T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
274
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY TIlSHUNOSLIK MUAMMOLARI, GLOBALLASHUVNING
TILGA TA’SIRI VA MADANIY XILMA-XILLIK
Bekkulova Khojar Zayniddinovna
Senior teacher ,Uzbekistan-Finland
pedagogical institute,Samarkand
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolaning maqsadi tilshunoslikning zamonaviy muammolarini,
globallashuv va til xilma-xilligi o'rtasidagi murakkab munosabatlarni o'rganishdir.
Globallashuv jarayoni tillar va madaniyatlarning ta'siri va o'zaro ta'sirini qanday
o'zgartirishini tushunish uchun globallashuv jarayonining tarixiga va uning ko'lamiga
alohida e'tibor beriladi. Globallashuv nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va tilshunoslik
sohalarida ham chuqur o‘zgarishlarga olib keldi. Maqolada globallashuvning dastlabki
bosqichlari, uning asosiy sabablari va omillari, shuningdek, globallashuv jarayonida
tillarning oʻzaro taʼsiri qanday oʻzgarganligi tahlil qilinadi.
Kalit so`zlar:
global iqtisodiy aloqalar, xalqaro tashkilotlar,madaniyatlar
almashinuvi, tilga oid resurslar,kichik va mahalliy tillar.
ABSTRACT
The purpose of this article is to consider contemporary issues in linguistics, the
complex relationships between globalization and linguistic diversity. Particular
attention is paid to the history of the globalization process and its scale in order to
understand how the process of globalization changes the influence and interaction of
languages and cultures. Globalization has led to profound changes not only in the
economic sphere, but also in the cultural and linguistic spheres. The article analyzes
the early stages of globalization, its main causes and factors, as well as how the
interaction of languages has changed in the process of globalization.
Keywords:
world economic relations, international organizations, cultural
exchange, language resources, small and local languages.
АННОТАЦИЯ
Целью данной статьи является рассмотрение современных проблем
языкознания, сложных взаимосвязей между глобализацией и языковым
разнообразием. Особое внимание уделяется истории процесса глобализации и
его масштабам, чтобы понять, как процесс глобализации меняет влияние и
взаимодействие языков и культур. Глобализация привела к глубоким
изменениям не только в экономической, но и в культурной и языковой сферах. В
статье анализируются ранние этапы глобализации, ее основные причины и
факторы, а также то, как менялось взаимодействие языков в процессе
глобализации.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
275
ISSN:3030-3613
Ключевые слова:
мировые экономические отношения, международные
организации, культурный обмен, языковые ресурсы, малые и местные языки.
KIRISH
Globallashuv (ingliz tilida globalization) — bu dunyo miqyosida iqtisodiy,
siyosiy, ijtimoiy va madaniy aloqalar, integratsiya va o'zaro bog'lanishlarning
chuqurlashish jarayonini anglatadi.Globallashuv zamonaviy jamiyatlar uchun yangilik
bo'lmasada, uning intensivligi va tezligi XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida
sezilarli darajada ortdi.Globallashuvning asosiy omillari texnologik yangiliklar,
ayniqsa axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi, xalqaro savdoning
kengayishi, transport tarmoqlarining global darajada integratsiyalashuvi va kapitalning
erkin harakati hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Globallashuvning dastlabki bosqichlari qadimgi davrlarga borib taqaladi, chunki
odamlar o'zaro savdo, madaniyat almashish va bilimlar tarqatish maqsadida uzoq
masofalarga sayohat qilishgan. Bu aloqalar asosan savdo yo'llari orqali amalga oshgan
va eng mashhur bo'lganlaridan biri Ipak yo'lidir. Ipak yo'li nafaqat tovarlar, balki turli
xil madaniy, diniy va ilmiy g'oyalar ham almashgan. Masalan, Xitoydan Hindiston
va
Markaziy Osiyo orqali Yevropaga qadar bo'lgan bu savdo yo'li orqali ipak, ziravorlar,
ko'k choy kabi tovarlar tarqalgan, shu bilan birga, Buddizm
,
Xristianlik va Islom kabi
dinlar ham o'z ta'sirini yoygan."Ipak yo'li haqida ma'lumotga ega bo'lgan odamlar
birinchi navbatda ipakning Rimga olib o'tilishi yoki buddizmning Hindistondan
Xitoyga tarqalishi haqida o'ylashadi.Hatto,shubhasiz bundanda ko'proq”," Ipak sirli
hashamatli buyumning namunasidir, buning uchun mintaqadagi odamlar yuqori
narxlarni to'lashga va hatto o'z hayotlarini xavf ostiga qo'yishga tayyor edilar","Va
"yo'l" quruqlik bo'ylab sayohat qilgan o'sha moddiy mahsulotlar almashinuvini
anglatadi, garchi bu tom ma'no metaforik Ipak yo'lining bir qismi bo'lishi mumkin
bo'lgan madaniy va ma'naviy almashinuvlarni o'z ichiga olishi uchun kengaytirilishi
kerak"
1
Bunda, Xitoy
,
Hindiston
,
Fors
,
Arabiston va Yevropaning turli hududlari
o'rtasida o'zaro ta'sirlar kuchayib, turli madaniyatlar o'rtasida farqlarga qaramay o'zaro
o'rganish va almashish jarayoni boshlanib, globallashuvning dastlabki asoslari
yaratildi. Bu davrda odamlar nafaqat savdo qilgan, balki yangi texnologiyalar, ilmiy
bilishlar, san'at va adabiyotlarni bir-biriga taqdim etgan, bu esa insoniyat tarixida ilk
global aloqalar shakllanishiga olib kelgan.
