T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
169
ISSN:3030-3613
QUTADG‘U BILIG HAQIDA O‘YLARIM
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti O‘zbek tili va adabiyoti
yo‘nalishi 1-kurs 101-guruh talabasi
Mahammadova Marjonaxon
Anotatsiya
: Ushbu maqola Yusuf Xos Hojib tomonidan XI asrda yozilgan
“Qutadg‘u Bilig” asarining tarixiy, adabiy va axloqiy jihatlariga zamonaviy nigoh bilan
yondashadi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar – adolat, bilim, axloq va davlat boshqaruvi
haqidagi fikrlar – bugungi kun yoshlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi, ularni tarbiyalashda
qanday ahamiyatga ega ekani muallif tomonidan shaxsiy kuzatuvlar va ilmiy manbalar
asosida tahlil qilinadi. Maqola bugungi yoshlar ongida qadimiy bilimlarni qayta
uyg‘otishga, ularning zamonaviy hayotda foydali bo‘lishiga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar
: Qutadg‘u Bilig, Yusuf Xos Hojib, davlat boshqaruvi, adolat,
axloq, ma’naviyat, yoshlar tarbiyasi, o‘zbek adabiyoti.
O‘zbek xalqining ma’naviy va adabiy xazinasi nihoyatda boy. Bu xazinada
o‘zining yuksak axloqiy fazilatlari, teran g‘oyalari, go‘zal badiiy uslubi bilan ajralib
turadigan asarlar juda ko‘p. Shunday bebaho durdonalardan biri bu — Yusuf Xos
Hojibning “Qutadg‘u Bilig” nomli asaridir. Men ushbu asarni o‘qib, unda ilgari
surilgan g‘oyalarning faqat o‘z davri uchun emas, balki hozirgi zamon uchun ham
dolzarbligiga amin bo‘ldim. “Qutadg‘u Bilig” — bu nafaqat bir adabiy yodgorlik, balki
chuqur falsafiy, ijtimoiy-siyosiy va axloqiy pand-nasihatlar to‘plamidir. Asarni
o‘qiganim sari o‘zimni tarixiy donishmandlik bilan bugungi hayotim o‘rtasida ko‘prik
qurayotgandek his qildim. Aynan shuning uchun ushbu maqolani yozishga qaror
qildim: bu asar haqida o‘z fikrlarimni, tahlilimni va shaxsiy taassurotlarimni bayon
etish istagi paydo bo‘ldi.
1“Qutadg‘u Bilig” asarining yaratilish sababi va tarixiy ahamiyati:
XI asrda yashagan Yusuf Xos Hojib bu asarni Qoraxoniylar davlati
hukmdorlariga atab yozgan. Asarning nomi “Baxt keltiruvchi bilim” deb tarjima
qilinadi. Asarning yaratilish maqsadi — davlatni adolat asosida boshqarish, xalqni
halollikka, aql-zakovatga undovchi tamoyillarni ilgari surish edi. “Qutadg‘u Bilig”
o‘zbek mumtoz adabiyotida birinchi falsafiy-didaktik doston bo‘lib, unda davlat arbobi
qanday bo‘lishi kerak, ilmning jamiyatdagi o‘rni, insoniy fazilatlar va ma’naviy
yetuklik haqida chuqur mulohazalar bor. Bu jihatlar asarga yuksak ilmiy va ijtimoiy
ahamiyat beradi. Yusuf Xos Hojib bu asar orqali o‘z xalqiga, ayniqsa, davlat
arboblariga, rahbarlarga o‘git berishni maqsad qilgan. Uning har bir bobida insoniy
fazilatlar, ijtimoiy mas’uliyat, rahbarlik madaniyati va halollik haqida aniq tasavvurlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
170
ISSN:3030-3613
1
ilgari suriladi.
