T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
173
ISSN:3030-3613
FONETIK USLUBIYAT HAQIDA
Andijon davlat pedagogika instituti 101-guruh 1-bosqich talabasi
Mahammadova Marjonaxon
ANOTATSIYA:
Ushbu maqolada fonetik uslubiyatning nazariy asoslari,
uslubiy fonetik vositalarning mohiyati, ularning adabiy matn va og‘zaki nutqdagi
estetik funksiyasi ilmiy yondashuv asosida tahlil qilindi. Fonetik birliklarning urg‘u,
intonatsiya, alliteratsiya, assonans, ohang kabi shakllari turli uslublardagi uslubiy
roliga e’tibor qaratildi. Maqola fonetik uslubiyatning amaliy ahamiyatini ko‘rsatishga
qaratilgan.
KALIT SO‘ZLAR:
Fonetik uslubiyat, urg‘u, intonatsiya, alliteratsiya,
assonans, pauza, ohang, nutq, adabiy til, uslub.
Til — jamiyat a’zolarining o‘zaro muloqot vositasi bo‘libgina qolmay, u
xalqning tarixiy, madaniy va estetik tafakkurining ifodasi hamdir. Tilshunoslikda til
tizimi ko‘plab darajalarga bo‘linadi: fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis va
boshqalar. Ana shu darajalar ichida fonetika — tovushlar tizimini, ularning
xususiyatlarini o‘rgansa, fonetik uslubiyat esa tovush vositalarining uslubiy
imkoniyatlarini tahlil etadi.
Fonetik uslubiyat — uslubiyatning mustaqil sohasi sifatida, turli uslublarda
tovush vositalarining qanday ishlatilishini, ularning badiiy-estetik va funksional yukini
o‘rganadi¹. Mazkur maqolada fonetik uslubiyatning asosiy tushunchalari, fonetik
vositalarning uslubiy xususiyatlari, adabiy til uslublaridagi o‘rni haqida fikr yuritiladi.
FONETIK USLUBIYATNING ILMIY ASOSI:Fonetik uslubiyat umumiy
fonetika va umumiy uslubiyat fanlari kesishgan joyda shakllangan. U til tovushlarining
nafaqat fonologik, balki uslubiy-estetik xususiyatlarini ham o‘rganadi. Shunday ekan,
fonetik uslubiyat tilshunoslik va adabiyotshunoslik fanlarini bog‘lab turuvchi ilmiy
soha sifatida namoyon bo‘ladi.O‘zbek tilshunosligida fonetik uslubiyatga ilk bor
e’tibor XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab kuchaygan. Bu sohada A. Madvaliyev,
G‘. Rahmatullayev, B. Yo‘ldoshev, R. Abdullayev kabi olimlarning ilmiy izlanishlari
muhim ahamiyatga ega².Fonetik vositalarning uslubiy tahlili ayniqsa she’riy
matnlarda, og‘zaki nutq, publitsistik uslub, dramatik matnlarda alohida ahamiyat kasb
etadi.
FONETIK
USLUBIYATNING
OBYEKTI
VA
PREDMETI:Fonetik
uslubiyatning obyekti — adabiy tilning turli uslublarida qo‘llaniladigan fonetik
birliklar: unli va undosh tovushlar, urg‘u, intonatsiya, pauza, alliteratsiya, assonans,
ritm va boshqa tovush hodisalari hisoblanadi.Predmeti esa — ana shu fonetik
birliklarning matndagi uslubiy yukini ochib berish, ularning nutqga ta’siri va estetik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
174
ISSN:3030-3613
funksiyalarini o‘rganishdan iborat. Uslubiyatshunos olima R. Jo‘rayevaning fikricha,
"fonetik vositalar matnga tovushli hayot baxsh etadi"³.Fonetik uslubiyat asosan
matnshunoslik, poetika, badiiy tahlil, fonologiya, stilistika fanlari bilan uzviy bog‘liq
holda rivojlanadi.
UNLI VA UNDOSH TOVUSHLARNING USLUBIY ROLI:Unli va undosh
tovushlar adabiy matnda estetik effekt yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
she’rlarda ko‘p takrorlangan “a” unlisining keng ohangdorligi, “i” unlisining ingichka
va jadal kayfiyatni berishi — fonetik vosita sifatida uslubiy yondashuvni talab
qiladi⁴.Bundan tashqari, undosh tovushlar — ayniqsa portlovchi va sirg‘aluvchi
tovushlar she’riy nutqda dinamik, harakatli obrazlar yaratishda muhimdir. Alliteratsiya
— undoshlar takrori orqali tovush effektini kuchaytiruvchi uslubiy vosita sifatida tan
olingan.
Misol:"Shovqin solgan shamol shabada olib shaydo qildi" — bu satrda “sh”
undoshining takrorlanishi alliteratsiya namunasidir.
