T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
34
ISSN:3030-3613
MAKTAB O‘QUVCHILARIDA BILIM OLISHGA NISBATAN IJOBIY
QARASHLARNI SHAKLLANTIRISH
Xidirova Bibisora Yuldashevna
Surxondaryo viloyati Jarqo'rg'on tumani 51-sonli
umumiy o'rta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada o‘quvchilarning o‘quv faoliyatiga ijobiy motivatsiyani shaklllantirish
asosida ta`lim yutuqlariga erishishning o‘ziga xos xususiyatlari ochib berilgan. Ta`lim
jarayonida ta`lim motivlari haqida nazariy va amaliy fikrlar bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
talaba, motiv, o‘quv faoliyati, pedagogik holat, pedagogik
fenomen
KIRISH
Maktab ta‘limi bugungi kunda inson ta‘limining eng uzoq bosqichini ifodalab,
individual muvaffaqiyat uchun ham, butun mamlakatning uzoq muddatli rivojlanishi
uchun hal qiluvchi omillardan biridir. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatiga ijobiy
motivatsiyasini shakllantirish ta‘lim tizimining asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, xalq
ta‘limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish maqsadli dasturida o‘z aksini topgan.
Bugun mamlakatimizda "Zamonaviy maktab" milliy ta‘lim tashabbusi loyihasi
doirasida ilg‘or xalqaro tajribani hisobga olgan holda namunaviy loyihalari bo‘yicha
ro‘yobga chiqariladigan umumta‘lim muassasalari uchun quyidagilar ishlab chiqildi va
tasdiqlandi:
o‘qitishning maxsus ta‘lim standart va dasturlari; o‘quv jarayonini tashkil etish
bo‘yicha alohida talablar; moslashtirilgan o‘quv adabiyotlarining ro‘yxati;
tegishli darajani aniqlash maqsadida umumta‘lim muassasalarini baholashning
tartibi;
Milliy ta‘lim tizimidagi ustuvorliklarning o‘zgarishi, pedagogik jarayon
ishtirokchilarining sub‘ekt va sub‘ektlar o‘zaro ta‘sirining shartlarini izlash
o‘quvchilarning ijobiy barqaror motivatsiyasini rivojlantirishning eng muhim
vazifasini qo‘yadi. Kompetentsiyaviy yondashuvga asoslangan yangi ta‘lim
strategiyasi asosida o‘quv jarayonining sub‘ektiv komponentiga qiziqish tobora ortib
borayotganida, ta‘lim natijasiga va o‘quvchi shaxsiy taqdirini belgilash jarayoniga
bo‘lgan munosabat o‘zgardi.
O‘quvchilar dunyoqarashi va madaniyatini rivojlantirishda ijtimoiy motivning
pedagogik jihatlari R.Safarova, D.Temirov, S.Babajanova, SH.S.SHaripov,
B.Ziyomuxammadov, M.Ochilov,. N.Muslimov, o‘quvchilarda ijtimoiy faollik hamda
kreativlikni rivojlantirishda o‘quv motivning didaktik imkoniyatlari O.Musurmonova,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
35
ISSN:3030-3613
E.G‘oziev, B.Adizov, S.Davletshin, U.Mahkamov, M.Abdullaeva, kabi mamlakatimiz
yetakchi olimlarining ilmiy izlanishlarida tadqiq etilgan.
Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi mamlakatlari olimlaridan I.PLodlasыy,
A.T.TSvetkova, G.A.Bokareva, V.S.Ilыga, Z.P.SHabalina, G.I. Щukinaning tadqiqot
ishlarida kommunikativ kompetentsiya va muloqotning ijtimoiy-psixologik masalalari
yoritib berilgan.
Falsafiy va psixologik-pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish, maktablar
tajribasini o‘rganish quyidagi qarama-qarshiliklarni aniqladi:
zamonaviy mahalliy maktab o‘quv jarayonining pedagogik jarayon
ishtirokchilarining
sub‘ekt-sub‘ekt
munosabatlariga
yo‘naltirilganligi
va
o‘quvchilarning ta‘lim faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiyaning namoyon
bo‘lishi uchun ijtimoiy hodisa o‘rtasida o‘quvchilarning o‘quv faoliyati uchun o‘z
o‘zidan paydo bo‘lgan motivning ko‘plab namoyonlari; ijobiy barqaror motivatsiyali
o‘quvchilarga bo‘lgan talab va ijobiy barqaror
motivatsiyani shakllantirish dasturlarining yo‘qligi; o‘qituvchilarni o‘quv
jarayonida maktab o‘quvchilariga o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan va tizimli
faoliyatiga yo‘naltirish va maktab pedagogik amaliyotining haqiqiy sharoitida
modelьning yo‘qligi.
