T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
114
ISSN:3030-3613
SHAXSLARDA OʻZ-O’ZINI BAHOLASH,OʻZINI TARBIYALASH
TUYGʻULARINI SHAKLLANISHI
Shoiraxon Jumanazarova Jongirovna
Xorazm viloyati Hazorasp tumani
26-son maktab psixologi
Samandarova Nafisa Matkurbanovna
Xorazm viloyati Hazorasp tumani
9-son maktab psixologi
ANNOTATSIYA
O’zini-o’zi baholash jamoadagi faoliyati, mavqeini, uning boshqa a’zolariga
o’zining munosabatini baholashni o’z ichiga oladi. Shaxsning faolligi, uning jamoa
faoliyatida ishtiroki uning o’zini-o’zi tarbiyalashga intilishi, o’zini-o’zi baholash
darajasiga bog’liqdir.
Kalit so’zlar
: shaxs, psixologiya, o’zini-o’zi baholash,
potentsial,
perfektsionizm.
KIRISH
Hayot davomida bir kishi muntazam ravishda atrofidagi odamlardan o'zining
shaxsiyatini baholaydi.
Shaxsning o’zini-o’zi baholashi shaxs kamolotining muxim
ko’rsatkichidir. Odamning o’ziga-o’zi qanday munosabatda bo’lishi unga
atrofdagilarning qanday munosabatda bo’lishiga bog’liqdir. O’zini-o’zi baholash
shaxsning hal qiluvchi xususiyati, uning o’zagidir. O’zi haqida keraksiz xech nimaga
yaramaydigan sub’ekt deb o’ylaydigan odam taqdirini yaxshilash uchun istar-istamas
kuch-g’ayrat sarflaydi.
Aksincha, o’zlarini yuqori baholaydigan odamlar ko’pincha juda qattiq
ishlashga moyildirlar. Ular yahshi ishlamaslikni o’zlariga munosib emas deb
hisoblaydilar.
Munozara tashqi ko'rinishga, so'zlarga va xatti-harakatlarga bog'liq.
Bundan tashqari, biz o'zimiz haqimizda fikrga egamiz, shunga ko'ra biz jamiyatda
harakat qilamiz. Insonning o'zini anglash darajasi, uning ijobiy va salbiy xislatlari,
shaxsiyatini baholash, o'zini o'zi anglashning bir qismidir. O'z-o'zini anglash o'zini-o'zi
sevish darajasi bilan uzviy bog'liqdir. Inson o'zini qanchalik yaxshi ko'rsa, shunchalik
adekvat va o'zini o'zi hurmat qiladi. Insonning o'zini o'zi qadrlashi juda muhim
ko'rsatkich bo'lib, insonning hayoti qanday bo'lishiga ta'sir qiladi.
O'z kuchiga ishonish, o'z kuchiga ishonish muvaffaqiyatga erishishga imkon
beradi. Aksincha, xo'rlash, aybdorlik va uyat hissi, asossiz uyatchanlik ichki
ehtiyojlarning namoyon bo'lishiga to'sqinlik qiladi va ularni amalga oshiradi. Asosiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
115
ISSN:3030-3613
o'zini o'zi anglash bolalikning o'zida shakllanadi, ammo bu vaqt o'tishi bilan o'zgarishi
mumkin bo'lgan kategoriya bo'lib, uni tuzatish kerak.
Psixologiyada o'z-o'zini anglashning uch turi ajralib turadi.Tasniflash shaxsning
o'zini o'zi anglashi ob'ektiv ma'lumotlarga mos keladigan darajaga qarab amalga
oshiriladi. Inson o'zini qanchalik haqiqiy baholasa, odamlar bilan munosabatlar
shunchalik muvaffaqiyatli rivojlanadi va hayotning barcha sohalarida muvaffaqiyat
shunchalik yuqori bo'ladi. O'zingizni munosib baholang - o'zini idrok qilishning
bunday turida odamning bahosi haqiqatga to'g'ri keladi. Inson o'zining kuchli va
kuchsiz tomonlarini ongli ravishda biladi, imkoniyatlar va ehtiyojlarni biladi, ichki
potentsialni aniqlaydi. Bunday odam o'zini tanqid qilishga va xatolar ustida ishlashga
qodir. Kamchiliklar bartaraf etilib, kuchli xususiyatlar rivojlantiriladi. O'ziga bo'lgan
ishonchning etarli emasligi - o'z-o'zini hurmat qilishning buzilganligi odamning o'zi
haqidagi fikri ob'ektiv emasligini anglatadi. Agar inson o'zini o'zi umuman qabul
qilmasa yoki o'ziga xos bo'lmagan xususiyatlarga ega ekaniga ishonsa, radikal o'zini
o'zi idrok etishni haddan tashqari tushirish yoki kamsitish mumkin. O'z-o'zini hurmat
qilishning yetarli emasligi aloqa va professional muvaffaqiyatga xalaqit beradi.
Aralash o'zini o'zi qadrlash - bunday holda, inson hayotining turli davrlarida o'zini
boshqacha tutadi, keyin ko'proq ishonchni namoyon qiladi, keyin zaif va taniqli bo'ladi.
Agar biz o'zimizga ba'zi xususiyatlar nuqtai nazaridan qarasak va boshqa
xususiyatlarga nisbatan yetarlicha qaramasak, aralash shakl haqida ham gapirish
mumkin. Masalan, biz kasbda ishonch bilan tan olamiz va shaxsiy hayotimizda
o'zimizni munosib sherikka loyiq emas deb hisoblaymiz.