ASSONANS VA ALLITERATSIYA:Assonans — bir xil yoki o‘xshash unli
tovushlarning takrorlanishi bilan yuzaga keladigan badiiy vosita bo‘lib, u matnga
ritmik ohangdorlik bag‘ishlaydi.
Misol:"Uzoq uzoq yo‘llar uzra yuraman" — bu misrada “u” tovushining
takrorlanishi orqali sokinlik va cho‘ziluvchanlik kayfiyati yaratilgan.
Alliteratsiya esa ko‘proq dramatik, qudratli obrazlar ifodasida ishlatiladi. R.
Abdullayevning fikricha, “assonans va alliteratsiya poetik tafakkurning fonetik yadro
elementlaridir”⁵.Bular og‘zaki xalq og‘zaki ijodida, dostonlarda, xalq qo‘shiqlarida
ham keng uchraydi. Fonetik uslubiyat xalq tilidagi go‘zallikni ilmiy asosda yoritib
beradi.
URG‘U VA INTONATSIYANING USLUBIY AHAMIYATI:Urg‘u — so‘z
yoki gapdagi bir tovushni boshqalardan ajratib ko‘rsatadigan hodisa bo‘lib, u so‘zning
ma’nosini farqlashda muhim rol o‘ynaydi.Gap urg‘usi esa nutqdagi mantiqiy-
emotsional yukni ifodalaydi. Misol uchun:"Siz ketmaysizmi?" — so‘roq intonatsiyasi
bilan ifodalanadi va urg‘u o‘zgarganda gap ma’nosi ham o‘zgaradi.
Fonetik uslubiy vositalar nafaqat yozma, balki og‘zaki nutqda ham o‘ziga xos
uslubiy yukka ega. Ayniqsa teatr san’ati, ommaviy chiqishlar, ma’ruzalar, siyosiy
nutqlar, televizion dasturlar fonetik vositalar orqali ta’sir kuchiga ega bo‘ladi.Nutq
madaniyatida so‘zlovchining urg‘uni to‘g‘ri qo‘yishi, ohangdorlikka e’tibor berishi,
pauza va temrni muvozanatli qo‘llay bilishi uning uslubiy saviyasi va madaniyati
haqida ma’lumot beradi.Badiiy asarlarda personajlarning ovoz xususiyatlari, tildan
foydalanish uslubi ham fonetik uslubiyat orqali baholanadi.
FONETIK USLUBIY VOSITALARNING ADABIY MATNLARDAGI
NAMOYONI:Fonetik uslubiy vositalar adabiy matnlarda obraz yaratishda, estetik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
175
ISSN:3030-3613
go‘zallikni oshirishda beqiyos vosita hisoblanadi. She’riyatda ohangdorlik va
uyg‘unlik fonetik uslubiyatga bog‘liq.
Misol:Erkin Vohidovdan"Ona yurting — yuragingdir, uni tingla, tingla doim..."
Bu misrada urg‘u, ohang, pauza, assonans va alliteratsiya uyg‘unligida poetik
kuch mujassam.
Bu borada A. Madvaliyev shunday deydi: “Fonetik vositalar orqali estetik his
uyg‘otish uslubiyatning ichki ohangini anglatadi”⁷.Uslubiy vositalar poetik ritm,
qofiya, tovush takrori, lahja, aksent, hamda gap qurilishida ham fonetik darajadagi
uyg‘unlikni ta’minlaydi.
XULOSA
Fonetik uslubiyat — tilshunoslikning muhim va zarur sohasi bo‘lib, u adabiy
tilning fonetik vositalar orqali qanday estetik, emotsional va kommunikativ vazifalarni
bajarayotganini ilmiy asosda tahlil qiladi.Fonetik vositalarning urg‘u, intonatsiya,
pauza, alliteratsiya, assonans, ohang kabi turlari turli uslublarda turlicha estetik yuk
bilan chiqadi. Bular nutqning ta’sirchanligini oshiradi, mazmun va shakl uyg‘unligini
ta’minlaydi. . Fonetik uslubiyatni chuqur o‘rganish adabiy tanqid, tahlil, tarjima, nutq
madaniyati kabi ko‘plab sohalarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rahmatullayev G‘. Til va uslub masalalari. – Toshkent: Fan, 1981.
2.
Madvaliyev A. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
3.
Jo‘rayeva R. Uslubiyat va uning zamonaviy masalalari. – Toshkent: Fan, 2004.
4.
Yo‘ldoshev B. Fonetik uslubiyat asoslari. – Samarqand: Ma’rifat, 2002.
5.
Abdullayev R. She’riy nutqning tovush tabiati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 1999.
6.
Qayumov M. Badiiy matn stilistikasi. – Toshkent: Akademnashr, 2011.
7.
Madvaliyev A. Adabiy til uslublari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003.
