T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
220
ISSN:3030-3613
BOLALARDAGI UYATCHANLIKNI BARTARAF ETISHNING
PSIXOLOGIK USULLARI
Mamarazzakova Shahnoza Irkinovna
Angren shahar 5-umumiy o'rta ta'lim
maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Uyatchan bola notanish vaziyatlarda yoki boshqalar bilan muloqotda bo‘lganda
tashvishlanadi yoki taqiqlanadi. Uyatchan bola, agar u o‘zini “namoyishda” deb his
qilsa, masalan, yangi odam bilan uchrashganda yoki boshqalar oldida gapirishga
majbur bo‘lganda, asabiylashadi.
Kalit soʻzlar:
uyatchanlik, genetika, oʻrganilgan xatti-harakatlar, duduqlanish,
qattiq tanqid, ijtimoiy holat.
KIRISH
Maqolada yosh bolalarning hayot faoliyatida uyatchanlikning salbiy hamda
ijobiy taʼsiri haqida maʼlumotlar keltirib oʻtilgan. Shu bilan bir qatorda farzandida
uyatchanlik holatlari kuztilganda ota-onalar qanday yoʻltutishi va farzandini bu
vaziyatdan olib chiqish haqida ham qisqacha maslahatlar keltirib oʻtilgan.
Uyatchan bola harakatga qo‘shilishdan ko‘ra, harakatni chetdan kuzatish ancha
qulayroqdir. Aksariyat bolalar vaqti-vaqti bilan o‘zlarini uyatchan his qilishadi, lekin
ba’zilarining hayoti ularning uyatchanligi tufayli jiddiy ravishda qisqartiriladi. Haddan
tashqari uyatchanlikdan aziyat chekadigan bolalar yetuk bo‘lganlarida uyatchan shaxs
bo‘lib o‘sishi mumkin. Ota-onalar farzandlariga yengil uyatchanlikni yengishga
yordam berishlari mumkin. Og‘ir holatlarda professional yordam tavsiya etiladi.
Uyatchanlikning asoratlari
Doimiy va qattiq uyatchanlik bolaning hayot sifatini ko‘p jihatdan pasaytiradi,
jumladan:
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish yoki amalda qo‘llash imkoniyatlarini
qisqartirish.
Do‘stlar kamroq.
Sport, raqs, drama yoki musiqa kabi boshqalar bilan o‘zaro aloqani talab
qiladigan qiziqarli va foydali tadbirlarda ishtirok etishning kamayishi.
Yolg‘izlik tuyg‘ularining kuchayishi, ahamiyatsizligi va o‘zini o‘zi qadrlashning
pasayishi.
Hukm qilinishdan qo‘rqib, to‘liq potentsialga erishish qobiliyatining
pasayishi.
Yuqori tashvish darajasi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
221
ISSN:3030-3613
Qizarish, duduqlanish va titroq kabi noqulay jismoniy ta’sirlar kuzatiladi
Uyatchanlikning ham ijobiy tomonlari bor
Uyatchan xatti-harakatlar bir qator ijobiy xatti-harakatlar bilan bog‘liq,
jumladan:
Maktabda yaxshi o‘qish.
O‘zini tutish va muammoga duch kelmaslik.
Boshqalarni diqqat bilan tinglash.
G‘amxo‘rlik qilish oson.
Uyatchanlikning mumkin bo‘lgan sabablari
Ko‘pincha birgalikda ishlaydigan uyatchanlikning mumkin bo‘lgan sabablaridan
ba’zilari quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
Genetika - shaxsiyatning aspektlari, hech bo‘lmaganda qisman, shaxsning irsiy
genetik tarkibi bilan hal qilinishi mumkin.
Shaxsiyat - hissiy jihatdan sezgir va osongina qo‘rqitiladigan chaqaloqlar
uyatchan bolalar bo‘lib o‘sishi ehtimoli ko‘proq.
O‘rganilgan xatti-harakatlar - bolalar o‘zlarining eng nufuzli namunalariga
taqlid qilish orqali o‘rganadilar: Uyatchan ota-onalar o‘z farzandlariga uyatchanlikni
“o‘rgatishlari” mumkin.
Oilaviy munosabatlar - o‘z ota-onasiga ishonchli bog‘liq bo‘lmagan yoki
nomuvofiq g‘amxo‘rlikni boshdan kechirgan bolalar tashvishli va uyatchan
xattiharakatlarga moyil bo‘lishi mumkin. Haddan tashqari himoyalangan ota-onalar
farzandlariga, ayniqsa, yangi vaziyatlardan qo‘rqishni o‘rgatishlari mumkin.
Ijtimoiy muloqotning yetishmasligi - hayotining dastlabki bir necha yilida
boshqalardan ajratilgan bolalar notanish odamlar bilan oson muloqot qilish imkonini
beradigan ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘lmasligi mumkin.
