T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
275
ISSN:3030-3613
ADABIYOTSHUNOSLIKDA XUDOYBERDI TO‘XTABOYEV IJODINING
UMARALI NORMATOV TOMONIDAN BAHOLANISHI
Raximova Ro‘shana O‘lmasboy qizi
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Adabiyotshunoslik nazariyasi mutaxassisligi 2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodining o‘zbek
bolalar adabiyotidagi o‘rni va uning Umarali Normatov tomonidan adabiy baholanishi
tahlil qilinadi. Normatovning ilmiy fikrlari asosida To‘xtaboyev asarlarining realizm
va fantastika uyg‘unligi, qahramonlarning tabiiyligi, syujet qurilishi va tarbiyaviy
ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Xudoyberdi To‘xtaboyev, Umarali Normatov, bolalar adabiyoti,
realizm, fantastika, syujet, tarbiya.
Annotation:
This article analyzes the role of Khudoyberdi To‘xtaboyev’s works
in Uzbek children's literature and their literary evaluation by Umarali Normatov. Based
on Normatov’s scientific views, the article highlights the combination of realism and
fantasy in To‘xtaboyev’s works, the naturalness of characters, plot construction, and
the educational significance of his writings.
Keywords:
Khudoyberdi To‘xtaboyev, Umarali Normatov, children's literature,
realism, fantasy, plot, education.
Xudoyberdi To‘xtaboyev o‘zbek bolalar adabiyotining eng yorqin
namoyandalaridan biri bo‘lib, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab yosh avlod
tarbiyasiga xizmat qiluvchi sermahsul asarlari bilan e’tirof etilgan yozuvchidir. Uning
“Sariq devni minib”, “Sariq devning o’limi”, “Besh bolali yigitcha” kabi asarlari
nafaqat bolalar, balki kattalar auditoriyasi orasida ham o‘ziga xos mavqega ega.
To‘xtaboyevning ijodi orqaligina emas, balki yaratayotgan obrazlar, ulardagi axloqiy
va ma’naviy mezonlar orqali ham bolalarning tafakkurini shakllantirish, ularni
fikrlashga undash borasida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, uning badiiy merosi
adabiyotshunoslar tomonidan hamon dolzarb tadqiqot mavzusi bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotshunoslikda Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodini chuqur tahlil qilishda bir
qancha muhim jihatlar e’tiborga olinadi. Bular jumlasiga yozuvchining fantastik va
realistik elementlarni uyg‘unlashtirishdagi mahorati, bolalar psixologiyasiga mos til
uslubining qo‘llanishi, shuningdek, jamiyatdagi muammolarni bolalar nigohi bilan
tasvirlash kabi xususiyatlar kiradi. Ammo shu bilan birga, To‘xtaboyev asarlarini
nazariy asoslarda chuqur o‘rganishga doir izlanishlar yetarli darajada tizimli olib
borilmaganligini ham ta’kidlash kerak. Umarali Normatov — o‘zbek adabiy
tanqidchiligining salmoqli vakillaridan biri bo‘lib, bolalar adabiyotini tahlil qilishga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
276
ISSN:3030-3613
alohida e’tibor qaratgan. Ayniqsa, u Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodini o‘zining bir
necha ilmiy maqolalarida atroflicha o‘rgangan. Normatovning “Sarguzasht sardori”
asari orqali To‘xtaboyev qalamiga mansub badiiy qahramonlar, syujet va konfliktlar,
badiiy tafakkur va g‘oyaviy mazmun yuzasidan bergan baholari nafaqat yozuvchining
adabiyotdagi o‘rnini aniqlashga, balki bolalar adabiyotining rivojlanishidagi umumiy
yo‘nalishlarni anglashga ham xizmat qiladi.
Mazkur maqola Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodining adabiyotshunoslikda,
xususan Umarali Normatov tomonidan berilgan baholar asosida tahlil qilinishiga
bag‘ishlanadi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, u yozuvchining adabiy merosini
zamonaviy tanqidiy nigohda qayta ko‘rib chiqish va uni adabiy jarayon bilan uyg‘un
holda o‘rganishga harakat qiladi. Bu esa nafaqat tarixiy, balki metodologik nuqtayi
nazardan ham muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodining eng asosiy badiiy xususiyatlaridan biri — bu
sarguzasht va fantastika elementlarining ijtimoiy motivlar bilan uyg‘unlashganligidir.
