T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
15
ISSN:3030-3613
ANDIJON TUMANIDA AGROSANOATNI BARQAROR
RIVOJLANTIRISHDASUV TEJOVCHI TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Xakimova Diloramxon Nugmandjanovna
Bosh mutaxassis, Andijon tuman
iqtisodiyot va moliya boʻlimi
diloromxonx10@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada suv tejovchi texnologiyalarni agrosanoatga
integratsiya qilishning ilmiy-nazariy asoslari, Andijon tumani misolida ularning
qo‘llanishi, monitoring tizimlari hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirish yo‘llari tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar:
Andijon tumani, agrosanoat, suv tejovchi texnologiyalar,
sug‘orish tizimlari, suv tanqisligi, qishloq xo‘jaligi samaradorligi, tomchilatib
sug‘orish, dehqon va tomorqa xo‘jaliklari, monitoring tizimi, barqaror rivojlanish,
resurslardan oqilona foydalanish, agro-iqlim sharoiti, yuqori qiymatli mahsulotlar,
raqamli agrotexnologiyalar, innovatsion sug‘orish usullari
THE ROLE OF WATER-SAVING TECHNOLOGIES IN THE
SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF THE AGRO-INDUSTRIAL SECTOR
IN ANDIJAN DISTRICT
Khakimova Diloramkhon Nugmandzhanovna
Chief Specialist, Department of Economy
and Finance of Andijan District
diloromxonx10@gmail.com
Abstract:
This article analyzes the scientific and theoretical foundations of
integrating water-saving technologies into the agro-industrial sector, focusing on their
application in Andijan district. The study explores the implementation of monitoring
systems and strategies for improving economic efficiency in conditions of water
scarcity.
Keywords:
Andijan district, agro-industry, water-saving technologies, irrigation
systems, water scarcity, agricultural productivity, drip irrigation, dehkan and
household farms, monitoring system, sustainable development, rational use of
resources, agro-climatic conditions, high-value crops, digital agro-technologies,
innovative irrigation methods.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
16
ISSN:3030-3613
РОЛЬ ВОДОСБЕРЕГАЮЩИХ ТЕХНОЛОГИЙ В УСТОЙЧИВОМ
РАЗВИТИИ АГРОПРОМЫШЛЕННОГО СЕКТОРА АНДИЖАНСКОГО
РАЙОНА
Хакимова Дилорамхон Нугманджановна
Главный специалист отдела экономики и
финансов Андижанского района
diloromxonx10@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассматриваются научно-теоретические
основы интеграции водосберегающих технологий в агропромышленный сектор
на примере Андижанского района. Анализируются возможности применения
систем мониторинга и повышения экономической эффективности в условиях
дефицита водных ресурсов.
Ключевые
слова:
Андижанский
район,
агропромышленность,
водосберегающие технологии, ирригационные системы, дефицит воды,
продуктивность сельского хозяйства, капельное орошение, дехканские и
приусадебные хозяйства, система мониторинга, устойчивое развитие,
рациональное
использование
ресурсов,
агроклиматические
условия,
высокоценные культуры, цифровые агротехнологии, инновационные методы
орошения.
Qishloq xo‘jaligi — O‘zbekiston iqtisodiyotining strategik tarmoqlaridan biri
bo‘lib, uning barqarorligi ko‘p jihatdan suv resurslaridan oqilona foydalanishga
bog‘liq. Bugungi kunda suv tanqisligi nafaqat ekologik muammo, balki agrar ishlab
chiqarishning samaradorligiga bevosita ta’sir qiluvchi omildir. Ayniqsa, Andijon
viloyatining yuqori aholi zichligiga ega tumanlarida bu masala yanada dolzarb tus
olmoqda.
Andijon tumani — agrosanoat salohiyati yuqori bo‘lgan hududlardan biri.
Ammo mavjud sug‘orish tizimlarining eskirganligi, resurslardan foydalanishdagi
isrofgarchilik va iqlim o‘zgarishlari fonida yangi, samarali yondashuvlarga ehtiyoj
ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish —
nafaqat iqtisodiy, balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim vosita
sifatida qaralmoqda.
Mazkur tadqiqotning yangiligi shundaki, u Andijon tumanining real agro-iqlim
sharoitlari asosida hududiy agrosanoat tizimiga suv tejovchi texnologiyalarni
integratsiya qilishning ilmiy asoslarini ishlab chiqadi. Maqolada mavjud sug‘orish
tizimlarining samaradorligi tanqidiy tahlil qilinib, ularni raqamli monitoring tizimlari
bilan boyitish orqali suv resurslaridan oqilona foydalanish mexanizmlari taklif etiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
17
ISSN:3030-3613
Shuningdek, tomorqa xo‘jaliklarida innovatsion yondashuvlar asosida yuqori qiymatli
mahsulot yetishtirish imkoniyatlari aniqlanadi.