Bugungi kunga qadar ishlab chiqilgan nazariy tadqiqotlar va maktab tajribasi
shuni ko‘rsatadiki, motivatsiya - bu turli motivlar, motivlar, ehtiyojlar, qiziqishlar,
intilishlar, maqsadlar, intilishlar, motivatsion munosabat yoki moyillik, ideallar va
boshqalar. keng ma‘no umuman xulq -atvorni belgilashni nazarda tutadi. Psixologik va
pedagogik tadqiqotlarda mavjud bo‘lgan ijobiy barqaror motivatsiyaning mohiyati
haqidagi xulosalarni o‘rganish va umumlashtirish tadqiqot jarayonida qo‘llanilgan
asosiy ta‘rifni shakllantirishga imkon berdi.
Ijobiy barqaror motivatsiya-bu o‘quvchining o‘qishga faol, shaxsiy tarafkashlik
munosabatini belgilaydigan, unga hal qilishning umumlashtirilgan usullarini
o‘zlashtirgan holda, uning ehtiyojlari va manfaatlarini qondirishni tartibga solishga
qaratilgan samarali harakatlarning nisbiy davomiyligini ta‘minlaydigan motivlar
majmui.
Ijobiy turtki motivatsiyasining namoyon bo‘lishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy
omillar quyidagilardir: muvaffaqiyatsizlikka yo‘l qo‘ymaslik, shaxsiy tashvish, past
baho, tashqi atribut; shaxsning o‘quv faoliyatining asosiy determinantlari yutuq
motivatsiyasi va
shaxsning ayrim xususiyatlari, birinchi navbatda, avtonomiya; ijobiy
barqaror motivatsiya bu faoliyatga xos bo‘lgan bir qancha omillar bilan
belgilanadi. Birinchidan, u ta‘lim tizimining tuzilishi va ta‘lim muassasasining
turi bilan o‘zaro bog‘liq, bu holda ta‘lim faoliyati amalga oshiriladigan maktab;
ikkinchidan, o‘quv jarayonini tashkil etish; uchinchidan, o‘quvchining sub‘ektiv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
36
ISSN:3030-3613
xususiyatlari (yoshi, intellektual rivojlanishi, qobiliyatlari, intilish darajasi, o‘zini o‘zi
qadrlashi, uning boshqa o‘quvchilar bilan o‘zaro ta‘siri va boshqalar); to‘rtinchidan,
o‘qituvchining maktab o‘quvchilari bilan o‘zaro ta‘sirining sub‘ektiv xususiyatlari va
birinchi navbatda uning o‘quvchi bilan bo‘lgan munosabatlar tizimi;
Ijobiy barqaror motivatsiya, boshqa har qanday turdagi kabi, ta‘lim faoliyatida
yo‘nalish, barqarorlik va namoyon bo‘lish dinamikasi bilan ajralib turadi.
Yuqoridagi qoidalarni hisobga olish maktabning pedagogik jamoasiga muhim
va murakkab vazifani - o‘rta maktab o‘quvchilarining o‘quv jarayonida ta‘lim faoliyati
uchun ijobiy barqaror motivatsiyani shakllantirishga imkon beradi.
Maktabning o‘quv jarayoni o‘quvchilarning guruhli shakllarini tashkil etish
orqali ijobiy motivatsiyaning shakllanishiga ta‘sir qiladi, bu ularning shaxsiyatining
sotsializatsiyasiga yordam beradi, bu oila va uy xo‘jaliklari bolalariga etarlicha ta‘sir
ko‘rsatmaydi, ularni muvaffaqiyatga erishish uchun motivatsiyani shakllantirishga, shu
jumladan ta‘lim faoliyatiga yo‘naltiradi.
Bu fakt maktab o‘quvchilarining ta‘lim faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyani shakllantirish modelьini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishni taqozo
etadi.