15-19 asrlarda Yevropa davlatlari, xususan Ispaniya, Portugaliya, Buyuk
Britaniya va Fransiya, dunyoning turli qismlarini mustamlaka qilib, yangi savdo
yo‘llarini ochish orqali global iqtisodiy aloqalarni kengaytirdi. Bu davrda Yevropaning
1
Richard Kennedy.2002 Folklife Festival, The Silk Road: Connecting Cultures, Creating Trust, Folklife Resources
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
276
ISSN:3030-3613
dengizchilik va sayohat sohasidagi texnologik taraqqiyoti, shuningdek, yangi
geografik kashfiyotlar, masalan, Kristofor Kolumbning 1492 yildagi Amerika qit’asini
kashf etishi va Vasko da Gamaning Afrika orqali Hindistonga borib kelishi, yangi
savdo yo‘llarining paydo bo‘lishiga imkon yaratdi. Yevropa davlatlari bu sayohatlar
orqali Amerika, Afrika va Osiyo kabi yangi hududlarga kirib, ularni o‘z siyosiy va
iqtisodiy ta’siri ostiga olishdi. Natijada, mustamlakachilik davri boshlandi, bu davrda
Yevropa davlatlari boshqa mintaqalarda o‘zlarining siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini
amalga oshirish uchun imperialistik strategiyalarni qo‘lladilar.
Bundan tashqari, Ispaniya va Portugaliya ko‘plab Amerika va Osiyo
mamlakatlarida o‘z hukmronligini o‘rnatib, koloniya tizimini tashkil etdilar. Buyuk
Britaniya esa, o‘zining mustamlakalarini kengaytirish orqali, Indiya, Kanada va
Avstraliyani o‘z ta’siri ostiga oldi. Frantsiya esa, asosan Afrika va Karib dengizi
mintaqalarida mustamlakalar o‘rnatdi. Bu mustamlakalar orqali Yevropa davlatlari
nafaqat o‘z iqtisodiy foydalarini oshirish, balki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarish uchun yangi yerlar, xom ashyo va mehnat kuchini ham olishdi. Afrikadan
olib kelinayotgan qullar va sahro hududlaridan olingan kumush, oltin kabi qimmatbaho
metallar ham Yevropa iqtisodiyotiga katta hissa qo‘shdi.
Shuningdek, bu davrda yangi savdo yo‘llari orqali o‘zgacha madaniy
almashinuvlar amalga oshdi. Yevropa san’ati, adabiyoti va ilm-fani Osiyo, Afrika va
Amerika madaniyatlaridan yangi g‘oyalar, texnologiyalar va mahsulotlar o‘rganib
olindi. Masalan, Tegishli baharatlar (ziravorlar, choy, kofe) va ipak kabi mahsulotlar
Yevropaga olib kelingan va ular yangi savdo tarmoqlarini shakllantirishga olib kelgan.
Boshqa tomondan, Yevropa madaniyati, dini va texnologik bilimlari, masalan,
Xristianlik va qishloq xo‘jaligi texnologiyalari, yangi joylarda keng tarqaldi. Biroq, bu
davrda madaniyatlar o‘rtasida almashinuvning o‘zi bir tomonlama bo‘lib, ko‘pincha
Yevropaning mustamlaka xalqlari ustidan amalga oshirilgan kuchli ta’sir ko‘rinishida
namoyon bo‘ldi.