Ushbu tadqiqot Andijon tumani kontekstida texnologik modernizatsiya va
barqaror qishloq xo‘jaligi rivojlanishi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi va
hududiy agrostrategiyalar ishlab chiqishda amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
1. Isroil: suv tejashda tomchilatib sug‘orish texnologiyasi (drip irrigation):
jahonda eng ilg‘or tomchilatib sug‘orish tizimini ishlab chiqib, suv tanqisligiga
qaramasdan hosildorlikni yuqori darajada ushlab turayotgan mamlakat. Har bir tomchi
suv hisobga olinadi, monitoring tizimlari orqali real vaqtda nazorat qilinadi. Qanday
tadbiq etish mumkin: sabzavot va bog‘dorchilik yo‘nalishlarida (pomidor, bodring,
uzumzorlar) tomchilatib sug‘orish tizimlarini o‘rnatish. Kichik yer maydonlari,
quvurlar va bosimli suv tizimi, dehqonlar uchun texnik ko‘nikmalarni shakllantirish.
Suvdan 30–50% tejash, hosildorlikni 20–40% oshirish.
2. Hindiston: kichik fermerlar uchun mikro-sug‘orish tizimlari va davlat
subsidiyasi:
Hindiston hukumati suv tanqisligi bo‘lgan shtatlarda mikro-sug‘orish
texnologiyalarini joriy qilishda fermerlarga subsidiya va texnik yordam ko‘rsatgan.
Ayniqsa, maharashtra va gujarat shtatlarida bu model muvaffaqiyatli bo‘lgan. Qanday
tadbiq etish mumkin: tamorqa yer egalari uchun maxsus "sug‘orish grantlari" va texnik
yordam dasturlari yo‘lga qo‘yiladi. Mahalliy hukumat tomonidan dasturiy
rejalashtirish, moliyaviy imtiyozlar. Qamrov kengayadi, keng omma foydalanishi
mumkin bo‘ladi, oddiy texnologiyalarni tez o‘zlashtirish imkoniyati mavjud.
3. Aqsh (Kaliforniya): raqamli agro-monitoring va sensor tizimlari:
AQSHda suv resurslari monitoringi dronlar, sun’iy yo‘ldoshlar va yer sensorlari orqali
amalga oshiriladi. Sug‘orish faqat o‘simlik ehtiyojiga qarab avtomatik tarzda
boshqariladi. Katta fermer xo‘jaliklari, korxona asosidagi bog‘lar, uzumzorlar va
eksportga yo‘naltirilgan ekinlarda raqamli agro-monitoring tizimlarini tajriba
tariqasida joriy qilish. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlaridan foydalanish, agro-dasturiy
ta’minotlar (gis, iot) bilan integratsiya. Suv sarfini 50% gacha optimallashtirish, uzoq
muddatli iqtisodiy samaradorlik.
4. Avstraliya: iqlimga moslashtirilgan sug‘orish strategiyalari
Avstraliya hukumati suvdan foydalanish kvotalari, prognozlash asosida
sug‘orish, va mahsulotlar diversifikatsiyasi orqali iqlim o‘zgarishlariga moslashtirilgan
strategiyalarni ishlab chiqqan. Hududiy agroloyihalarda suv kvotalarini belgilash,
ekinlarni iqlimga mos tanlash, iqlim bashoratlariga asoslangan agrorejalashtirish.
Zarur shartlar: davlat darajasida suv resurslari hisoboti, agro-iqlim modeli,
agroxaritalar. Iqlim o‘zgarishlariga bardoshlilik, hosildorlik barqarorligi.
Andijon tumani sharoitida qo‘llanilishi bo‘yicha tavsiyalar:
Dastlab tajriba
uchun bir nechta mahalla yoki fermer xo‘jaliklarida suv tejovchi tizimlar sinov
tariqasida o‘rnatiladi.Mahalliy suv bosimi, yer tuzilmasi, iqlim sharoiti inobatga olinib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
18
ISSN:3030-3613
texnologiyalar modifikatsiya qilinadi. Tomchilatib sug‘orish va mikro-irrigatsiya
tizimlarini o‘rnatish bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash va dehqonlarga texnik xizmat
ko‘rsatish yo‘lga qo‘yiladi. Asbob-uskunalarni yetkazib beruvchilar bilan
subsidiyalash asosida hamkorlik tizimi tashkil etiladi. Agrotexnologiyalarni joriy
etishdan oldin va keyin hosildorlik, suv sarfi, iqtisodiy samaradorlik bo‘yicha
monitoring olib boriladi va natijalar tahlil qilinadi.
Yuqorida olib borilgan tahlillar va o‘rganilgan xorijiy tajribalar shuni
ko‘rsatadiki, suv tanqisligi sharoitida qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirish
zamonaviy suv tejovchi texnologiyalarni kompleks tarzda joriy etishni taqozo etadi.
Ayniqsa, Andijon tumani kabi yuqori aholi zichligiga ega, agrar salohiyat kuchli
bo‘lgan hududlarda suv resurslaridan oqilona foydalanish — nafaqat agrar sohada,
balki ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim omildir.
