T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
93
ISSN:3030-3613
ETIKA-AXLOQIY QADRIYATLAR NAZARIYASI SIFATIDA
Shahrisabz davlat pedagogika
insitituti Xorijiy til va adabiyoti
yo’nalishi 3.24-guruh talabalari
Quldosheva Fotima Jumageldi qizi,
Qarshiyeva Muqaddas Azamat qizi,
Tursunova Nargiza Nigmat qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada etikaning mohiyati, uning jamiyatdagi o‘rni va
ahamiyati tahlil etiladi. Etika – inson xulq-atvorini tartibga soluvchi axloqiy mezonlar
tizimi bo‘lib, shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarda halollik, adolat, mas'uliyat kabi
qadriyatlarni ilgari suradi. Maqolada shuningdek, etikaning tarixiy taraqqiyoti, turli
falsafiy maktablar doirasida shakllangan yondashuvlari hamda zamonaviy davrdagi
dolzarb masalalari yoritiladi. Etik me'yorlarning kasbiy faoliyatdagi, xususan, tibbiyot,
ta'lim va biznes sohalaridagi roli alohida e’tiborga olinadi.
Kalit so’zlar
: Etika, axloq, qadriyatlar, jamiyat, kasbiy etika, adolat, mas’uliyat,
shaxsiy rivojlanish, ijtimoiy munosabatlar.
Annotation:
This article explores the essence of ethics, its role and significance
in society. Ethics is a system of moral principles that regulates human behavior,
promoting values such as honesty, justice, and responsibility in personal and social
interactions. The article also examines the historical development of ethics, its various
philosophical approaches, and current issues in the modern world. Special attention is
given to the role of ethical norms in professional activities, particularly in medicine,
education, and business.
Keywords:
Ethics, morality, values, society, professional ethics, justice,
responsibility, personal development, social relations
Аннотация:
B данной статье рассматривается сущность этики, её роль и
значение в обществе. Этика — это система нравственных принципов,
регулирующая поведение человека, способствующая таким ценностям, как
честность, справедливость и ответственность в личных и социальных
взаимоотношениях. В статье также анализируется историческое развитие этики,
различные философские подходы и актуальные проблемы современности.
Особое внимание уделяется роли этических норм в профессиональной
деятельности, в частности в медицине, образовани и иибизнесе.
Ключевые слова
:Этика, мораль, ценности, общество, профессиональная
этика, справедливость, ответственность, личностное развитие, социальные
отношения.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
94
ISSN:3030-3613
Kirish
:Etika inson xulq-atvorini tartibga soluvchi, axloqiy qadriyatlar va
tamoyillarni o‘rganadigan falsafiy fan sohasidir. U qadim zamonlardan buyon inson
hayoti va jamiyat taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etib kelgan. Etika nafaqat
axloqiy me’yorlar tizimini tahlil qiladi, balki inson va jamiyat o‘rtasidagi
munosabatlarning axloqiy asoslarini aniqlashga harakat qiladi. Etikaning dolzarbligi
hozirgi global muammolar, kasbiy mas’uliyat, texnologik taraqqiyot fonida yanada
oshib bormoqda. Ushbu maqolada etikaga doir nazariy qarashlar, uning asosiy
tushunchalari, tarixiy shakllanish bosqichlari va zamonaviy ijtimoiy hayotdagi o‘rni
ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi.
Etika, odatda, uch yo‘nalishda o‘rganiladi: metaetika, normativ etika va amaliy
etika. Metaetika axloqiy iboralar va qadriyatlarning ma’nosini tahlil qiladi, normativ
etika esa qanday harakat to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini belgilovchi umumiy me’yorlarni
ishlab chiqadi. Amaliy etika esa bu me’yorlarni hayotiy vaziyatlarga tatbiq etish bilan
shug‘ullanadi. Etika — inson xulq-atvorini, uning jamiyatdagi axloqiy munosabatlarini
o‘rganuvchi falsafiy fan sohasidir. U qadim zamonlardan buyon jamiyat hayotining
ajralmas qismi bo‘lib, insonlarning bir-biriga va jamiyatga nisbatan qanday
munosabatda bo‘lishi kerakligini belgilab beradi. Etika axloqiy qadriyatlarning tabiati,
ularning kelib chiqishi va amaliy hayotdagi roli haqida ilmiy izlanishlar olib boradi.