Yozuvchi bolalar va o‘smirlar dunyosini aks ettirishda real hayotiy muammolarni
ertakona, sarguzashtli syujetlar orqali yoritgan. Masalan, “Sariq devni minib” asarida
qahramonlarning orzu-umidlari, hayotga bo‘lgan qarashlari sarguzasht yo‘li bilan
ifodalanadi, ammo bu voqealar orqali o‘quvchiga halollik, do‘stlik, mehnatsevarlik
kabi insoniy fazilatlar singdiriladi. To‘xtaboyev qahramonlari — real hayotdan
olingan, xalq orasidan chiqqan, oddiy bolalar bo‘lib, ular orqali yozuvchi jamiyatdagi
turli muammolarga ishora qiladi. Bu qahramonlar xarakterining shakllanishi hayotiy
voqealarga, ijtimoiy muhitga bog‘langan bo‘lib, o‘quvchini o‘ziga tortadi. Ular ideal
emas, balki xatolari bilan birga tasvirlangan bo‘lib, bu jihat ularning tabiiyligini
ta’minlaydi. Jumladan, “Sehrli qalpoqcha”, “Besh bolali yigitcha” kabi asarlarda
qahramonlar hayotda duch keladigan sinovlar orqali shakllanadi, bu esa ularni yanada
ishonchli va chuqur xarakterga ega qiladi. Yozuvchining tili o‘ta xalqchil, sodda va
samimiydir. U bolalarning kundalik nutqiga yaqin bo‘lgan iboralar, hazil-mutoyiba,
kinoya va o‘xshatmalardan mohirona foydalanadi. Bu esa asarlarni yosh kitobxonlar
uchun qiziqarli va tushunarli qiladi. Shuningdek, To‘xtaboyev o‘z asarlarida o‘zbek
xalq maqollari, iboralaridan keng foydalanib, milliy ruhni mustahkamlaydi. U nafaqat
bolalar uchun, balki kattalar uchun ham muhim ijtimoiy va axloqiy saboqlarni sodda
tilda yetkazadi. To‘xtaboyevning bu jihatlari uning asarlarini nafaqat badiiy, balki
pedagogik va tarbiyaviy nuqtayi nazardan ham muhim vosita sifatida baholash
imkonini beradi. Shunday qilib, yozuvchining ijodi o‘zbek adabiyotida bolalar ongini
shakllantirish, ularni ijtimoiy muhitga tayyorlashda o‘ziga xos maktab bo‘lib xizmat
qiladi.
O‘zbek adabiyotshunosligida Umarali Normatov bolalar adabiyotini ilmiy-
nazariy jihatdan chuqur tahlil qilgan olim sifatida e’tirof etiladi. U Xudoyberdi
To‘xtaboyev ijodiga berilgan baholarida, ayniqsa yozuvchining sarguzasht va fantastik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
277
ISSN:3030-3613
janrda yaratgan asarlariga alohida e’tibor qaratgan. Normatov o‘zining “Sarguzasht
sardori” nomli adabiy tanqidiy asarida To‘xtaboyevni o‘zbek bolalar adabiyotiga
yangicha mazmun, o‘zgacha ruh olib kirgan ijodkor sifatida baholaydi. Umarali
Normatovning fikricha, To‘xtaboyev asarlari bolalarning ongini faollashtirish, ularni
mustaqil fikrlashga o‘rgatish jihatidan katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Jumladan, u
“Sariq devni minib” asarining syujet qurilishi, asosiy qahramon Hasanjonning maqsad
sari intilishi va turli hayotiy to‘siqlardan o‘tish jarayonini real hayot bilan
uyg‘unlashtirilgan badiiy timsol sifatida tahlil qiladi. Normatov bu asarda mavjud
bo‘lgan satirik elementlar, yumor va kinoya orqali yosh o‘quvchiga ijtimoiy haqiqatni
yetkazish yo‘li haqida ham to‘xtaladi.