Mustamlakachilik davri davomida Yevropa davlatlari o‘rtasidagi iqtisodiy
bog‘liqliklar ham kuchayib, dunyo miqyosidagi savdo tarmog‘i yanada
murakkablashdi. Yevropa mamlakatlari o‘rtasida o‘zaro savdo, valyuta almashinuvi va
iqtisodiy kelishuvlar asosida yangi iqtisodiy tizimlar yaratildi. Imperialistik davlatlar
o‘z iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish, savdo yo‘llarini monopoliyaga olish va o‘z
ta’sirini kengaytirish uchun mustamlakalarni boshqarishda turli siyosiy va iqtisodiy
strategiyalarni qo‘lladilar.
Shunday qilib, 15-19 asrlar davomida Yevropa davlatlarining dunyoning turli
qismlarini mustamlaka qilish va yangi savdo yo‘llarini ochish jarayoni
globallashuvning boshlanishiga olib keldi. Bu davrda dunyo iqtisodiyoti va madaniy
bog‘liqligi mustahkamlanib, yangi savdo tarmoqlari va xalqaro aloqalar shakllandi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
277
ISSN:3030-3613
ammo bularning aksariyati Yevropaning siyosiy va iqtisodiy manfaatlariga asoslanib
amalga oshirildi.
XX asrning boshlariga kelib, sanoat inqilobi
va
transport tarmoqlarining
rivojlanishi
global savdoni sezilarli darajada tezlashtirdi. Yangi texnologiyalar,
ayniqsa, temir yo‘l tarmoqlari
,
kemalar
va aviatsiya sohasidagi inqilobiy yutuqlar,
shuningdek, elektron kommunikatsiyalar
va
telekommunikatsiya tizimlarining
rivojlanishi, tovarlar va xizmatlarning dunyo bo‘ylab tez va samarali tarzda
almashinuvini ta’minladi. Bu o‘zgarishlar o‘z navbatida, global savdo tarmoqlarini
mustahkamlashga, ishlab chiqarish jarayonlarini tezlashtirishga va iqtisodiy aloqalarni
yanada osonlashtirishga olib keldi.
Birinchi jahon urushi
(1914–1918) va
Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) global
iqtisodiyotga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Urushlar jahon iqtisodiyotini qattiq titratgan
bo‘lsa-da, urushdan keyingi davrda, 1940-yillarning oxiriga kelib
,
iqtisodiy qayta
tiklanish
boshlandi.
Yevropa
,
Osiyo
va
Amerikada urushdan zarar ko‘rgan
mamlakatlar o‘z iqtisodiyotlarini tiklashga, sanoatni yangilashga va savdo aloqalarini
tiklashga kirishdilar. Bunda, xususan, AQShning jahon iqtisodiyotidagi roli oshib,
dunyo miqyosida iqtisodiy bo‘hronlarni bartaraf etish va kelajakdagi global aloqalarni
yanada chuqurlashtirishga yo‘naltirilgan yangi tizimlar yaratildi.
Urushdan keyin, jahon iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlash, yangi xalqaro
iqtisodiy tizimni yaratish va mustahkam xalqaro aloqalarni rivojlantirish maqsadida,
yangi xalqaro tashkilotlar tuzildi. Masalan,
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
,
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF)
va
Dunyo Savdo Tashkiloti (WTO)
kabi
tashkilotlar tuzilishi orqali davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va siyosiy aloqalar o‘zgacha
bir asosga ega bo‘ldi. BMT, o‘zining tinchlikni saqlash va rivojlanish siyosatlari bilan,
global siyosiy barqarorlikni ta’minlashga harakat qildi
2
.
IMF
va WTO
esa, o‘z
navbatida, xalqaro moliya va savdoni boshqarishda asosiy rolni o‘ynab, dunyo bo‘ylab
erkin savdo va moliyaviy aloqalarni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratdi. Ushbu tashkilotlar, dunyo iqtisodiyotining barcha sohalarida hamkorlik
va
integratsiyani ta’minlashga xizmat qilib, global aloqalarni chuqurlashtirdi.
