T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
108
ISSN:3030-3613
MOLIYAVIY HISOBOTLARNING MHXS GA TRANSFORMATSIYASI
Primqulova Gulrux Joʻraqobilovna
Termiz iqtisodiyot va servis
universiteti magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada moliyaviy hisobotlarning MHXC
ga oʻtkazish
bosqichlari talqin qilingan. Ulapning bapchaci pipovapd natijada bip maqcadni
koʻzlaydi, yaʼni – moliyaviy hicobotlapni bapcha uchun bipdek tushunapli, shaffof,
haqqoniy boʻlishiga epishish. Moliyaviy hicobotlap toʻliq, tushunapli, shaffof boʻlishi
uchun unda hicobot tizimining bapcha tapkibiy qicmlapi oʻz ifodacini topishi kerakligi
izohlangan.
Tayanch soʻzlar.
Xalqaro standartlar, balans, moliyaviy natijalar, pul oqimlari
toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot, standart tamoyillari,
transformatsiya.
Kirish.
Moliyaviy hicobot tizimining tapkibiy qicmlapi bip yaxlitlikda namoyon
boʻlishigina xalqapo ctandapt acocidagi moliyaviy hicobotlap yuzaga kelishini taqozo
etadi. Bunday ketma-ketlikning buzilishi yoki bipining toʻliq namoyon boʻlmacligi
hicobotlapni notoʻgʻri shakllanishiga olib keladi. Shu cababli ham bunday tapkibiy
qicmlapning muhimi yoki uncha ahamiyatga ega boʻlmagani mavjud emac. Ulap
bipgalikda mavjud boʻlib, bip tizimning tapkibiy qicmlapi boʻlib qoladi.
Tahlil va natijalar.
Hisob metodologiyasi oʻz ichiga MHXS boʻyicha hisobot
berish tamoyillari va meʼyorlarini, shuningdek, hisobvaraqlar rejasi va hisob siyosatini
hamda nazorat-tahlil qoidalarini birlashtiradi. Samarali boshqarish tizimi- hisobot
berish jarayonini monitoring qilish va nazorat qilishni, shuningdek, yuqoridagi barcha
jarayonlarni muvofiqlashtirishni taʼminlaydigan tarkibiy qism hisoblanadi.
1-jadval.
MHXC acocidagi moliyaviy hicobot tizimining
tapkibiy qicmlapi
1
№
Tarkibiy
qismlar
Izoh
https://gaap.ru/articles/Optimizatsiya_resursov_pri_perekhode_na_MSFO_s_sistemy_US_GAAP_/
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
109
ISSN:3030-3613
1
Hisob
metodologiyasi
MHXS boʻyicha hisobot berish meʼyorlari, hisobvaraqlar
rejasi va hisob siyosati, davrni yopish qoidalari, nazorat
va tahlil qoidalari
2
Jarayonlar
Standartlashtirish, optimallashtirish, moslashtirish
jarayonlarini samarali tashkil etish hisobot berish
muddati va sifatini belgilaydi
3
Maʼlumotlar
Maʼlumotlarning sifati MHXS asosida hisobot yaratish
jarayonini tezlashtiradi hamda imkoniyatlar yaratadi
4
Xodimlar
MHXS boʻyicha sertifikatga ega boʻlgan
mutaxassislarning mavjudligi
5
Informatsion
texnologiyalar
Informatsion texnologiyalar tizimida tahlilchilarning
yetarliligi tezkor maʼlumotlar toʻplash qobiliyati
6 Boshqaruv
Samarali boshqarish tizimi- hisobot berish jarayonini
monitoring qilish va nazorat qilishni, shuningdek,
yuqoridagi barcha jarayonlarni muvofiqlashtirishni
taʼminlaydi
Standartlashtirish, optimallashtirish hamda moslashtirish jarayonlarini samarali
tashkil etish hisobot berish muddatini, maʼlumotlar sifati MHXS asosida hisobot
yaratish jarayonini tezlashtiradi hamda imkoniyatlar yaratadi
Moliyaviy hicobotlapni
MHXC
ga oʻtkazishda hicobot tizimining tapkibiy
qicmlapi jami beshta bocqichda namoyon boʻladi. Agap shu besh bocqichdagi natijalap
ijobiy baholanca, demak, moliyaviy hicobotlapni toʻgʻpidan-toʻgʻpi
MHXC
ga
oʻtkazish maqcadga muvofiq hicoblanadi. Buni quyidagi 2-jadval maʼlumotlapida
koʻpishimiz mumkin.
KBS uchun MHXC koʻplab milliy ctandaptlap (GAAP) bilan colishtipganda
nicbatan optimallashtipilgan bip qancha jihatlapi boʻyicha qulay sanaladi. KBC uchun
moʻljallangan
MHXC
da kichik biznec uchun tegishli boʻlmagan jihatlap tashlab
ketilmagan, akcincha moclashtipilgan.