Adabiyotshunos Umarali Normatov To‘xtaboyev ijodining g‘oyaviy mazmunini
ham chuqur tahlil qiladi. Uning ta’kidlashicha, yozuvchi asarlarida nafaqat
o‘quvchilarning dunyoqarashini kengaytirishga, balki jamiyatdagi illatlar —
dangasalik, loqaydlik, yolg‘onchilik kabi illatlarga qarshi turishga da’vat mavjud. Bu
jihatlar bolalar adabiyotida ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, Normatov To‘xtaboyev tilining obrazlilik darajasini yuqori baholaydi. U
yozuvchining til uslubini bolalarga mos, sodda, ammo chuqur ma’noli deb hisoblaydi.
Aynan shu badiiy va uslubiy yondashuv sababli To‘xtaboyev asarlari ko‘plab yosh
o‘quvchilar qalbiga yetib boradi va o‘z o‘rnini topadi. Normatov yozuvchining bu
yondashuvini “bolalar bilan bolalarcha, lekin ularni kattalar kabi o‘ylashga undovchi
yozuvchi” sifatida tavsiflaydi. Umarali Normatovning bunday baholari Xudoyberdi
To‘xtaboyev ijodini adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan ilmiy tahlil qilishda asosiy
manbalardan biri hisoblanadi. Shu orqali To‘xtaboyev nafaqat badiiy ijodkor sifatida,
balki yosh avlod tarbiyasiga ijtimoiy va madaniy ta’sir ko‘rsatgan adib sifatida ham
o‘rganiladi.
Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodi o‘zbek bolalar adabiyotining rivojlanishida
alohida o‘rin tutadi. Uning asarlarida sarguzasht, fantastika va ijtimoiy motivlar
uyg‘unligi, xalqchil til va uslub, hayotiy qahramonlar tasviri orqali o‘quvchining
ongiga chuqur ta’sir etuvchi badiiy-estetik vositalar mujassam. Aynan shu xususiyatlar
uning ijodini nafaqat bolalar uchun, balki pedagogik, estetik va ijtimoiy nuqtayi
nazardan ham dolzarb qilishga xizmat qiladi. Umarali Normatovning To‘xtaboyev
asarlariga bergan baholari esa bu ijodiy merosni chuqurroq anglash va ilmiy asosda
talqin etish uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Normatov yozuvchining badiiy
mahoratini, obrazlarining psixologik chuqurligini, ijtimoiy g‘oyalarning soddalik
orqali ifodalanishini tahlil qilib, uni adabiyotshunoslikda yuksak darajada baholagan.
Bugungi kunda ham To‘xtaboyev ijodining dolzarbligi saqlanib qolmoqda. Uning
asarlari maktab ta’limida, bolalar tarbiyasida faol qo‘llanilmoqda. Normatov
tomonidan berilgan ilmiy izoh va tahlillar esa yosh adabiyotshunoslar uchun
mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, To‘xtaboyev ijodi va Normatov
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
278
ISSN:3030-3613
tanqidiy merosini o‘rganish, ularni yangi davr adabiyoti va adabiy-estetik qadriyatlar
bilan uyg‘unlashtirib tahlil qilish bugungi adabiyotshunoslikning muhim vazifalaridan
biri bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.
Normatov U. Sarguzasht sardori. – Toshkent: O‘qituvchi, 1986.
2.
Rasulov A. Fantastik adabiyot va bolalar tafakkuri. – Toshkent: Fan, 2019.
3.
To‘xtaboyev X. Sariq devni minib. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2014.
4.
Karimov A. Zamonaviy bolalar adabiyotining badiiy xususiyatlari. – Toshkent:
TDPU ilmiy nashrlari, 2020.
5.
Tohirova M. O‘zbek bolalar adabiyoti va yosh kitobxon // Adabiyotshunoslik ilmiy
jurnali, 2021, №2. – B. 45–52.
6.
Saidov M. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Akademnashr, 2018.
7.
Juraev S. XX asr o‘zbek bolalar adabiyotining taraqqiyot bosqichlari. – Qarshi:
Nasaf, 2017.