Maktabda o‘qitish jarayonida ta‘lim faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyani shakllantirishning ishlab chiqilgan modelьi quyidagi printsiplarga
asoslanadi: ilmiy va tizimli, sub‘ektiv; ong, faollik va mustaqillik; rivojlanish va
faollik, amaliy yo‘nalish; kollektivlik; aks ettirish.
Maktab o‘quv jarayonida o‘quv faoliyatining ijobiy barqaror motivatsiyasini
shakllantirish mexanizmi asosiy bosqichlardan iborat: maqsadni belgilash, ta‘lim
harakatining tuzilishini aniqlash, operatsion-kognitiv, ishning tashkiliy shakllarini
asosli tanlash, faollik-operativ, aks ettirish, o‘smirlar faoliyatini baholash.
Biz o‘quvchilarning guruh faolligini o‘quvchilar faoliyatini pedagogik
qo‘llabquvvatlash holatlarining yig‘indisi sifatida qaradik, bunda o‘quvchilarning
o‘qishga ijobiy barqaror motivatsiyasi shakllanibgina qolmay, balki u o‘zini namoyon
qiladi.Shaxsiy yutuqlar to‘g‘risida o‘quv faoliyati uchun ijobiy turtki motivatsiyasining
shakllanishi belgilanadi. O‘quv faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiyaning barcha
uchta komponenti uchun maktablarning eksperimental va nazorat guruhlarida
o‘quvchilarning o‘quv faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiyasining namoyon
bo‘lishidagi farqlar aniqlandi;
O‘quvchilarni nazorat va eksperimental guruhlardagi test natijalarini
solishtirganda shuni ta‘kidlash kerakki, ular o‘rtasida ichki motivatsiyaning past va
o‘rta darajadagi namoyon bo‘lishida sezilarli farqlar mavjud. Boshqaruv guruhida
o‘quv jarayonida o‘quvchilarga taklif qilinadigan faoliyat turlari uchun odatda past
darajali va kamroq o‘rtacha darajali bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
37
ISSN:3030-3613
O‘quv faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiya bu faoliyat uchun bir qator
o‘ziga xos omillar bilan belgilanadi: ta‘lim tizimining o‘zi, bu holda maktab
muassasasi; o‘quv jarayonini tashkil etish; o‘quvchining sub‘ektiv xususiyatlari (yoshi,
intellektual rivojlanishi, qobiliyati, intilish darajasi, o‘zini o‘zi qadrlashi, uning boshqa
o‘quvchilar bilan o‘zaro ta‘siri va boshqalar); o‘qituvchining maktab o‘quvchilari bilan
o‘zaro ta‘sirining sub‘ektiv xususiyatlari.
Ijobiy barqaror shaxsiy motivatsiyani shakllantirish - o‘quvchilarning tashqi
motivatsiyasini ichki holatga o‘tkazishga yordam beradigan muayyan sharoitlarda
o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi faol o‘zaro munosabatlarning murakkab va uzoq
muddatli jarayoni: o‘quvchilarni haqiqiy amaliy mashg‘ulotlarga jalb qilish. guruh
faoliyati; darsda ijobiy hissiy tajribalar uchun qiziqishlarning rivojlanishiga hissa
qo‘shadigan faol o‘qitish usullaridan foydalanish; o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashga
bo‘lgan ehtiyojining ortishi.
XULOSA
Aniqlanishicha, maktabda o‘quv jarayonida ta‘lim faoliyati uchun ijobiy
barqaror motivatsiyani shakllantirish modelini amalga oshirish natijasida o‘rta maktab
o‘quvchilarida ehtiyoj tufayli ta‘lim faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiya: sinfda
intellektual o‘zini o‘zi anglash, guruhdagi o‘quv faoliyatining ko‘nikma va malakalari,
qobiliyatlarni o‘zini baholashga tayyorligi, mashg‘ulotlardan qoniqish va sinfdagi
muvaffaqiyat darajasi shakllangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI :
1.
Yuldashev, Elyorjon. "Secondary School Students Independent Education."
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH
AND INNOVATIVE TECHNOYuldashev,
2.
Elyorjon.
"Secondary
School
Students
Independent
Education."
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH
AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Vol. 2. 2021.LOGIES. Vol.2021.
Yuldashev, E. (2021).
3.
Internet ma’lumotlari
