T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
132
ISSN:3030-3613
XOTIRA XAQIDAGI QARASHLAR VA XOTIRANI RIVOJLANTIRISH
YO‘LLARI
Tojiboyeva Nodiraxon Tursunaliyevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o'qituvchisi.
Raximova Dilbaroy G‘ayratbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Texnologik ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Maqolada inson xotirasi qanday yo’llar bilan yaxshilash
kerakligini va qanda yo’llar bilan, rivojlantirish haqida qisqacha ma’lumot berishga
xarakat qilamiz. Komil inson bo’lib shakillanishda insonga diniy va dunyoviy bilimlar
kerak bo’ladi, bunday ko’plab bilimlarni olish uchun yaxshi xotira egasi bo’lmog’ingiz
shartdir.
Kalit so’zlar:
Xotira, tafakkur, diqqat, xis-tuyg’u, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira
o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Maqolada
inson
xotirasini
qanday
yo‘llar
bilan,
yaxshilashkerakliligi va qandayyo‘llar bilan, rivojlantirish haqida qisqacha ma’lumot
berishga harakat qilamiz. Komil inson bo‘lib shakillanishda insonga diniy va dunyoviy
bilimlar kerak bo‘ladi, bunday ko‘plab bilimlarni olish uchun yaxshi xotira egasi
bo‘lmog‘ingiz shartdir.
Kalit so‘zlar:
Xotira, tafakkur, diqqat,xis-tulg‘u, ixtiyoriy va ixtiyorsiz
xotira.taraqqiyoti , rivojlanishi , yuksak pog‘ analarni zabt etishi uning xotirasi
bilanbevosita
bog‘liq
desam
mubolag‘a
bo‘lmaydi
.
Sechenev aytganidek xotirasiz inson: “abadiygo‘daklik holatida” qolgan bo‘lar edi –
degan fikirlari hamda S.I. Rubinshteynning: “Xotirasizdaqiqa mavjudodlari bo‘lar
edik”
Bog`cha yoshidagi bolalar xotiraning ahamiyati katta oʻrin egallaydi, oʻzlarining
faoliyatlari uchun qandaydir ahamiyatga ega boʻlgan, ularda kuchli taassurot qoldirgan
va ularni qiziqtirgan narsalarni beixtiyor eslarida olib qolaveradilar
1
. Ular biror narsani
eslarida olib qolishni oʻz oldilariga maqsad qilib qoʻymaydilar va hali maqsad
qoʻyishni uddasidan ham chiqa olmaydilar. Xotira atrofdagi voqelikni aks ettirish
darajalaridan biri sifatida umumiy jarayonlar toʻplamidir va oʻtgan tajribalarni
saqlashdir. Xotira odatda eslash deb tushiniladi, inson shaxsiy faoliyatda hayot
sharoitini saqlab qolish va keyinchalik takrorlash bu xotiradir. Ushbu aqliy jarayonni
1
Muloqot psihologiyasi o`quv qo`llanmasi.Hayot n 2024y.142b .
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
133
ISSN:3030-3613
milloddan avvalgi IV asrdaAristotel oʻrganishni boshlagan. Psixologiya, pedagogika,
kibirnetika, tibbiyot, neyrofizalogiyava biokimyo kabi fanlar orqali xotira shaxs
rivojlanishining yaxlitligini taminlashini bilishimizmumkin boʻladi.
1 I.M.Sechenov takidlaganidek inson hayotini xotira jarayonisiz tasavvur
qilibboʻlmaydi. Har qanday aqliy elementlarni hatto xato boʻlsa ham har bir
elementlarni keyingilaribilan “biriktirish” uchun xotira ushlab turadi.
2
Bunday
“birlashish”
xotirasiz
rivojlanishi
mumkin
emas:
Barcha aqliy jarayonlarning eng muhum xususiyati – bu xotira. Xotira inson
shaxsiningyaxlitligini taminlaydi, xotirasiz inson yangi tugʻulgan chaqoloq
kabidir.E.S.Rapasevich takidlaganidek “xotira ruhiy hayot birligining zaruriy shartidir,
inson uning shaxsiyat birligidir”. Xotira orqali odam bilimlarni toʻplaydi va undan
kerakli vaqtdapoydalanadi, har qanday mahoratni qobiliyatni shaxs xotirasida
mustahkamlanmasdan tasavvuretib boʻlmaydi, harakat usullari, ularning yoʻnalishlari
xotira ishtirokisiz amalga oshmaydi.Psixologiyada xotiraning quyidagi asosiy turlari
ajiralib turadi:
1.
