T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
89
ISSN:3030-3613
KROTOLARIA JUNCEA O‘SIMLIGINING BARGLARINI
TURGOROSENTLIK VA SUV TAQCHILIGI DARAJASI
Eshimov Doniyor O‘tkir o‘gli
Samarqand davlat universiteti magistri
Sanakulov Akmal Lapasovich
Samarqand davlat universiteti
q.x.f.d., professor
Tel:+998979154647
ANNOTATSIYA.
Butun dunyoda bugungi kunning asosiy masalasi
hisoblangan oziq-ovqat xafsizligi muammosini hal etishda, asosiy yechim deb
hisoblanayotgan no-ananaviy dukakli-don ekinlari bilan juda ko‘p ilmiy tatqiqotlar
olib borilmoqda. Shunday ekinlardan biri Krotolaria juncea o‘simligi hisoblanadi.
Ushbu ilmiy maqolada Krotolaria juncea o‘simligining barglarini turgorosentlik va suv
taqchilik darajasini aniqlash uchun o‘tkazilgan tajriba haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: Transpiratsiya, turgorosentlik, so‘lish, suv taqchilik, krotolaria.
АННОТАЦИЯ
Во всем мире проводится множество научных
исследований нетрадиционных бобовых культур, которые рассматриваются как
основное решение проблемы продовольственной безопасности, которая сегодня
считается актуальной. Одной из таких культур является растение Crotolaria
juncea. В данной научной статье представлена информация об эксперименте,
проведенном по определению тургорного давления и уровня дефицита воды в
листьях растения Crotolaria juncea.
Ключевые слова
: Транспирация, тургор, увядание, дефицит воды,
Crotolaria.
ABSTRACT
There are many scientific studies being conducted around the
world on non-traditional legumes, which are considered as the main solution to the
problem of food security, which is considered urgent today. One of such crops is the
Crotolaria juncea plant. This scientific article presents information about an experiment
conducted to determine the turgor pressure and the level of water deficit in the leaves
of the Crotolaria juncea plant.
Keywords
: Transpiration, turgor, wilting, water deficit, Crotolaria
O‘zbekiston tuproq-iqlim sharoitiga ko‘ra oziq-ovqat va xom-ashyo beruvchi
o‘simliklarni yetishtirish uchun
qulay
mintaqa hisoblanadi
Bugungi kunda
dunyoning barcha davlatlarida oziq-ovqat ta’minoti masalasi ustuvor vazifalardan
biriga aylangan. Shu bilan birga eng asosiy muammolardan biri bu oqsil masalasi, ya’ni
insoniyatning oqsilga bo‘lgan talabini qondirishdir. Bu masalani yechishda dukkakli-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
90
ISSN:3030-3613
don ekinlarining ahamiyati katta. Respublikamizda
qishloq xo‘jaligi amaliyotida
so‘nggi yillarda ekinlarni biologik xususiyatlarini e’tiborga olib, tuproq-iqlim
sharoitiga mos ekinlar turi tanlanib almashlab ekish tizimlarida ekinlar strukturasini
yangilab borish, hamda agrotexnologiyalarini ishlab chiqish orqali tuproq
unumdorligini yaxshilash, shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan samarali
foydalanish natijasida yerlarning unumdorlik xususiyatlarini saqlash va oshirish,
ekinlardan mo‘l va sifatli hosil yetishtirishda ma’dan o‘g‘itlarni tejalishi hisobiga paxta
yetishtirishda ishlab chiqarish tannarxining kamaytirishga erishilmoqda
Mintaqamiz uchun yangi introduksiya qilinadigan dukkakdoshlar oilasiga mansub
Krotalariya(juncea) o‘simligi no’annaviy dukakli don ekinlari sirasiga kiradi.
Krotalariya(juncea) o‘simligini biologik va fiziologik xususiyatlarini
o‘rganish orqali o‘simlikning potensial imkoniyatlari, hosildorligi, biomasa va
tuproqni azot bilan boyitish darajasini kashf qilamiz.Bizni talablarimizni qondira
oladigan har qanday o‘simlikning mamlakatimizning iqlim va tuproq sharoitiga mos
kelishini o‘rganish tatqiqotchi olimlar oldida turgan muhum vazifalardan biri dir.
Ush bu maqolada Krotalariya(juncea) o‘simligi Samarqand viloyatining tipik
bo‘z tuproqlari sharoitlarida barglarini turgorosentlik va suv taqchilik darajasi
o‘rganildi.
Madaniy o‘simliklarda tanasiga kirayotgan suv bilan sarflanayotgan suv
miqdorining bir-biriga to‘g‘ri kelishi hosildorlikni oshishida muhim omil hisoblanadi.
O‘simliklar tanasiga suvning kirishi va sarflanishi suv muvozanati deyiladi. Lekin
yozning ochiq kunlarida quyosh nurlari ta’siridan transpiratsiya kuchayishi va o‘simlik
qabul qilayotgan suv uning o‘rnini qoplay olmasligi natijasida nisbiy tenglik buziladi.