Falsafaning bu sohasi insoniyat tarixida ma'naviy va ijtimoiy qadriyatlarning
shakllanishida, shaxs va jamiyat o‘rtasidagi axloqiy aloqalarni mustahkamlashda
muhim o‘rin tutgan. Bugungi kunda ham etika texnologik taraqqiyot, kasbiy faoliyat,
bioetika va global ijtimoiy masalalar doirasida o‘zining dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Ushbu maqolada etikaning nazariy asoslari, tarixiy rivojlanishi, zamonaviy
yo‘nalishlari va amaliy hayotdagi ahamiyati keng tahlil etiladi.
1
Etikaning ilmiy shakllanishi qadimgi Yunonistondan boshlanadi. Sokrat, Platon
va Aristotel axloqiy qadriyatlarni aqliy idrok orqali anglash mumkin, degan g‘oyani
ilgari surganlar. Aristotelning "Nikomax axloqi" asarida fazilatli hayot g‘oyasi ilgari
surilgan bo‘lib, u hozirgacha etika nazariyalarining asosi hisoblanadi.
2
O‘rta asrda etika ko‘proq diniy doirada tushunilgan bo‘lsa, Yangi davrda I. Kant
tomonidan asoslangan deontologik yondashuv axloqning majburiyatga asoslanishini
ta’kidlaydi. Kantning “Kategorik imperativ” g‘oyasi axloqiy harakatlar umumiy
qonunga mos bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi
3
Zamonaviy davrda etika ekologik muammolar, sun’iy intellekt, bioetika, gender
tengligi kabi ko‘plab yangi sohalarga kengaygan. Ayniqsa, kasbiy etika — tibbiyot,
jurnalistika, biznes, pedagogika sohalarida axloqiy me’yorlar asosida faoliyat yuritish
dolzarb masalaga aylangan. Masalan, Beauchamp va Childress (2013) tomonidan
1
(Frankena.1973)
2
(Aristotel.1999)
3
Kant(1785)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
95
ISSN:3030-3613
ishlab chiqilgan tibbiy etikaning to‘rt tamoyili (hurmat, zarar yetkazmaslik, foyda
yetkazish, adolat) ko‘plab mamlakatlar sog‘liqni saqlash tizimida asos bo‘lib xizmat
qilmoqda.
1. Etikaning predmeti va asosiy tushunchalari
Etika so‘zining o‘zi qadimgi yunoncha ēthikē (ἠθική) so‘zidan kelib chiqqan
bo‘lib, "odatiy xulq", "odat", "xulq-atvor" ma'nolarini anglatadi. Etika quyidagi asosiy
savollarga javob izlaydi:
Nima yaxshilik?
Nima yomonlik?
Inson qanday harakat qilishi kerak?
Etikaning asosiy vazifasi — axloqiy qadriyat va me’yorlarning nazariy
asoslarini aniqlash va ularni amaliy hayotda qo‘llash yo‘llarini o‘rganishdir. Etika
odatda uch asosiy sohaga bo‘linadi:
Metaetika: Axloqiy qadriyatlar va iboralarning ma'nosini tahlil qiladi.
4
Normativ etika: Axloqiy harakatlarning qanday bo‘lishi kerakligini aniqlashga
harakat qiladi.
5
Amaliy etika: Aniq hayotiy vaziyatlarda axloqiy qaror qabul qilish jarayonlarini
o‘rganadi.
6
2. Etikaning tarixiy taraqqiyoti
Qadimgi davr etikasi:
Sokrat etikaning markaziy savoli — "Qanday yashash kerak?" degan savol deb
ta’riflagan. Uning fikricha, bilim va axloqiy xulq bevosita bog‘liq: kim yaxshi hayot
haqida bilimga ega bo‘lsa, yaxshi yashaydi.
Platon axloqiy qadriyatlarni "eng oliy g‘oya" deb bilgan va adolatni barcha
fazilatlarning asosi sifatida ko‘rgan. Aristotel esa fazilatli hayotning mohiyatini inson
tabiatiga mos harakat qilishda deb ko‘rsatgan. U o‘zining "oltin o‘rtacha" nazariyasi
bilan ma'lum bo‘lib, har bir fazilat haddan oshish va yetishmaslik o‘rtasidagi
muvozanatni anglatadi.