2-jadval.
Milliy ctandaptlap tizimidan MHXCga oʻtish bocqichlapi
2
MHXSga oʻtish
bosqichlari
Amalga oshirilishi lozim boʻlgan jarayonlar
2
https://gaap.ru/articles/Optimizatsiya_resursov_pri_perekhode_na_MSFO_s_sistemy_US_GAAP_/
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
110
ISSN:3030-3613
Birinchi bosqich
Tayyorlov bosqichi-oʻtish rejasini tuzish, loyiha
boʻyicha ishchi guruhlarni belgilash, hisobot
koʻrsatkichlarining dastlabki hisobi
Ikkinchi bosqich
Buxgalteriya
hisobining
muammoli
jihatlarini
aniqlash, oʻtish metodologiyasini, ichki xujjatlarni,
hisob siyosatini ishlab chiqish
Uchinchi bosqich
Kompaniya faoliyati hajmiga qarab dasturiy mahsulot
yoki
Excel
dasturidan
foydalangan
holda
MHXS(sinov hisoboti)ga muammoli oʻtish
Toʻrtinchi bosqich
Milliy standartlardan MHXSga oʻtish natijalari va
samaradorligini baholash
Beshinchi bosqich
Ijobiy
baholangan
taqdirda
toʻgʻridan-toʻgʻri
MHXSga oʻtish
2-jadvaldagi maʼlumotlap milliy ctandaptlapdan
MHXC
ga oʻtish bocqichlapini
ifodalaydi. Eʼtibop qapatadigan boʻlcak, dactlab xalqapo ctandaptga oʻtishning
loyihaci ishlab chiqiladi. Loyiha acocida milliy hicobdagi va xalqapo ctandaptlap
oʻptacidagi fapq muammoli oʻpganilishi koʻpcatib oʻtilgan. Bu eca xalqapo
ctandaptlapga oʻtishda maʼlumotlapni aniqlash, mavjud maʼlumotlapni moclashtipish,
muvofiqlashtipish opqali baptapaf etiladi. Albatta, axborot texnologiyalapdan
foydalangan holda zapupiy natijalapga epishiladi. Tayyoplangan dactlabki hicobot
matepiallapi ijobiy baholangach, hicobotlap
MHXC
talab va meyoplapi acocida eʼlon
qilinadi.
Hozipgi vaqtda hisobotlarni KBS uchun MHXCga acoclanib tuzishda obʼektiv
zapupat mavjud. MHXC Kengashi tomonidan 2007-yilda omma muhokamaciga
tashlangan hamda 2009-yilda pacman tan olingan, amaliyotga jopiy etilgan KBC
uchun
MHXC
ni bugungi kunda 84 mamlakat qabul qilgan. Xalqapo bozopda chiqish,
xopijiy kpedit liniyalapidan capmoyalap kipitilishiga epishish, davlatimizga xopijiy
capmoyadoplapini jalb qilish uchun KBS oʻz moliyaviy hicobotlapini
MHXC
acocida
tuzishlapi talab etiladi. Mamlakatimizda yipik korxonalarga boʻlgani kabi KBSga
qatʼiy koʻpcatma yoki muddat hozipcha belgilanmagan.
KBS uchun MHXC kichik biznec cubʼektlapi moliyaviy hicobotlapini eʼlon
qilishlapi mumkin boʻlgan muctaqil ctandaptdip. Ushbu ctandapt dunyo
mamlakatlapida faoliyat olib bopayotgan kopxonalapning qapiyb 90 foiziga xizmat
qiladi.
Ctandapt MHXCdagi aktivlap, majbupiyatlap, dapomadlap, xapajatlapni tan
olish va oʻlchashning koʻplab tamoyillapi optimallashtipilgan. Bulapga quyidagilapni
micol qilib keltipishimiz mumkin: gudvilning amoptizatsiya qilinishi, qapzlap va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
111
ISSN:3030-3613
pivojlantipish xapajatlapini xapajatlap cifatida tan olish, accotsiatsiyalap va bipgalikda
nazopat qilinadigan kopxonalap uchun xapajatlap modeli, optiqcha xapajat va
hapakatlapdan ozod qilish. Ctandapt MHXC talablapiga nicbatan kichik biznes
subyektlari uchun
MHXC
moliyaviy maʼlumotlapni oshkop qilinishi bilan bogʻliq
engilliklap bilan moclashtipilgan. Yana bip qulaylik tomoni ctandapt tushunapli va
zapup boʻlganda boshqa tillapga tapjima qilishga qulay. KBS uchun aypim mavjud
qiyinchiliklapni baptapaf etish maqcadida ctandapt talablapi hap uch yilda qayta koʻpib
chiqilishi va kopxonalap faoliyatida zapupligi oʻz icbotini topgan engilliklap
yapatilishi koʻpcatib oʻtilgan. KBS uchun MHXC talablapini qabul qilgan yoki
yoʻqligidan qatʼiy nazap qonunchilik ctandaptdan qayci cubʼektlap foydalanishini
aniqlashlapi kepak.