Oqibatda, suv defitsitligi (taqchilligi) ro‘y beradi. Aksariyat hollarda defitsitlik 5-
10%ga teng bo‘ladi va o‘simliklarga ko‘p zarar qilmaydi, asosan, tush vaqtida
bo‘ladigan bunday suv taqchilligi odatdagi hodisa hisoblanadi. O‘simlik uning ta’sirida
transpiratsiya jadalligini tartibga solib turish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu suv
taqchilligining oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi.[1]
Transpiratsiya ham juda kuchayib ketganda, tuproqda suvning miqdori kamayib
qolsa, o‘simliklarga kirayotgan suvning miqdori ham juda kamayib ketadi va
o‘simliklarning suv muvozanati qattiq buziladi. Bu ayniqsa sutkaning eng issiq
soatlarida sodir bo‘ladi. Suv taqchilligi ro‘y berganda barglar so‘lib va osilib qoladi.
So‘ligan o‘simlik o‘z vaqtida suv bilan ta’minlansa, u yana (normal) turgor
holiga qaytadi. O‘simliklar vaqtincha yoki uzoq vaqtgacha so‘lishi mumkin. Vaqtincha
so‘lish havo juda issiq va quruq bo‘lganida ro‘y beradi. Ya’ni suv muvozanati
buziladi, lekin kechga tomon transpiratsiya pasayib qolishi bilan o‘simlikka o‘tadigan
suv miqdori bilan undan chiqib ketadigan suv miqdori yana baravarlashadi va
o‘simliklar o‘zlarining avvalgi holatiga qaytadi. Vaqtincha so‘lish o‘simlikka ko‘p
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
91
ISSN:3030-3613
zarar qilmasa ham hosilni kamaytiradi. Chunki bu paytda fotosintez va o‘sish
to‘xtaydi. [3]
Tuproqda suv miqdori kamayganda esa, so‘lish uzoq vaqtgacha davom etadi.
Bunday holatda hujayralardagi suv kamchiligi tezda tiklanmaydi va hatto kechasi ham
normal fiziologik jarayon boshlanmaydi. Kechasi tiklanmay qolgan suv miqdori
qoldiq defitsit deyiladi. Bunday holga uchragan o‘simliklar ko‘proq zararlanadilar
Uzoq davom etgan so‘lish qaytmas o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi va bunday hujayralar
sug‘organdan keyin ham qurib qolishi mumkin.[1]
So‘lish o‘simlikning, ayniqsa, yosh generativ organlariga ko‘proq ta’sir etadi.
Gul organlarining shakllanishi kechikadi, generativ organlarning to‘kilishi kuchayadi
va hosildorlik keskin kamayadi. Donli o‘simliklarda boshoqlar yaxshi yetilmaydi,
donlar soni kam va puch bo‘ladi. G‘o‘zada esa shonalar, gullar va yosh ko‘saklar
ko‘proq to‘kiladi.[3]
Umuman, suv taqchilligining zararli ta’siri hamma o‘simliklarda bir xil emas.
Bunday chidamlilik o‘simlik turlariga bog‘liq. Masalan, yorug‘liksevar o‘simliklar
(kungabohar, kartoshka) tanasidagi suvning 25-30% ni yo‘qotganda ham ularda
so‘lishning tashqi belgilari yaxshi sezilmaydi. Soyaga chidamli o‘simliklar suvlarini
13-15% yo‘qotishi bilan so‘lib qoladilar. Botqoqlikda yashovchi o‘simliklar eng
chidamsiz bo‘lib, suv taqchilligi 7% bo‘lganda qurib qoladi.[2]
Aniqlash uchun tajriba dala maydonimizda o‘stirilayotga tatqiqot obektim
Crotalaria juncea o‘simligining tanasining o‘rta qismidan 3-4 donadan 3ta variant
uchun barg qaychi yordamida kesib olinadi va barglarning og‘irligi tezlik bilan analitik
tarozida o‘lchanadi. Og‘irligi aniqlangan barglar chinni yoki shisha kristalizatorlardagi
toza suvga botirilib ko‘yiladi. Suvga botirilib ko‘yilgan barg to‘qimalari etarli
miqdorda suvni shimib olishini ta’minlash maqsadida 2 soat kuzatiladi. Mo‘ljallangan
vaqt tugagandan so‘ng, barglar suvdan olinib, ikki qavat filtr qog‘ozi o‘rtasiga solinadi
va barg yuzasidagi suv tomch shimitilib olinadi. Yuzasidan ortiqcha suv tomchilaridan
xolis qiligan barglarning og‘irligi yana analitik tarozida aniqlanadi ho‘l og‘irligi
aniqlangan barglarning quruq massasini aniqlash maqsadida ular uchta qog‘ozdan
tayyorlangan paketlarga joylashtirilib, quritgich shkaflarida 105° da to‘la quritiladi.
Quritilgan barglarning og‘irligi ham analitik tarozida aniqlanadi. Olingan barcha
ma’lumotlar ( 3.3-jadvalga )yoziladi
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan foydalanib o‘simlik barglarining
turgorosentlik (barglardagi suv miqdori) va suv taqchilligini aniqlash mumkin.