Qattiq tanqid - hayotidagi muhim odamlar (ota-onalar, aka-uka va boshqa yaqin
oila a’zolari yoki do‘stlari) tomonidan masxara qilingan yoki haqoratlangan bolalar
uyatchanlikka moyil bo‘lishi mumkin.
Muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish - o‘z imkoniyatlaridan juda ko‘p marta itarib
yuborilgan (va keyin “o‘lchamagan”larida o‘zini yomon his qilgan) bolalar o‘zini
uyatchanlik sifatida ko‘rsatadigan muvaffaqiyatsizlik qo‘rquviga ega bo‘lishi mumkin.
Yomon sikl
Agar bola ijtimoiy vaziyatda uyatchan bo‘lsa, u keyinchalik xatti-harakatlari
uchun o‘zini haqorat qilishi mumkin. Bu o‘zini-o‘zi haqorat qilish ularni o‘z-o‘zini
anglashi va o‘zini hukm qilishiga olib kelishi mumkin va kelajakda bolaning uyatchan
bo‘lish ehtimolini oshiradi. Vaqt o‘tishi bilan ularning ishonchi va o‘ziga bo‘lgan
hurmati pasayishni boshlaydi. Bola o‘zini qanchalik kamroq his qilsa, o‘zini uyatchan
tutishi ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.
Ota-onalarning munosabati hal qiluvchi ahamiyatga ega
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
222
ISSN:3030-3613
Ota-onalar o‘z farzandlarining hayotida juda ta’sirli - ehtimol ota-onalar
tushunganidan ham ko‘proq. Takliflarga quyidagilar kiradi:
Farzandingizga "uyatchan" degan belgi qo‘yishdan ehtiyot bo‘ling. Bolalar (va
kattalar) boshqalarning ularga bergan yorliqlariga mos keladi.
Boshqa odamlar sizning bolangizni uyatchan deb belgilashiga yo‘l qo‘ymang.
Farzandingiz uyatchan bo‘lsa, hech qachon tanqid qilmang yoki masxara
qilmang. Qo‘llab-quvvatlang, hamdard bo‘ling va tushuning.
Farzandingizni uyatchanligining sabablari haqida gapirishga taklif qiling - ular
nimadan qo‘rqishadi?
Farzandingizga hayotingizda uyatchan bo‘lgan paytlaringiz va uni qanday
yengganingiz haqida aytib bering. Kichkina bolalar ko‘pincha ota-onalarini mukammal
deb bilishganligi sababli, o‘zingizning uyatchangligingizni tan olish bolangizni yaxshi
his qilishi va umumiy tashvishlarini kamaytirishi mumkin. Insoniy hushyorlikni
tarbiyalovchi, unga muntazamlikni bag‘ishlovchi ikki tuyg‘u: uyatchanlik va
tortinchoqlik
hissidir.
Uyalish
kishi
shaxsining,
ayblarining,
xatosining,
nuqsonlarining ko‘rinadigan holatga kelishi bilan yuzaga chiqadigan hissiy holatdir.
Har bir insonning o‘ziga xos tuyg‘ulari bor, tushunchalari ham bor. Kishining
mahram olamiga kirishi unda uyalish hissining uyg‘onishiga sabab bo‘ladi. Tinmay
uyaltirilgan insonlar uyalish hissini yo‘qotadilar. Tortinchoqlik kishi qadrini
tushiruvchi holatlar va aksincha, qadrini keragidan ortiq qilib ko‘rsatadigan maqtovlar
tufayli paydo bo‘ladigan hissiy holatdir. Haddan ortiq maqtalgan bolalar bir muddatdan
so‘ng tortinchoqlik hissini yo‘qotadilar. Haddan tashqari erga urilgan bolalar ham
shunday.
Tug‘ilishidan har bir bolada bo‘ladigan uyatchanlik va tortinchoqlik hissi ularni
isloh qilmagunga qadar inson hayotiga ta'siri bor. Uyatchanlik va tortinchoqlik
tuyg‘ulari ko‘p bo‘lgan bolalarda yo loqaydlik yoki soxta o‘zlik (shaxsiyat) rivojlanadi.
XULOSA
Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki bolalarda uyatchanlik paydo boʻlishi koʻp
jihatdan ota-ona va jamiyaning roli katta. Bolalarni uyatchanlikdan olib chiqish va oʻz
fikrini mustaqil bayon etishda ota-onasi hamda pedagog ustozlarning yordami zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Galiguzova L.N Uyatchanlik hodisasining psixologik tahlili/ psixologiya savollari- 2000
2.
Филипп Зимбардо Застенчивость
3.
Moʻtabar Abdusalomovna Maxsudova muloqot psixologiyasi (oʻquv qoʻllanma)
Toshkent -2006
4.
Internet materiallari