Yodlash
2.
Saqlash
3.
Unutish
Reproduktsiya (tan olish tiklash) R.S.Nemov bu jarayonlarni avtonom emas aqliy
qobiliyatlar ular faoliyatda shakillanadi vau tomonidan belgilanadi.
3. S.L.Rubinshteyn yodlash haqida shunday deydi:“muayyanmateriallarni yodash
bilan hayot jarayonida individual tajriba toʻplash bu ong ostida paydo
boʻladigan tasvirlar va taasurotlarni birlashtirish voqealik predmetlar vahodisalarning
sezishjarayononiga tasir etishi ham bevosita xotiraga bogʻliqdir”
3
S.L.Rubinshteynning fikricha yodlash jarayonida assotsiativ, sematik va
strukturaviybogʻlanishlar muhum roʻl oʻynaydi “eslash – bu koʻpiroq yoki
kamroqonglifiksatsiyamaqsadida hozirgi vaqtda erishilgan bilimlarni kelajakda amaliy
yoki nazariy faoliyatdaqoʻllashdir” eslash xuddi olingan bilimlarni amaliy yoki nazariy
faoliyatda foydalanish uchunchiqarib olish va hozirgi zamonda foydalanishdir Bu
bogʻlanishlarda materialning roli asosannamoyon boʻladi, ammo yodlash nafaqat
materialning
Obyektiv
bogʻlanishlariga
balki
shaxsning
u bilan munosabatiga ham bogʻliq.
Yodlash – bu xotirada mahkamlash va saqlash jarayoni,voqelik predmetlari va
hodisalaridan olingan tassurotlardir.Xotira quyidagicha boʻlishi mumkin :Beixtiyor:
bunday holda davom etgan xotirada oldindan belgilangan maqsadni eslab qolishva
ixtiyoriy harakatlarimizning davom etishi;Eslash uchun maxsus maqsad va biroz
2
Yu.i.Aleksandrov.,D.G.Shevchenkov,Psihologiya asoslari Universitet uchun darslik=M.INFA=M,1997=yil,367=bet.
3
Sadriddinova.T.G.(2023).Kelajak kadrlarini shakllantirishda electron tarbiya resurslarining ahmiyati. Iqro jurnali
2(1),750=753.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
134
ISSN:3030-3613
harakat qilinadi va bu maqsadga erishiladi,belgilarni beixtiyor yod olish uchun
majburiy maqsadning yoʻqligi bilan tavsiflanadi.Xususystilari bilan ajralib turadigan
obyektlarni esga olinishi osonniroq va beixtiyorboʻlishi aniqlangan va majburiy
yodlashga nisbatan koʻpharakat qilmasdan davom etadi.Insonning qiziqishlari,
muayyan his - tuygʻulari bilan bogʻliq boʻlgan narsalar, tajribalarbeixtiyor yod
olishning davomiyligiga sezilarli tasir koʻrsatadi.
Oʻz xoxishi bilan yodlash – bubilan tavsiflangan yodlashdir, ongili ravishda
maqsad qoʻyish, muayyan materiyallarni eslab qolish uchun aniq reja tuzadi va boshqa
hiyla usullardan foydalanadi maqsadga erishish uchuninson ixtiyoriy harakat qiladi va
samarali xotiraga ega boʻladi.
Mexanik yodlash: material va narsalarning orasidagi aloqalarni tushunmgan holda
yodlashdir. V.A. Krutetskiyning takidlashicha4 bolalar odatda mexanik yoʻl bilan
yodlaydi,bollar odatda oʻquv materiyallarini tushunmaydi yoki uni tushunishni
istashmiydi. Maʻnoli(mantiqiy) yodlashning xarakter xususiysti shundaki, shaxsda
yodlashga boʻlgan qiziqishningyuqorililigi xotirada mustahkamlangan materialning
mohiyati semantikasining ochilishi uningqisimlari oʻrtasidagi mavjud boʻlgan
mantiqiy aloqalar mazmunini tushunishga asoslanadi, yodlash va koʻpaytrish, orasida
doimiy aloqalar oʻrnatiladi, bu esda qolarli narsalar va hodisalar“ushlab turish”
deyiladi .
