdan juda tez o‘sadi. Emotsional rishtalar shakllanadi, bola atrof-muhit bilan aloqa
o‘rnatadi. Vygotskiyga ko‘ra, bu bosqichda bolaning nutqi va tafakkuri asosiy ijtimoiy
vositalar orqali rivojlanadi2. Erikson bu bosqichni “ishonch va ishonchsizlik” bosqichi
deb ataydi. Bola onaning g‘amxo‘rligiga asoslanib, dunyoni ishonchli yoki xavfli deb
baholay boshlaydi3. Freydning psixoanalitik nazariyasida esa bu davr oral bosqichi
sifatida belgilanadi, ya’ni bolaning asosiy zavq manbai og‘iz orqali olinadi.
MAKTABGACHA YOSH DAVRI (3–6 yosh) Bu bosqichda bola o‘yin faoliyati
orqali hayotni o‘rganadi, tasavvur, ijtimoiy rollarni egallaydi. Piaget bu davrni
“preoperatsional” bosqich deb ataydi — bola ramzlar bilan operatsiya qila oladi, ammo
1
. Vygotskiy L.S. Psixologiya nazariyasi va amaliyoti. T.: O‘qituvchi, 1987.
2
. Piaget J. The Psychology of the Child. Basic Books, 1969.
3
. Erikson E. Childhood and Society. New York: Norton, 1950.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
177
ISSN:3030-3613
mantiqiy fikrlash hali to‘liq shakllanmagan. Erikson bu bosqichni “tashabbuskorlik va
aybdorlik” davri deb belgilagan. Bola faoliyat orqali tashabbus ko‘rsatadi, biroq
noto‘g‘ri yo‘naltirilsa, unda aybdorlik hissi shakllanishi mumkin. Bu davrda ota-ona
va pedagoglarning muvozanatli munosabati bolaning ijobiy shaxs sifatida
rivojlanishiga asos bo‘ladi.
KICHIK MAKTAB YOSHI DAVRI (7–11 yosh) Bolada aqliy faoliyat,
mantiqiy fikrlash, mehnatga munosabat shakllanadi. Piaget bu bosqichni “konkret
operatsiyalar” davri deb atagan, bu davrda bola real hayotiy misollar asosida fikr
yuritadi4. Erikson “mehnatsevarlik va pastlik hissi” ziddiyatini ta’kidlaydi. Bola o‘zini
foydali his etishi orqali o‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantiradi. Aks holda, o‘zini
qadrsiz deb biladi. Amerikalik psixolog G. Allport bu davrni ijtimoiy ongning
shakllanish bosqichi deb atab, bolada ijtimoiy mas’uliyat hissi ortishini ko‘rsatadi.
O‘SMIRLIK DAVRI (12–18 yosh) Bu davrda shaxsiylikni aniqlash jarayoni
boshlanadi. Erikson “identifikatsiya yoki rol chalkashligi” deb atagan ushbu bosqichda
o‘smir kimligini anglashga harakat qiladi. Bu davrda Freydga ko‘ra, jinsiy
identifikatsiya kuchayadi va “genital” bosqichga o‘tiladi. O‘smirda mustaqillikka
intilish kuchayadi, jamiyatdagi roli, orzulari shakllanadi. Amerikalik olim J. Marcia
Erikson nazariyasiga asoslanib, identifikatsiyaning to‘rtta holatini (aniq,
kechiktirilgan, inkor etilgan, chalkash) ishlab chiqdi.
YOSHLIK DAVRI (18–30 yosh) Inson bu davrda mustaqil hayot kechirishni
boshlaydi: kasb tanlaydi, turmush quradi, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Erikson bu
bosqichni “yaqinlik yoki izolyatsiya” ziddiyati bilan izohlaydi. Eriksonning fikricha,
bu davrda sevgi, yaqin munosabatlar shaxs taraqqiyotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Agar inson o‘ziga yaqin do‘stlar va juft topa olmasa, u izolyatsiyaga duchor bo‘ladi.
Maslou nazariyasiga ko‘ra, bu bosqichda inson “o‘zini amalga oshirish” darajasiga
intiladi.
KATTALIK DAVRI (30–60 yosh) Bu bosqichda inson barqarorlikka erishadi.
Kasbiy faoliyatda yutuqlarga erishadi, oila, farzand, jamiyatdagi roli markazga chiqadi.
Erikson bu davrni “mehnatsevarlik va stagnatsiya” bosqichi deb belgilaydi.
Shaxs o‘z tajribasi bilan bo‘lishishni xohlaydi, farzandlar tarbiyasi, jamiyatga
foyda keltirish orqali hayotining mazmunini topadi.5 A. Adlerning individual
psixologiyasi bo‘yicha inson bu bosqichda ijtimoiy manfaatlarni o‘z manfaatidan ustun
qo‘yishni o‘rganadi.
QARILIK DAVRI (60 yoshdan keyin) Shaxs hayotining yakuniy bosqichi bo‘lib,
inson o‘z hayotini sarhisob qiladi. Erikson “hayotiylik integratsiyasi yoki umidsizlik”
bosqichini shu davrga taalluqli deb hisoblaydi. Agar inson hayotidan mamnun bo‘lsa,
ruhiy sokinlik his qiladi; aks holda, afsus, pushaymonlik, hatto depressiya holatlari
4
Freud S. Introductory Lectures on Psychoanalysis. New York, 1917.
5
Harlock E.B. Developmental Psychology. McGraw-Hill, 1975.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
178
ISSN:3030-3613
kuzatiladi. Psixolog K. Yung qarilikni donishmandlik davri deb baholaydi va bu
bosqichda inson ruhiy yuksalish sari intilishini ta’kidlaydi¹.
Xulosa
Shaxs taraqqiyoti har bir bosqichda turli psixologik ehtiyojlar va ijtimoiy
vazifalarni o‘z ichiga oladi. Bu ehtiyojlarni to‘g‘ri anglash va ularga mos
yondashuvlarni ishlab chiqish orqali sog‘lom, barkamol shaxslarni shakllantirish
mumkin. Psixologik nazariyalar — Eriksonning psixososial rivojlanish modeli,
Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi, Freyd va Adlerning tahlillari shaxs
rivojlanishidagi murakkablikni yoritishda muhim manbadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy L.S. Psixologiya nazariyasi va amaliyoti. T.: O‘qituvchi, 1987.
2.
Erikson E. Childhood and Society. New York: Norton, 1950.
3.
Piaget J. The Psychology of the Child. Basic Books, 1969.
4.
Freud S. Introductory Lectures on Psychoanalysis. New York, 1917.
5.
Harlock E.B. Developmental Psychology. McGraw-Hill, 1975.