Shuningdek, Marshall reja
si
kabi iqtisodiy dasturlar orqali, Amerika tomonidan
Yevropa davlatlariga ko‘rsatilgan iqtisodiy yordam, urushdan keyingi tiklanishga katta
hissa qo‘shdi. Bu jarayonlar, global miqyosda savdo
,
moliya
va
siyosiy aloqalarni
yangi bosqichga olib chiqdi va XX asrning ikkinchi yarmida globallashuvning yangi
davriga asos yaratdi. Bu davrda, xalqaro savdo va iqtisodiy aloqalar nafaqat tezlashdi,
balki ularning ko‘lamining yanada kengayishi, yangi texnologiyalar va savdo bloklari
shakllanishi orqali davom etdi.
2
UNDP (United Nations Development Programme)
1965-yil 22-fevralda
tashkil etilgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
278
ISSN:3030-3613
1980-yillardan boshlab, kompyuter texnologiyalari, internet va mobil aloqa
vositalarining tezkor rivojlanishi globallashuv jarayonini yanada kuchaytirdi. Bu
davrda axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining innovatsion yutuqlari, ayniqsa,
shaxsiy kompyuterlar, internet tarmoqlari, va mobil telefonlarning ommalashishi,
millatlar o'rtasidagi chegara va masofalarni deyarli yo'q qilib, dunyo bo'ylab insonlar
va kompaniyalar o'rtasida aloqalarni keskin tezlashtirdi. Kompyuter va internet
texnologiyalari nafaqat ma'lumot almashish jarayonlarini sezilarli darajada
soddalashtirdi, balki ular o'zaro savdo, xizmatlar va bilimlar tarqatishning yangi
usullarini ham yaratdi.
Internetning global miqyosda keng tarqalishi, masalan, World Wide Web
(WWW) va e-mail xizmatlari, dunyo bo'ylab odamlarni birlashtirishga imkon yaratdi.
Internetning tarqalishi bilan, onlayn savdo, e-commerce va digital marketing kabi
yangi sohalar paydo bo‘ldi, bu esa xalqaro savdo va iqtisodiy aloqalarni yangi
bosqichga olib chiqdi. O‘z navbatida, mobil texnologiyalar va smartfonlarning
ommalashishi insonlarning dunyo bo‘ylab bir-biri bilan aloqada bo‘lishini yanada
osonlashtirdi. Mobil ilovalar, instant messaging (masalan, WhatsApp va Telegram) va
video konferensiyalar orqali odamlar bir-biri bilan tez va samarali tarzda aloqada
bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Bu texnologiyalar millatlar o'rtasidagi geografik va vaqt cheklovlarini deyarli
yo'q qildi, natijada iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalar tez sur’atda rivojlana
boshladi. Masalan, offshoring va outsourcing kabi yangi biznes modellari paydo bo'ldi,
chunki kompaniyalar global miqyosda ishchi kuchi va resurslardan foydalanishni
boshladilar. Shuningdek, bulutli hisoblash texnologiyalari (cloud computing) orqali
kompaniyalar va shaxslar o‘z ma'lumotlarini global tarmoq orqali saqlash va
boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ldilar, bu esa moliyaviy va axborot resurslarini dunyo
bo‘ylab almashishni soddalashtirdi.
Axborot texnologiyalari (IT) va raqamli iqtisodiyot yordamida global miqyosda
bir nechta madaniyatlar o'rtasida o'zaro ta'sir yanada kuchaydi. YouTube, Instagram,
TikTok kabi ijtimoiy tarmoqlar va platformalar dunyo bo‘ylab foydalanuvchilarni
birlashtirib, ularning o‘z madaniyatlari, g‘oyalari va san’ati bilan almashinishini
ta’minladi. Shuningdek, global o‘yin sanoati, onlayn ta'lim va global brendlar
(masalan, Apple, Google, Amazon) dunyo bo‘ylab madaniy va iqtisodiy aloqalarni
kuchaytirib, millatlar o‘rtasida yagona, bir xil ma'lumot va xizmatlar tarmog'ini
shakllantirdi.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi orqali yangi global
muammolar — masalan, kiberxavfsizlik, ma'lumotlarning maxfiyligi va sun'iy intellekt
kabi masalalar yuzaga keldi, bu esa davlatlar va xalqaro tashkilotlar o‘rtasida yangi
hamkorlikni talab qilmoqda. Shuningdek, raqamli bo‘linish (digital divide) muammosi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
279
ISSN:3030-3613
ham dolzarb bo‘lib, rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlar o‘rtasida axborot
texnologiyalariga kirish imkoniyatidagi tafovutni ko‘rsatadi
3
.