2
2. Asarda ilgari surilgan asosiy g‘oyalar va ularning dolzarbligi [2]
Asarda to‘rtta bosh qahramon — Kuntug‘di adolat, O‘gdulmish – aql, Oyto‘ldi
– baxt, O‘zg‘urmish – qanoat timsolida muallif ijtimoiy tuzum va insoniy fazilatlar
haqida falsafiy qarashlarni ilgari suradi. Bu obrazlar orqali asarda inson va jamiyat
munosabatlari, rahbar va xalq orasidagi aloqalar, hayotdagi muvozanat tushunchasi
tahlil qilinadi. Kuntug‘di obrazida adolat timsoli bo‘lib, u davlatning eng asosiy
tayanchi sifatida tasvirlanadi. “Davlatni adolat bilan boshqarsang, xalq senga bosh
egadi” degan g‘oya butun doston bo‘ylab yetakchi mavzudir. O‘gdulmish esa aql va
hikmatni anglatadi — muallifga ko‘ra, rahbar nafaqat adolatli, balki dono ham bo‘lishi
kerak. Oyto‘ldi baxtni, O‘zg‘urmish esa qanoatni ifodalaydi — bu tushunchalar o‘zaro
bog‘liq bo‘lib, mukammal jamiyatni yaratishda asosiy elementlar sifatida
ko‘rsatiladi.Bu g‘oyalar bugungi zamonaviy boshqaruv, yetakchilik va shaxsiy
kamolot masalalarida ham dolzarbligini saqlab qolmoqda. Hozirgi yosh rahbarlar
uchun bu asar haqiqiy ma’naviy qo‘llanma bo‘la oladi.
3. Asarning axloqiy-tarbiyaviy jihatlari:
[3]“Qutadg‘u Bilig”ning eng muhim xususiyatlaridan biri — undagi axloqiy
pand-nasihatlarning chuqurligidir. Yusuf Xos Hojib har bir obraz orqali biror ijtimoiy
rol yoki insoniy fazilatni ifodalagan. Misol uchun, O‘gdulmish donolik obrazida
muallif aql bilan ish ko‘rish, har bir qarorni tafakkur bilan qabul qilish kerakligini
ta’kidlaydi. Bu, ayniqsa, yosh avlod tarbiyasida nihoyatda muhimdir.Asarda
“Insonning qadri — uning axloqidadir”, “Ilm o‘z egasini yuksaltiradi”, “Adolat —
davlatning ustunidir” kabi fikrlar orqali axloqiy kamolotga da’vat qilinadi. Bu kabi
g‘oyalar yoshlarning dunyoqarashi va hayotiy qarorlar qabul qilishida beqiyos
ahamiyatga ega.Men ushbu asarni o‘qib, to‘g‘riso‘zlik, halollik, sabr-toqat, kamtarlik
kabi insoniy fazilatlarning qay darajada muhimligini yana bir bor angladim. Ayniqsa,
jamiyatda ko‘p uchraydigan nosog‘lom holatlarga muallif o‘tkir tanqid bilan
yondashadi. U shunday deydi: “Yolg‘on gapirgan odamga ishonma, u senga yo‘l
ko‘rsata olmaydi”.
4. “Qutadg‘u Bilig” va bugungi yoshlar: [4]
Bugungi yoshlar jamiyatimizning tayanchi va kelajagi hisoblanadi. Ularga
nafaqat texnologik bilim, balki ma’naviy boylik, axloqiy mezonlar, tarixiy xotira ham
zarur. Aynan shu nuqtai nazardan qaraganda, “Qutadg‘u Bilig” yoshlar tarbiyasida
o‘ziga xos ustoz rolini bajara oladi.Bu asarni o‘qigan yosh inson o‘z hayotiga boshqa
ko‘z bilan qaraydi: qanday yashash kerak, qanday maqsad sari intilish kerak, qanday
fazilatlar bilan jamiyatga foydali inson bo‘lish mumkin — bularning barchasiga doston
javob beradi. Bugungi kunda ko‘plab pedagog va psixologlar yoshlarni ijtimoiy
1
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u Bilig. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1990.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
171
ISSN:3030-3613
tarmoqdan emas, asliy manbalardan tarbiyalash kerakligini ta’kidlashmoqda.
3
Shu
sababli “Qutadg‘u Bilig” – muqaddas tarbiya maktabi sifatida qadrlanishi lozim. Men
ham bir yosh o‘quvchi sifatida bu asardan o‘zimga katta saboqlar oldim: bilim olishga
intilish, kattalarni hurmat qilish, odob saqlash va so‘zga mas’uliyat bilan yondashish
— bularning barchasi doston orqali yuragimga yetib bordi.
5. “Qutadg‘u Bilig” — qadim va zamonaviy davr ko‘zgusi:
Ko‘p asarlar bor, ular faqat o‘z davrining mahsuli bo‘lib qoladi. Ammo
“Qutadg‘u Bilig” — bunday emas. Undagi fikrlar zamonaviylik bilan uyg‘unlashgan,
universallikka ega. Bu esa uni abadiy asarlar qatoriga olib chiqadi. Masalan,
muallifning quyidagi satrlarini olaylik: “Ilm o‘rgan, chunki ilm bilan inson yetiladi;
axloqni saqla, chunki u bilan obro‘ topasan.” Bunday jumlalar bugun ham, ertaga ham
o‘z kuchini yo‘qotmaydi.Asarda ilgari surilgan ijtimoiy fikrlar — korrupsiyaga qarshi
kurash, rahbarlarning mas’uliyati, davlat xizmatining adolatga asoslanishi — hozirgi
ijtimoiy hayotimizdagi muhim muammolarga juda yaqin. Bu esa asarni oddiy tarixiy
matndan ko‘ra, bugungi kundagi muammolarga yechim sifatida qarash imkonini
beradi.