Hulosa o’rnida shuni ta’kidlash kerak,
Isroil, AQSh, Hindiston va Avstraliya
tajribalari asosida aniqlanganki, muvaffaqiyatli natijalar asosan quyidagilarga
tayangan:
– texnologik innovatsiyalarni hududiy agro-iqlim sharoitiga moslashtirish,
– dehqon xo‘jaliklari va tomorqa egalari uchun moliyaviy va texnik ko‘mak,
– raqamli monitoring va boshqaruv tizimlarining tatbiqi,
– agroekinlar turlarini iqlim o‘zgarishlariga mos diversifikatsiya qilish.
Andijon tumani sharoitida bu elementlarni amalga oshirish imkoniyati mavjud.
Jumladan, sabzavot va mevali bog‘larda tomchilatib sug‘orish tizimlarini bosqichma-
bosqich joriy etish, mikro-irrigatsiya usullarini subsidiyalar asosida kengaytirish,
raqamli monitoring elementlarini pilot loyihalarda sinovdan o‘tkazish, hamda agro-
iqlim prognozlari asosida ekinlar strukturasini optimallashtirish — tuman agrosanoati
uchun katta samara beradi.
Shu bois, quyidagi asosiy ilmiy-amaliy takliflarni ilgari surish maqsadga
muvofiq: Hududiy agro-iqlim modellariga asoslangan texnologik tanlov mexanizmini
ishlab chiqish. Fermerlar va tomorqa egalari uchun texnik-ma’lumotnoma
platformasini tashkil qilish (video darsliklar, o‘zbek tilidagi yo‘riqnomalar).
Monitoring va tahlil tizimini raqamlashtirish — mobil ilovalar va GIS asosidagi
xaritalar orqali. Ilg‘or texnologiyalarni joriy etish uchun subsidiyalar tizimini
optimallashtirish, xususan, arzon kreditlar, lizing asosidagi sug‘orish uskunalari.
Davlat-xususiy sheriklik asosidagi tajriba loyihalari orqali samarali mexanizmlarni
shakllantirish va ommalashtirish.
Shunday qilib, mazkur ilmiy tadqiqot natijalari Andijon tumanida barqaror
agrosanoatni rivojlantirish yo‘lida aniq, zamonaviy va ilmiy asoslangan
yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Suv tejovchi texnologiyalarning keng
qo‘llanilishi esa kelgusida suv tanqisligining salbiy oqibatlarini kamaytirish,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_3-to’plam_May-2025
19
ISSN:3030-3613
mahsuldorlikni oshirish va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘raev R. (2021). Qishloq xo‘jaligida suv tejovchi texnologiyalar: nazariya va
amaliyot. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6111-son Farmoni, 2020-yil 13-may.
Suv resurslarini boshqarish va qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish bo‘yicha davlat
strategiyasi.
3.
Turaev A., Nishonov F. (2023). O‘zbekiston sharoitida raqamli texnologiyalar
asosida suv resurslarini boshqarishning innovatsion yondashuvlari. – “Ilmiy amaliy
qishloq xo‘jaligi jurnali”, №1, Buxoro davlat universiteti.
4.
Mamatqulov A. va boshq. (2019). Sug‘oriladigan dehqonchilikda suvdan oqilona
foydalanish metodlari. – Andijon: AndFPI.
5.
M.Qodirov, G.Karimova. (2020). Agrosanoat sohasini modernizatsiyalashda suv
tanqisligining ta’siri. – “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy jurnali,
№4.
6.
Raximova D., Jo‘rayev M. (2022). Andijon viloyatida tomchilatib sug‘orish
tizimini joriy etish imkoniyatlari. – “Agrar fanlar” jurnali, №2.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-dekabrdagi 748-son
qarori. Tomorqa va kichik fermer xo‘jaliklarida suv tejash bo‘yicha chora-tadbirlar
dasturi.
8.
FAO (2017). Water for Sustainable Food and Agriculture. Rome: Food and
Agriculture Organization of the United Nations.
9.
Perry C.J., Steduto P., Allen R.G., Burt C.M. (2009). Increasing productivity in
irrigated agriculture: Agronomic constraints and hydrological realities. Agricultural
Water Management, Vol. 96(11), pp. 1517–1524.
10.
Postel S. (1999). Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last? – New York: W.W.
Norton & Company.
11.
Glickman D. (2018). Water-smart agriculture in the 21st century. – World
Resources Institute Report.
12.
Israeli Ministry of Agriculture (2020). Drip Irrigation for Sustainable Agriculture:
Policy and Practice in Israel.
13.
World Bank Group (2018). Transforming Agriculture through Digital
Technologies. Washington D.C.: World Bank Publications.
14.
ICAR (Indian Council of Agricultural Research) (2021). Micro-irrigation success
stories in India: Maharashtra and Gujarat case studies.
15.
IPCC (2022). Climate Change and Land: Intergovernmental Panel on Climate
Change Special Report on Climate, Desertification, Land Degradation, Sustainable
Land Management and Food Security.
