T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
56
ISSN:3030-3613
RUHIY KASALLIKKA CHALINGAN SHAXSLARGA NISBATAN TIBBIY
YO’SINDAGI MAJBURLOV CHORALARI: QONUNIY ASOSLAR VA SUD
AMALIYOTI
Sadulayeva Farida Farxod qizi
Termiz Davlat Universiteti
Yuridik Fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Plenumining 12.12.2008 yildagi qarori asosida ruhiy kasallikka chalingan shaxslarga
nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llanilishini tartibga soluvchi qonun
hujjatlari va sud amaliyoti tahlil qilingan. Maqolada tibbiy choralarning huquqiy
asoslari, psixiatriya ekspertizasining roli, sudlar tomonidan yo‘l qo‘yilayotgan xatolar
hamda Plenum qarorining amaliy ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, bemorlarning
huquqiy holati va sud himoyasi bilan bog‘liq masalalarga ham e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Plenum qarori, ruhiy kasallik, tibbiy majburlov choralari, sud
amaliyoti, jinoyat-protsessual huquq, psixiatriya ekspertizasi, shaxs erkinligi, sud
qarori, sog‘liqni saqlash, Oliy sud.
MEDICALLY COERCIVE MEASURES AGAINST INDIVIDUALS WITH
MENTAL ILLNESS: LEGAL GROUNDS AND JUDICIAL PRACTICE
Annotation:
This article analyzes the legislation and judicial practice governing
the use of medically induced coercion measures against persons with mental illness
based on the decision of the plenum of the Supreme Court of the Republic of
Uzbekistan dated 12.12.2008. The article covers the legal framework of medical
measures, the role of psychiatric examination, mistakes made by the courts and the
practical significance of the Plenary decision. It also focuses on issues related to the
legal status of patients and judicial protection.
Keywords
: Plenary decision, mental illness, medical coercion measures, judicial
practice, Criminal Procedure Law, psychiatric examination, freedom of personality,
Court decision, health care, Supreme Court.
ПРИНУДИТЕЛЬНЫЕ МЕРЫ МЕДИЦИНСКОГО ХАРАКТЕРА В
ОТНОШЕНИИ ЛИЦ С ПСИХИЧЕСКИМИ ЗАБОЛЕВАНИЯМИ:
ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ И СУДЕБНАЯ ПРАКТИКА
Аннотация:
В данной статье проанализированы законодательные акты и
судебная практика, регулирующие применение принудительных мер
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
57
ISSN:3030-3613
медицинского характера в отношении лиц с психическими заболеваниями на
основании решения Пленума Верховного Суда Республики Узбекистан от
12.12.2008 года. В статье освещаются правовые основы медицинских мер, роль
психиатрической экспертизы, ошибки, допущенные судами, а также
практическое значение решения Пленума. Также уделяется внимание вопросам,
связанным с правовым статусом пациентов и судебной защитой.
Ключевые слова:
Постановление Пленума, психическое заболевание,
меры медицинского принуждения, судебная практика, уголовно-процессуальное
право, психиатрическая экспертиза, свобода личности, решение суда,
здравоохранение, Верховный суд.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 12.12.2008 yildagi qarori ruhiy
kasallikka chalingan shaxslarga nisbatan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari
qo‘llanilishini tartibga soluvchi qonun hujjatlarining bir xilda va to‘g‘ri qo‘llanilishini
ta’minlashga qaratilgan muhim hujjat hisoblanadi. Ushbu qaror amaldagi jinoyat-
protsessual va sog‘liqni saqlash sohasidagi qonunchilikning mazmunini ochib beradi,
shuningdek, sud-amaliyotida yo‘l qo‘yilayotgan ayrim xatolarning oldini olishga
xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida belgilanishicha, ruhiy kasallikka
chalingan, ijtimoiy xavfli harakat sodir etgan, lekin o‘z harakatlarining oqibatini anglay
olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan shaxslarga nisbatan jinoyat jazosi emas,
balki tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llaniladi. Ushbu chora jinoyatga oid
ijtimoiy xavfni bartaraf etish va bemorning sog‘lig‘ini tiklashga qaratilgan.
Plenum qarorida aytilishicha, tibbiy majburlov choralari to‘g‘risida masala
ko‘rib chiqishda sudlar bemorning ruhiy holatini mustaqil baholamaydi, balki
psixiatriya ekspertizasi xulosasiga tayanadi. Shu bilan birga, sudlar ekspertiza
xulosasini tanqidiy tahlil qilishi, u yetarli asosga ega bo‘lmasa, qo‘shimcha ekspertiza
tayinlashi zarurligi ta’kidlanadi.
Plenum qarorida sudlar amaliyotida uchraydigan bir qator muammoli holatlar
ko‘rsatib o‘tilgan. Jumladan:
Ruhiy kasallik mavjud bo‘lsa-da, jinoyat sodir etilgan vaqtda shaxs o‘z
harakatlarini anglagan bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda tibbiy chora emas, jazo
tayinlanishi kerak.
Sudlar ayrim hollarda ruhiy kasallikning turi va og‘irligini hisobga olmasdan
noto‘g‘ri qarorlar chiqargan.
Davolanish davomiyligi va samaradorligini baholamasdan turib tibbiy choraning
muddatidan oldin tugatilishi holatlari ham aniqlangan.
Mazkur Plenum qarori sudlarga quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar
beradi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
58
ISSN:3030-3613
Tibbiy majburlov choralarining turini (psixiatriya statsionarida umumiy,
kuchaytirilgan yoki maxsus nazorat ostida) aniqlash mezonlari.
Har olti oyda bemorning sog‘lig‘ini qayta ko‘rib chiqish zarurati.
Davolash muassasasi va prokuratura organlari bilan sudlar o‘rtasidagi axborot
almashinuvining huquqiy mexanizmlari.
Shuningdek, qarorda shaxs huquqlarini himoya qilishga oid konstitutsiyaviy
talablar, xususan, shaxsiy erkinlik va adolatli sud muhokamasi prinsiplari ham yodda
tutilgan.
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash kerakki Oliy sud Plenumining 12.12.2008 yildagi
qarori sud amaliyotida aniqlik, barqarorlik va insonparvarlik prinsiplarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. U ruhiy kasallikka chalingan shaxslarga nisbatan
noxolis yoki asossiz tibbiy chora qo‘llash holatlarining oldini oladi, fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlarini ishonchli himoya qilishga xizmat qiladi. Sudyalarga esa
mazkur murakkab toifadagi ishlarni adolatli ko‘rib chiqish uchun muhim metodik
yo‘riqnoma bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ruhiy holati buzilgan shaxslarga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov
choralarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi
Oliy sudi Plenumining Qarori. https://lex.uz/docs/1601125
2.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. https://lex.uz/docs/-111453
Foydalanilgan internet saytlari:
1.
2.
3.