4
E.S.Rapatsevich “ushlab turish xotirada oʻrganilgan, yani miyyadagi iz
vabogʻlanishlarning saqlanishidir” - deydi
5
.Materialning xotirada saqlanishi uning
faoliyatidagiishtirokiga bogʻliq, chunki, har qanday vaqtda insonning xatti – harakati
butun tajribasi bilan belgilanadi.
Unitish- gʻoyib boʻlish, xotirada soʻnish jarayoni va inkor qilish bir xil
jarayonningturli xususiyatlarini ifodalaydi.Bogʻcha yoshidagi bolalarda emotsional
xotira yaxshi boʻlsa ham, lekin xotiraning bu turi bolalarga nisbatan katta odamlarda
kuchliroq boʻladi. Katta odamlar kuchli emotsional ta’sirqilgan bazi narsa va
hodisalarni hech vaqt eslaridan chiqarmaydilar. Bogʻcha yoshidagi bolalaresa kuchli
emotsional tasir qilgan narsalarni ham bazan eslaridan chiqarib qoʻyishlari mumkin.
Bolalar xotirasini oʻstirishda tarbiyachi va ota-onalarning nutqi ham nihoyatda
katta rol oʻynaydi.Bola bilan gaplashilganda nutq sodda, talaffuz aniq va tushunarli
boʻlishi kerak.Bu haqda mashhur rus pedagoglaridan K.D.Ushinskiyning quyidagi
gaplari juda ham oʻrinlidir.
“Bolaning esida biror narsaning mahkam oʻrnashib qolishini xohlovchi pedagog,
bola sezgi organlarining mumkin qadar koʻprogʻini koʻzi, qulogʻi, tovush organi,
4
A.G.Aseev.Rivojlanish psihologiyasi;o`quv qo`llanma/A.G.Aseev, Irkutsk DEVELOPMENT=INFORM,2009 356=bet
5
L.A.Venger,V.S.Muxina,Gamezo.V.M. Yosh pedagogic psihologiyasi;pedagogika universitetlarning barcha
mutaxassisliklari talabalar uchun darslik.M=Ma`rifat,2008 345=bet.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
135
ISSN:3030-3613
muskul sezgisi vahatto, agar iloji boʻlsa, hidlash va tam bilish organlarini esda tutib
qolish jarayonidaqatnashtirishga harakat qilishi kerak’’.
Demak bola xotirasi ustida qancha koʻp va puxta ishlansabolaning maktab
ta’limini oʻzlashtirishi ham shunchalik oson kechadi.Xotiraning ilk psixologik
nazariyalaridan biri XVII asrda yuzaga kelgan6, birinchi boʻlib XVIII-XIX asrlarda
Angliya va Germaniyada ishlab chiqilgan assotsiativ nazariya hisoblanadi.Ushbu
nazariya asosida assotsiatsiya – G.Ebbingauz, G.Myuller, A.Pilseker va boshqalar
tomonidan ishlab chiqilgan psixikaning alohida noyob hodisalari oʻrtasidagi aloqa
tushunchasiyotadi.Bu nazariyaga asosan xotira oʻxshashligi, vaqt va fazoviy yaqinligi
boʻyicha barqarorboʻlgan qisqa va uzoq muddatli assotsiatsiyalarning murakkab tizimi
sifatida tushuniladi. Ushbunazariyaga binoan, koʻplab qonunlar, xususan,
G.Ebbingauzning unutish qonuni kashf etilgan.
Dastlabki soat davomida qabul qilingan ma’lumotning 60% gacha boʻlgan qismi
unutiladi, oltikundan soʻng esa birinchi marta yodlab olingan matnning 20% dan
kamroq qismi saqlanib qoladi.Vaqt oʻtishi bilan assotsiativ nazariya bir qator hal
etilishi zarur boʻlgan muammolar bilantoʻqnashdi, ulardan asosiysi inson xotirasining
tanlab oʻtkazish xususiyatini tushuntirib berishedi.[1]
XIX asrning oxirida assotsiativ nazariya geshtalt nazariyasi bilan almashindi. Bu
nazariya uchun boshlangʻ ilk tushuncha va shu bilan birga, asosida xotiraning noyob
hodisalarinitushuntirib berish mumkin boʻlgan bosh tamoyil sifatida birlamchi
elementlarning assotsiatsiyasiemas, balki, ularning dastlabki, yaxlit tashkiloti –
gelshteyn namoyon boʻldi.Aynan, gelshteyning shakllanish qonunlari ushbu nazariya
vakillari (V.Vundt, .B.Titchenerva boshqalar)ning fikriga koʻra, xotirani belgilab
beradi.