6. Tilda va uslubda qulaylik: o‘quvchilar uchun yengillik: [6]
Ko‘plab qadimiy asarlar bugungi o‘quvchilar uchun tushunarsiz bo‘lib qolgan.
Biroq “Qutadg‘u Bilig”da til oddiy, ravon, she’riy ifodalar esa o‘quvchining ruhiyatiga
mos keladi. Asarda she’r shaklidagi nasihatlar, dialoglar va hikmatlar o‘quvchini
charchatmaydi, balki rag‘batlantiradi.Zamonaviy tarjimalar, izohli nashrlar bu asarni
keng auditoriyaga, xususan, maktab va kollej yoshidagi o‘quvchilarga ham tushunarli
qilib qo‘ygan. Asarning didaktik uslubi va dialogik shaklda yozilgani esa uni bugungi
darsliklar uchun ham ideal manba sifatida ko‘rsatadi.
Asardan olgan shaxsiy taassurotlarim:
Maktab davridan beri turli adabiy asarlarni o‘qib kelaman, biroq “Qutadg‘u
Bilig” meni eng chuqur o‘yga toldirgan, yuragimga yaqin bo‘lgan dostonlardan biri
bo‘ldi. Birinchi o‘qiganimdayoq hayotga, jamiyatga va o‘zimga nisbatan yangi ko‘z
bilan qaray boshladim.Asarda ilgari surilgan g‘oyalar menga: “Hayotda qanday
yashash kerak?”, “Yoshligimda qanday fazilatlarni shakllantirishim kerak?”, “Ilm va
axloqni birga olib yurish nimani anglatadi?” kabi savollarga javob topishga yordam
berdi. Ayniqsa, quyidagi satrlar yuragimda muhrlanib qoldi:
“Aql bilan ish qil, tilingni tiy, so‘zda to‘g‘ri bo‘l — odam shu bilan odam
bo‘ladi.”Bu satrlar hayotimga dasturulamal bo‘lib qoldi. Men hozirgi yoshlarning
aksariyatini “Qutadg‘u Bilig” bilan tanishtirish tarafdoriman, chunki bu asar faqat tarix
emas, balki kelajakni qurish yo‘lida yo‘lchi yulduzdir.
Xulosa
3
. G‘oyibov A. Qutadg‘u Bilig – axloqiy-ijtimoiy tafakkur durdonasi // O‘zbek tili va adabiyoti, 2006, №3.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
172
ISSN:3030-3613
“Qutadg‘u Bilig” — bu faqat tarixiy yodgorlik emas, balki abadiy ma’naviy
merosdir. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar — adolat, bilim, axloq, halollik, donolik va
oqibatlilik — har qanday zamonda, har qanday sharoitda inson hayotining bosh
tamoyili bo‘lishi kerak. Yusuf Xos Hojib o‘z asari orqali nafaqat o‘z davrining
muammolariga yechim taklif qilgan, balki kelajak avlodlar uchun ham ma’naviy yo‘l
ko‘rsatkich
qoldirgan.Bugungi
yoshlar,
ayniqsa,
zamonaviy
dunyoning
murakkabliklari va ma’naviy sinovlari oldida turar ekan, ular uchun bunday asarlar
beqiyos saboq maktabi bo‘lib xizmat qilishi shubhasiz. “Qutadg‘u Bilig” – bu bizga
o‘zligimizni eslatadigan, qalbimizni tozalaydigan, ongimizni yoritadigan bebaho
manba.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u Bilig. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 1990.
2.
G‘oyibov A. Qutadg‘u Bilig – axloqiy-ijtimoiy tafakkur durdonasi // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2006, №3.
3.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Qodirov H. Yusuf Xos Hojibning adabiy merosi // Filologiya masalalari, 2012, №4.
5.
Turaqulov M. Adabiy tafakkur durdonalari. – Toshkent: Fan, 2004.
6.
To‘xtasinov N. Qutadg‘u Bilig va zamonaviylik // O‘zbek adabiyoti va san’ati
gazetasi, 2020.