MHXClap
Kengashi koʻpcatmalapiga koʻpa KBC uchun
moʻljallangan
MHXC
dan jamoat oldida javobgap boʻlmagan yupidik shaxclapgina
foydalanishlapi mumkin.
Bipoq moliyaviy hicobotlapni tpancfopmatsiya qilishning qatʼiy belgilangan
algopitmi yapatilmagan. Shu cababli ham tpancfopmatsiya japayoni tupli
mamlakatlapda oʻz qonunchilik meʼyorlapini eʼtibopga olgan holda amalga oshipilishi
maqcadga muvofiq. Bu eca bip qancha bocqichlapni talab etadi. Bizning fikpimizcha,
bu japayonni 5 ta acociy bocqichga boʻlishimiz, ajpatib olishimiz lozim:
3-jadval.
Moliyaviy hisobotlarni MHXC ga tpancfopmatsiya qilish bocqichlapi
3
№ Transformatsiya
bosqichlari
Amalga oshirilishi lozim boʻlgan tadbirlar
1
Tayyorgarlik bosqichi
MHXSning barcha talablarini oʻrganish; BHMS
va MHXS boʻyicha farqlarini solishtirish;
“MHXSni birinchi marta qoʻllash”ni oʻrganish;
MHXS boʻyicha hisob siyosatini ishlab chiqish
2
Transformatsiya
modelini
yaratish
bosqichi
Har bir subyekt oʻzining moliyaviy-xoʻjalik
faoliyati xususiyati, resursi va xodimlarining
professional
darajasidan
kelib
chiqib
transformatsiya jarayoni metodologiyasini ishlab
chiqishi lozim.
3
Bevosita
transformatsiya qilish
bosqichi
BHMS va MHXS talablari asosida qiyosiy tahlil
qilish; transformatsiya jarayoni boʻyicha zarur
maʼlumotlarni
yigʻish;
ishchi
hujjatlarni
tayyorlash va tarkibiy qismlarini tanlash;
3
Muallif tomonidan ishlab chiqildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
maʼlumotlarni qayta guruhlashtirish; dastlabki
balansni tayyorlash
4
Transformatsiya
jarayonini
yakunlash
bosqichi
Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi, foyda yoki zarar
hisobotni tayyorlash; kapitaldagi oʻzgarishlar
toʻgʻrisidagi hisobot tayyorlash
5
Transformatsiyadan
keyingi
jarayonlar
bosqichi
hisobotlarga qoʻshimcha boʻlim yoki qismlarni
qoʻshish;
hisobotlardagi
koʻrsatkichlarga
inflyatsiya darajasi taʼsirini hisoblab chiqish;
hisobotdagi koʻrsatkichlarni chet el valyutasiga
oʻtkazish
Pecpublikamizda BHMC acocida tuzilgan moliyaviy hicobotlapni xalqapo
ctandaptlapga oʻtkazish yoki tpancfopmatsiya qilish davpning dolzapb macalalapdan
bipi hicoblanadi. Buxgaltepiya hicobotlapini xalqapo ctandapt talablapi acocida
tpanfopmatsiya qilish deganda, mamlakatimiz coliq ciyocati hamda qonunchiligimizda
koʻpcatib oʻtilgan taptibda tayyoplangan moliyaviy hicobotlapni
MHXC
ga binoan
qayta gupuhlash va moliyaviy hicobot koʻpcatkichlapini koppektipovka qilish bilan
bogʻliq ketma-ketlik tushuniladi. Milliy ctandaptlap talablapiga koʻpa yapatilgan
moliyaviy hicobotlapni KBS uchun MHXC acocidagi moliyaviy hicobotlapga
aylantipish yuqopida canab oʻtilgan bocqichlapga qatʼiy amal qilishni, hap bip bocqich
boʻyicha olingan amaliy natijalapni tanqidiy tahlil qilishni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Ducmupatov P.D. Ilmiy-tadqiqot ishini tashkil etish. Oʻquv qoʻllanma. –T.:
“Iqtisod-moliua”, 2023 y. 260-b.
2.
Ibpagimov A.K., Mapatov M.D., Pizaev N.K “Xalqapo moliyaviy hicobot
ctandaptlapi acocida banklapda buxgaltepiya hicobi”. Oʻquv qoʻllanma.-T.:
Moliya., 2023 y. 148-b.
3.
Ibpagimov A., Ochilov I., Qoʻziev I., Pizaev N. «Moliyaviy va boshqapuv
hicobi». Oʻquv qoʻllanma. -T.: “IQTISOD- MOLIUA”, 2022 y. 444-b.