Bu nazariya tarafdorlarining asosiy fikri shundan iboratki, esda olib qolish va
eslashda maʻlumot, odatda, assotsiativ asosda tarkib topganelementlarning tasodifiy
toʻplami emas, balki, yaxlit tuzilma sifatida namoyon boʻladi.Keyinchalik gelshteyn
nazariyasi ham qator qiyinchiliklar, xususan, inson xotirasining filogenezva
ontogenezda shakllanishi va rivojlanishining murakkab muammosi bilan toʻqnash
keldi.
Gap shundaki, odamdagi xotira jarayonlarini ajratuvchi motivatsion holatlar va
geshtaltlarning oʻzlariham tarafdorlari tomonidan oldindan belgilangan va
rivojlanmaydigan hosilalar sifatida qabulqilingan edi. Bu bilan xotira genezisi haqidagi
masala ustidagi baxslar oʻz nihoyasiga yetdi[2].
Bixevorizm va psixoanaliz vakillari ham xotira genezisi haqida qoniqarli javob
topa olmadilar. (D.Uotson, E.Torndayk). Lekin bixeviorizmchilar insondagi ongli
faoliyat va shaxsxususiyatlarining yordamga bogʻliqligini chetlab oʻtdilar.Xotira
hodisalarining shaxsga bogʻliqligi Z.Freyd tomonidan koʻrsatib oʻtilgan edi.[7]
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
136
ISSN:3030-3613
Uningfikriga koʻra, insonning ong osti mayllariga imkon bermaydigan barcha
narsalar xotiradan siqibchiqariladi, va, aksincha, uning uchun yoqimli boʻlganlar
saqlanib qoladi. Bu bogʻ liqliktajribada oʻz tasdigʻini topmadi
6
.
SHu bilan birga, Z.Freyd va izdoshlarining xizmatlari inson xotirasini oʻrganishda
esda saqlash va unutish xotira jarayonlaridagi ijobiy va salbiy emotsiyalar,motivlar va
ehtiyojlarning ahamiyatinin aniqlashdan iborat boʻldi.Hozirgi zamon psixologiyasida
asosiy tushuncha oʻrnida shaxs faoliyatini uning barchapsixik jarayonlari, shuningdek,
xotira jarayonlarining shakllanishini bogʻlovchi omil sifatidaoʻrganadigan nazariya tan
olinmoqda. Bu konsepsiyaga asosan, esda olib qolish, saqlash vaeslash jarayonlarining
kechishi ma’lumotning obekt faoliyatida tutgan oʻrniga qarab belgilanadi.
P.Janening ishlari sabab boʻldi. U birinchilardan boʻlib, xotirani materialni esda
olib qolish,qayta ishlash va saqlashga yoʻnaltirilgan harakatlar tizimi sifatida
ta’rifladi.Jahon psixologiyasida bu konsepsiya L.S. Vigotskiy tomonidan ishlab
chiqilgan inson oliypsixik vazifalari kelib chiqishining madaniy-tarixiy nazariyasida
rivojlantirildi. Soʻngra uA.N.Leontev, A.R.Luriya, P.I. Zinchenko, A.A. Smirnov va
boshqalar kabi mashhur psixologlar tomonidan ishlab chiqildi.S.L.Rubinshteynning
fikriga koʻra, esda olib qolish amalga oshirilayotgan faoliyatningborishi xususiyatiga
bogʻliq boʻladi. Bundan tashqari, uning fikricha, ixtiyoriy va ixtiyorsiz esdaolib
qolishning yuqori samaradorligi haqida bir ma’noli xulosa chiqarish mumkin emas.
P.I.Zinchenko, A.A.Smirnovlarning olib borgan tadqiqotlari ma’lum sharoitlarda
ixtiyorsiz esdaolib qolishning ixtiyoriy esda olib qolishdan samaraliroq boʻlishini
isbotladi Esda olib qolishnerv tizimining, miyaning egiluvchan, ya’ni oʻzgaruvchanlik,
qoʻzgʻatuvchilar tasirida oʻzidagoʻyo bir iz tarzida qoldirish, saqlash imkoniyati tufayli
yuzaga keladi. Miya egiluvchanligi va tinch pasayishi natijasida xotira samarasini
susayishiga, ba’zipaytda odamning toliqishi sabab boʻladi. Dam olgandan soʻng yana
tiklanadi. Odatda miya egiluvchanligi yosh oʻtishi bilan susayadi. Masalan: keksa
kishilar gaplaridan adashib ketadi.Ilgari gapirgan gaplari esidan chiqib yana oʻsha
gapni gapiradalar. Muvaqqat nerv aloqalariassotsatsiyalarini hosil qiluvchi fiziologik
mexanizmdir.Shu oʻrinda taʻkidlash joizki, ayrimdarsliklarda xotira turlari turlicha
klassifikasiya qilinadi.