O’zini-o’zi baholash shakllanib borgan sayin, ular atrofdagilarning fikridan va
xatto faoliyatning aniq natijalaridan tobora mustaqil bo’la boradi. Barqaror o’zinio’zi
baholash shakllanishi bilan u o’zini-o’zi mustahkamlash tamoyiliga ega bo’ladi. Bu
o’zini-o’zi yuqori baholashga ham o’zini-o’zi past baholashga ham taaluqlidir.
Masalan, ota-ona yoki ulardan birining kamsituvchi munosabati boshqalar
ishtirokidagi faoliyat oldida, jumladan imtixon oldidan qattiy qo’rquvni shakllantirishi
mumkin. O’quvchi imtixonni muvaffaqiyatli topshirganida ham, uning o’ziga-o’zi past
baho berishini o’zgartirmaydi. Uning boshida quyidagi fikr shakllanadi: "Bu
muvaffaqiyatlarning hammasi ta’sodifiy u qobiliyatsiz o’quvchi ekanligini
o’qituvchilar qanchalik kech aniqlasalar, uyat ham shunchalik daxshatli bo’ladi. Bu
norozilik tuyg’usi odamni bir umr takib qilishi mumkin.
O'z-o'zini hurmat qilish darajasi insonning o'ziga bo'lgan sevgisiga va boshqa
odamlar bilan taqqoslashga bog'liq
.
O'zini past baholagan odam o'zini hayotda
kerarsizdek his qiladi, uning hayoti qanday rivojlanayotganidan qoniqmaydi.
Tashqi
ko'rinishlarda bu quyidagicha ifodalanadi:
•
tez-tez o'zini tanqid qilish;
•
doimiy ayb
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
116
ISSN:3030-3613
•
boshqa odamlarni rozi qilish istagi; noto'g'ri ish qilishdan qo'rqish.
Bundan tashqari, odam yaxshi ob'ektiv ma'lumotlarga ega, potentsial bor, lekin
xato qilishdan qo'rqqanligi sababli ular ko'pincha amalga oshirilmaydi. Bu jarayon
m
uvaffaqiyatli munosabatlar o'rnatish va natijalarga erishishga imkon bermaydigan
o'zini o'zi baholashning eng istalmagan darajasi hisoblanadi. O'ziga past baho
beradigan odamda quyidagi ko'rinishlar o’z ifodasini topadi:
•
oddiy narsa uchun ham odamlardan uzr so'rash;
•
nevrotik ayb;
•
ularning so'zlari va ishlarining doimiy asossiz ravishda qo’llanilishi;
•
o'ziga bo'lgan to'liq ishonchsizlik tufayli tashabbuskorlikning yetishmasligi.
O'zini past baholagan holda, har doim "yolg'on majmuasi" ya’ni yolg’on
gapirishga moyilligi mavjud bo’ladi. Agar biror kishi muvaffaqiyatga erishsa, yaxshi
ish qilgan bo'lsa, u buni baxtsiz hodisa, deb aytadi va buning u uchun ahamiyati
yo'q.Uning nutqi quyidagi iboralar bilan to'ldirilgan: "Bilmayman", "men qila
olmayman, muvaffaqiyatga erisha olmayman". Aytgancha, bunaqa odamda
perfektsionizm past va past darajadagi o'zini o'zi qadrsizlantirishga moyildir. Bunga
misol qilib, ko'pchilik orzu qiladigan ideal tashqi ko'rinishga ega bo'lgan qizlar o'zlarini
parhezlar bilan qiynoqqa solib, plastik jarrohlar pichog'i ostiga tushib, jiddiy
patologiyalarga duchor bo'lganliklari misollarni hamma biladi.
XULOSA
O'zini baholaydigan odam osongina, xotirjam va uyg'un hayot kechiradi, ko'plab
do'stlari bor, muvaffaqiyatli shaxs, shaxsiy hayot uchun barcha imkoniyatlarga ega.
Ruhiy va psixosomatik kasalliklarning ehtimolligi past. O'zini aybdor his qilishga
moyil bo’lmaydi, u xatolarni tushunadi, tuzatadi va davom etadi.
Demak, o’zini-o’zi
baholashni shaxs kamolotining aniq ko’rsatkichlari bilan qiyoslash mumkin. Lekin
shaxsning guruh tomonidan baholanishi bilan o’quvchining real fazilatlarining mos
kelishi darajasini pedagog har doim ham taxlil etilmaydi. Bolaning o’zini-o’zi
baholashini shakllantirish juda nozik jarayon bo’lib, uni jamoa fikrini esa shaxsning
uning fazilatlariga muvofiq ravishda xayrixoxlik bilan baholashga qaratilgan bo’lishi
lozim.
FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
G’oziyev E Psixologiya.T.: “O’qituvchi” nashriyot – matbaa ijodiy uyi, 2008.
2.
Karimova V Psixologiya Toshkent., “Sharq”, 2002 y.
3.
Jurakulova D.Z. Psixologicheskoe osobennosti jadnosti u detey // Vestnik
integrativnoy psixologii. – Yaroslavl. 2018. -№19. S-153-156. (19.00.00. №2).
4.
Jurakulova D.Z Psixological health of children as a faktor of successful
edication. British Journal of Global Ecology and Sustainable Development. 148-
151. 2022.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
117
ISSN:3030-3613
5.
Rahmonova N.A. EMOTIONAL STSTES OF THE PERSON Conferencea, 190-
192.
6.
Abdivalievna, A. N. (2022). Psychological Characteristics Of Doctor And Patient
Communication. Eurasian Scientific Herald, 8, 106-109.
