T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
110
ISSN:3030-3613
DIN VA IQTISODIYOT: ISLOMIY MOLIYA VA BANK TIZIMI
Mirzamurodov Javohir Ilhom o‘g‘li
Muhammad Al-Xoramiy nomidagi
Toshkent Axborot Texnologiyalari
Unversiteti Samarqand filiali
Annotatsiya
Mazkur maqolada islomiy moliya tizimining asosiy tushunchalari, foizsiz
moliyaviy xizmatlar tamoyillari va O‘zbekiston sharoitida uning tatbiq etilishi
yoritiladi. Qur’oni karim va Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
hazratlarining asarlari asosida islomiy moliya asoslari va halol moliyaviy faoliyat
mezonlari ko‘rib chiqilgan. Maqola, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi, Markaziy bank va Musulmonlar idorasi tomonidan tasdiqlangan manbalar
asosida tayyorlangan.
Kalit so‘zlar:
Islomiy moliya, foizsiz bank tizimi, iqtisodiyot, halol moliya,
O‘zbekiston, Shayx Muhammad Sodiq, moliyaviy axloq, shariy tamoyillar
Kirish
Islom dini nafaqat e’tiqod, balki jamiyatning barcha sohalarini, jumladan
iqtisodiyot va moliya tizimini ham tartibga soluvchi mukammal hayot tarzini taklif
etadi. Zamonaviy dunyoda iqtisodiy muomalalar ko‘lamining kengayishi moliyaviy
halollik va adolatga ehtiyojni kuchaytirgan. Islomiy moliya ana shu ehtiyojlarga javob
beruvchi tizim bo‘lib, u Qur’on oyatlari, hadislar va fiqh qoidalari asosida shakllangan.
Ushbu maqolada islomiy moliya tamoyillari, foizdan voz kechish sabablari,
O‘zbekistonda islomiy moliyaning joriy holati va istiqbollari ko‘rib chiqiladi.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlarining
“Islomda moliya va
iqtisod”
kitobida foiz (ribo)ning haromligi, tijoratdagi halollik, moliyaviy
majburiyatlar, qarz berish va olishdagi axloqiy mezonlar batafsil yoritilgan. Qur’oni
karimda ribo haqida qat’iy taqiqlar mavjud (Baqara surasi, 275–279-oyatlar).
O‘zbekiston Musulmonlari idorasi va Moliya vazirligi tomonidan chop etilgan o‘quv
qo‘llanmalarda ham islomiy moliya asoslari zamonaviy iqtisodiy tizim bilan
uyg‘unlashtirilgan holda tushuntiriladi.
Islomiy moliyaning asosiy tamoyillari
Islomiy moliya Qur’oni karim va sunnatga asoslangan quyidagi tamoyillarni o‘z
ichiga oladi:
Ribo
(foiz) harom sanaladi. Qur’oni karimda bu haqida aniq oyatlar mavjud
(Baqara: 275–279).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
111
ISSN:3030-3613
Halol va haromni ajratish – faqat halol yo‘l bilan topilgan moliya orqali tijorat
qilish joiz.
Noaniqlikdan
(g‘arar) qochish – moliyaviy bitimlar aniq, shaffof va kelishilgan
bo‘lishi lozim.
Qimorbozlikdan saqlanish – daromad tavakkal emas, mehnat va real faoliyat
asosida bo‘lishi zarur.
Haqqoniy sheriklik
– foyda va zarar shartnoma asosida teng taqsimlanadi.
Foizsiz bank tizimi
Islomiy bank tizimi an’anaviy banklardan farqli o‘laroq, foizga asoslanmagan.
O‘rniga quyidagi vositalar qo‘llaniladi:
Murabaha
– mahsulot bank tomonidan xarid qilinib, mijozga ustama bilan
sotiladi.
Musharaka
– bank va mijoz birgalikda loyihaga investitsiya kiritadi.
Ijara
– bank aktivni xarid qilib, mijozga ijaraga beradi.
Bu usullar O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan ham 2023-yilda e’lon
qilingan hujjatlarda tavsiya etilgan.
O‘zbekiston sharoitida tatbiq etilishi
O‘zbekiston Musulmonlari idorasi 2022-yilda e’lon qilgan risolalarida islomiy
moliyaning jamiyat uchun foydali jihatlarini ta’kidlagan. Moliya vazirligi tomonidan
tayyorlangan
“Islomiy moliya asoslari”
qo‘llanmasida bu tizimning yurtimizda tatbiq
etish istiqbollari yoritilgan.
Xususan, halol investitsiyalar, foizsiz kreditlar va halol sug‘urta (takaful) kabi
yo‘nalishlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Xulosa
Islomiy moliya tizimi — bu axloqiy, halol va adolatli moliyaviy munosabatlarni
taklif qiluvchi muqobil yondashuvdir. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
hazratlarining ilmiy merosi, shuningdek, O‘zbekistonning rasmiy diniy va iqtisodiy
tashkilotlari tomonidan tasdiqlangan adabiyotlar islomiy moliyaning amaliy tatbiqi
uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu maqola islomiy moliyaning nazariy
asoslarini va ularni amalda qanday tatbiq qilish mumkinligini yoritishga qaratilgan
bo‘lib, o‘quvchilarga chuqur ilmiy va amaliy tushuncha beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf.
Islomda moliya va iqtisod
. Hilol
Nashriyoti, Toshkent, 2010.
2.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf.
Savollar va Javoblar
(Moliyaviy va
iqtisodiy masalalar). Hilol Nashriyoti, Toshkent.
3.
Qur’oni Karim. Shayx Muhammad Sodiq tarjimasi. Hilol Nashriyoti, Toshkent.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
Iqtisodiy nazariya
asoslari: darslik
. Toshkent, 2020.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_6-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
5.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.
Islomiy moliya asoslari
(o‘quv
qo‘llanma). Toshkent, 2021.
6.
O‘zbekiston Musulmonlari Idorasi.
Islomiy iqtisod va tijorat asoslari
. Toshkent,
2022.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
Foizsiz moliyaviy xizmatlar to‘g‘risida
ma’lumotnoma
. Toshkent, 2023.
8.
TATU huzuridagi ilmiy maqolalar to‘plami.
Islomiy moliya tamoyillarining
O‘zbekiston sharoitida tatbiqi
. Toshkent, 2024.