7
O‘rta asr etikasi:
O‘rta asrlarda etika diniy asoslar bilan uyg‘unlashdi. Xristian etikasi, xususan,
Avgustin va Tomas Akvinskiy asarlarida axloqiy qadriyatlar ilohiy qonunlarga
asoslangan deb qaraldi. Axloq — Xudoning irodasiga muvofiq harakat qilishdir
8
4
Moore.(1903)
5
Ross.(1930)
6
Singer(2011)
7
Aristotel(1999)
8
Aquinas.(1274)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
96
ISSN:3030-3613
Yangi davr etikasi:Kant deontologik etikani ishlab chiqdi. Uning "kategorik
imperativ" tamoyiliga ko‘ra, inson o‘z harakatini butun insoniyat uchun umumiy qonun
sifatida tasavvur qilishi kerak
9
Utilitarizm vakillari, xususan, Jeremy Bentham va John Stuart Mill, esa axloqiy
harakatlarning maqsadi umumiy baxtni ko‘paytirish ekanini ta’kidlashgan.
Zamonaviy va postmodern etika:
20–21-asrlarda etika ko‘plab yangi sohalarga kengaydi. Bioetika, ekologik etika,
sun’iy intellekt va texnologiya etikasi kabi sohalar paydo bo‘ldi. Postmodern etika esa
universal axloqiy me’yorlarning mavjudligini inkor qilib, har bir jamiyat va madaniyat
uchun alohida axloqiy normalar mavjudligini ilgari suradi
10
3. Zamonaviy etikaning amaliy sohalari
Kasbiy etika: Tibbiyot, jurnalistika, muhandislik, siyosat, biznes kabi sohalarda
axloqiy me’yorlar. Masalan, shifokor "zarar yetkazmaslik" tamoyiliga amal qilishi
kerak.
Bioetika: Hayot va sog‘liq bilan bog‘liq axloqiy masalalar (abort, eutanaziya,
genetik modifikatsiya) bilan shug‘ullanadi
11
Texnologiya va sun’iy intellekt etikasi: Robotlar va AI tizimlari tomonidan
qabul qilinadigan qarorlarning axloqiy oqibatlari.
Ekologik etika: Insonning tabiatga bo‘lgan munosabatini axloqiy mezonlar
asosida baholash.Zamonaviy dunyoda etika nafaqat nazariy mulohaza yuritish, balki
ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida amaliy qo‘llaniladigan me’yorlar tizimiga
aylangan.
Xulosa:
Etika insoniyat tarixining barcha davrlarida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga soluvchi muhim falsafiy fan bo‘lib kelgan. Qadimgi
Yunonistondan boshlab, diniy va yangi davr falsafasi orqali etika doim rivojlanib,
zamonaviy dunyodagi murakkab axloqiy muammolarga javob izlab kelmoqda.
Bugungi globallashuv sharoitida etika ekologiya, texnologiya, tibbiyot, kasbiy
sohalarda ham o‘z ahamiyatini oshirmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
:
1.
Aristotel. Nikomax axloqi. — Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi”
nashriyoti, 2020.
2.
I. Kant. Amaliy aql tanqidi. — Toshkent: “Yangi asr avlodi” nashriyoti, 2019.
3.
J. St. Mill. Utilitarizm. — Toshkent: Gʻ. Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat
nashriyoti, 2021.
4.
J. Reychels, S. Reychels. Axloq falsafasining asoslari. — Nyu-York: “McGraw-
Hill”, 2019.
9
Kant(1785)
10
Bauman(1993)
11
Beauchamp va Childress.(2013)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
97
ISSN:3030-3613
5.
T. L. Bochomp, J. F. Childress. Biotibiy etikaga kirish. — Oksford: “Oxford
University Press”, 2013.
6.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — Toshkent: “Adolat” nashriyoti,
2023.
7.
M. Xabibullayev. Etika va axloqiy qadriyatlar. — Toshkent: TDYU nashriyoti,
2022.
8.
D. Nasriddinova. Falsafa asoslari. — Toshkent: “Innovatsiya Ziyo”, 2021
9.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
10.
Ayonovna
Azamova.
"SPECIFIC
CHARACTERISTICS
OF
THE
ECOLOGICAL ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN." World of Scientific news
in Science 1.3 (2023): 15-28.
11.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
12.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li. "EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHDA
EKOLOGIK
OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
13.
Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
14.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL
CULTURE AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF
ECOLOGICAL GLOBALIZATION //International Scientific and Current
Research Conferences. – 2024. – С. 94-97.
15.
Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
16.
Azamova S. A. PROBLEMS OF FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL GLOBALIZATION //BEST JOURNAL
OF INNOVATION IN SCIENCE, RESEARCH AND DEVELOPMENT. – 2024.
– Т. 3. – №. 5. – С. 743-749.