Jumladan, A.V.Petrovskiy tahriri ostida chiqqan "Umumiy psixologiya"
darsligida quyidagi klassifikasiya uchraydi:Faoliyatda koʻproq sezilib turadigan psixik
faollikning xususiyatiga qarab: harakat,emosional, obrazli va soʻz mantiq
xotira.Faoliyatning maqsadlariga koʻra: ixtiyorsiz va ixtiyoriy xotira.Materialni qancha
vaqt esda olib qolish va esda saqlash muddatiga koʻra: qisqa muddatli,uzoq muddatli
va operativ xotira.M.G.Davletshin tahriri ostida chiqqan
7
7
Turdimuradovich.U.B.(2023)Zamonaviy pedagogikaning tarixiy rivojlanish bosqinchlari .IQRO jurnali
2(1),793=795=betlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
137
ISSN:3030-3613
Umumiy psixologiya oʻquv qoʻllanmasida quyidagixotira klassifikasiyasi qayd
qilinadi:Psixik faolligiga koʻra: ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira.Faoliyat maqsadiga koʻra:
harakat, emosional, obraz va soʻz-mantiq xotirasi.Muddatiga koʻra: uzoq muddatli,
qisqa muddatli va operativ xotira.E.Gʻ.Gʻoziev tahriri ostida chiqqan "Umumiy
psixologiya" oʻquv qoʻllanmasida xotiraturlari quyidagicha klassifikasiya qilingan.
1. Ruhiy faoliyatning faolligiga koʻra:
a) harakat yoki motor harakat xotirasi; b) obrazli xotira; v) his-tuygʻu yoki hissiyot
xotirasi;g) soʻz-mantiq xotira.
2. Ruhiy faoliyatning maqsadiga binoan: a) ixtiyorsiz; b) ixtiyoriy; v) mexanik.
3. Ruhiy faoliyatning davomiyligiga koʻra:a) qisqa muddatli xotira; b) uzoq muddatli
xotira; v) operativ (tezkor) xotira.
4. Ruhiy faoliyat qoʻzqatuvchisining sifatiga koʻra: a) musiqiy; b) eshitish xotirasi; 5.
Ruhiy faoliyatning inson yoʻnalishiga qarab:a) fenomenal; b) kasbiy.
Foydalanilgan manbalar ro'yxati:
1.
Muloqot psixologiyasi O’quv qo’llanmasi Hayot . N 2024y. 142 b
2.
Yu.I.Aleksandrov, D. G. Shevchenko.,. Psixologiya asoslari: universitetlar uchun
darslik - M .: INFA-M, 1997. - 367 b.
3.
L.A.Venger, V.S.Muxina, .Gamezo, M. V. Yosh va pedagogik psixologiya:
pedagogika universitetlarining barcha mutaxassisliklari talabalari uchun darslik. . -
M.: Ma'rifat, 2008. – 345 b.
4.
A. G.Aseev,. Rivojlanish psixologiyasi: o'quv qo'llanma / A. G. Aseev. - Irkutsk:
DEVELOPMENT-INFORM, 2009. - 356 p
5.
S.X. JALILOVA, N.A. G ‘AYIBOVA UMUMIY PSIXODIAGNOSTIKA
TOSHKENT 2018 –yil
6.
Sadriddinovna, T. G. (2023). KELAJAK KADRLARINI SHAKLLANTIRISHDA
ELEKTRON TARBIYA RESURSLARINING AHAMIYATI. IQRO JURNALI,
2(1), 750-753.
7.
Akbarjonovich, M. A. (2023). MIGRATSIYA JARAYONINING TAHLILI VA
MUAMMOLI JIHATLARI. IQRO JURNALI, 2(1), 628-631.
8.
Turdimuradovich, U. B. (2023). ZAMONAVIY PEDAGOGIKANING TARIXIY
RIVOJLANISH BOSQICHLARI.IQRO JURNALI, 2(1), 793-795
9.
Tursunaliyevna. N. T 202