Barglarning turgorosentlik darajasini: Aniqlash uchun biz olingan namunalarni
natijalarini tegishli formula yordamida hisob-kitob qildik dastlabki olchashlarda 1-
variant 1.32g, 2- variant 0.72g, 3- variant 0.94g namunalar olinib 2 soat davomida
suvda saqlandi va suvdan olingandan keyin har bir namuna analitik tarozida o‘lchab
olindi olchash natijalariga ko‘ra: 1- variant 2.04g ,2- variant 1.20g , 3-variant 1.48g ni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
92
ISSN:3030-3613
tashkil qildi bu korsatgichlar 2 soat suvda saqlash natijasida barglar suvni shimib olishi
bilan tajriba varinatlarimizni massa jihatdan ortganligini kuzatdik
3.3-jadval
Barglarning turgorosentlik darajasi: Aniqlash uchun biz olingan namunalarni
natijalarini tegishli formula yordamida hisob-kitob qildik dastlabki olchashlarda 1-
variant 1.32g, 2- variant 0.72g, 3- variant 0.94g namunalar olinib 2 soat davomida
suvda saqlandi va suvdan olingandan keyin har bir namuna analitik tarozida o‘lchab
olindi olchash natijalariga ko‘ra: 1- variant 2.04g ,2- variant 1.20g , 3-variant 1.48g ni
tashkil qildi bu korsatgichlar 2 soat suvda saqlash natijasida barglar suvni shimib olishi
bilan tajriba varinatlarimizni massa jihatdan ortganligini kuzatdik .
Bu ho‘l og‘irligi aniqlangan barglarning quruq massasini aniqlash maqsadida
ular uchta qog‘ozdan tayyorlangan paketlarga joylashtirilib, quritgich shkaflarida 105°
da to‘la quritildi. Quritish barcha variantlarda apsolyut o‘zgarmas massaga kelguncha
davom etirildi Quritilgan barglarning og‘irligi ham analitik tarozida aniqlanadi
olingan natijalar quyidagilar 1-variant 0.28g, 2- variant 0.17g, 3- variant 0.19g ogirlik
larni ko‘rsatdi . Bu olingan natijalar asosida turgorosentlikni hisoblash uchun tegishli
formuladan foydalanib quyidagi natijalar olindi:1- variant uchun turgorosentlik 59 %
ni, 2- variant uchun turgorosentlik 53% ni ,%ni3- variant uchun turgorosentlik 58% ni
tashkil etdi. Bu ko‘rsatgichlarning umumiy o‘rtachasi 57%ni tashkil etdi .Bu olingan
natijalarda tatqiqot obektimni suv taqchiligini ham aniqladim
Variantlar kesimida 1- variant uchun 40.9% ni,2-variant uchun 46.6%ni,3- variant
uchun 41.8% ni tashkil etdi.Bu natijalarni o‘rtacha qiymati 43.3%ni tahshkil etdi
Xulosa
tajribada turgorosentlik darajasining barcha namunalarda 50 % dan
yuqori ekanligi hamda suv taqchillik darajasi 40 % dan yuqori ekanligi aniqlandi .
Bu natija asosida Krotalariya(juncea) o‘simligining qurg‘oqchil iqlimga qanchalik
moslashganligi ko‘rinadi . Bunday yuqori qurg‘oqchilikga chidamli dukakli-don ekini
O‘simlik
nomi
takrorlanish
Barglarning og‘irligi,g
turgorosentlik taqchilligi
dastlabki
Suvga
botirilgan
quruq
Crotalaria
juncea
1
1.32
2.04
0.28
59%
40.9%
2
0.72
1.20
0.17
53%
46.6%
3
0.94
1.48
0.19
58%
41.8%
o‘rtacha
2.98
4.72
0.64
57%
43.3%
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_5-to’plam_May-2025
93
ISSN:3030-3613
mamlakatimizning qurg‘oqchil hududlari hisoblangan Qoraqlpoqiston respublikasi,
Xorazm , Navoyi, Buxoro viloyatlari hududida ekib yetishtirilishga munosib ekin
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiotlar
1.
Boboqulov Z.R. Avazov M.M. (2022) “Globallashuv davrida ozoq - ovqat ta’minoti
xavfsizligini ta’minlashning dolzarb vazifalari”. Respublika miqyosidagi ilmiy -
amaliy konfirensiyaning ilmiy maqolalar to‘plami. Samarqand QK KMTM, – B.
213-215
2.
Xo‘jayev J.X., Keldiyorov X.O., Jo‘rayeva Z.J., Atayeva Sh.S. O‘simliklar
fiziologiyasi fanidan laboratoriya mashg‘ulotlari. Samarqand 2019
3.
B.S.Avutxonov. O‘simliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiyasi
fanidan laboratoriya mashg‘ulotlari. Uslubiy qo‘llanma. Samarqand: SamDU
nashri, 2019. 91 bet
4.
Hasanov I.A., G‘ulomov P.N. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi. (1-qism)- Toshkent,
UzMU-2009. -176 b