XXI asrda globallashuv yanada intensivlashdi, chunki dunyo bo'ylab ko'plab
mamlakatlar o'rtasida erkin savdo kelishuvlari imzolandi, transmilliy kompaniyalar
o'sdi va madaniy almashinuv yanada kengaydi. Erkin savdo zonasining kengayishi va
turli xalqaro iqtisodiy tashkilotlarning rivojlanishi, masalan, Evropa Ittifoqi (EU),
Shimoliy Amerika Erkin Savdo Kelishuvi (NAFTA), va Shanxay Hamkorlik
Tashkiloti (SCO), mamlakatlar o'rtasidagi tovarlar va xizmatlar almashinuvini sezilarli
darajada yengillashtirdi. Bu savdo kelishuvlari, o'z navbatida, transmilliy
kompaniyalarning o‘sishiga sabab bo'ldi, chunki ular global miqyosda ishlab chiqarish
va xizmatlar tarmoqlarini integratsiyalashda o‘z imkoniyatlarini kengaytirishdi.
Kompaniyalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar mustahkamlanib, ko‘plab yirik brendlar
va kompaniyalar o‘z faoliyatini global bozorlarga chiqarishga muvaffaq bo‘lishdi.
Apple, Microsoft, Coca-Cola, McDonald’s, Amazon kabi kompaniyalar butun dunyo
bo‘ylab o‘z brendlarini tarqatib, global iqtisodiy tizimda ulkan rol o‘ynay boshladilar.
Ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi odamlar o'rtasidagi aloqalarni yanada
tezlashtirdi. Facebook, Instagram, Twitter, TikTok kabi ijtimoiy media platformalari
dunyoning turli burchaklaridagi odamlarni birlashtirib, o‘zaro muloqot qilish
imkoniyatini yaratdi. Bu platformalar nafaqat shaxsiy aloqalar uchun, balki biznes va
siyosiy sohalarda ham o‘zgarishlarga olib keldi. Kompaniyalar va davlatlar o'z
brendlarini targ'ib qilish, foydalanuvchilarga xizmatlar taqdim etish, va xalqaro
miqyosda reklama qilishda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishga o'tdilar.
Bundan tashqari, internetning kengayishi va raqamli texnologiyalarning
rivojlanishi global madaniy almashinuvni yanada jadallashtirdi.
Globallashuvning ko‘lami juda keng bo‘lib, u iqtisodiy, siyosiy, madaniy,
ijtimoiy, texnologik va ekologik sohalarni qamrab oladi. Globallashuvning bu turli
jihatlari bir-biriga chambarchas bog‘langan holda dunyo miqyosida integratsiya
jarayonlarini kuchaytiradi. Quyida globallashuvning ko‘lamini turli jihatlari bilan
ko‘rib chiqamiz:
Iqtisodiy globallashuv.
Iqtisodiy globallashuv dunyo bo‘ylab kapital, tovarlar,
xizmatlar va ishchi kuchining erkin harakatini anglatadi. Bunga misol sifatida Xalqaro
savdo va transmilliy kompaniyalarni keltirish mumkin. Xalqaro tashkilotlar, masalan,
Dunyo Savdo Tashkiloti (WTO) va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF), savdo va
moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish uchun qoidalar va kelishuvlarni ishlab
3
Massimo Ragnedda ,Glenn W. Muschert .The Digital Divide The internet and social inequality in international
perspective .Published in the USA and Canada by Routledge 711 Third Avenue, New York, NY 10017
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
280
ISSN:3030-3613
chiqadi. Xalqaro investitsiyalar va chegarasiz
iqtisodiy aloqalar iqtisodiy integratsiyani
kuchaytirib, mamlakatlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlikni yuzaga keltiradi.
Madaniy globallashuv.
Madaniy globallashuv global miqyosda madaniyatlar
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va almashinuvni anglatadi. Masalan, kino, musiqa, adabiyot va
oziq-ovqat madaniyatining global tarqalishi — bu globallashuvning madaniy jihatidir.
Hollywood kinolari, Bollywood filmlari, va K-pop kabi janrlar global miqyosda keng
tarqaldi. Bundan tashqari, global brendlar, masalan, McDonald’s, Coca-Cola, Nike
kabi kompaniyalar dunyoning turli burchaklarida o‘z madaniy izlarini qoldirmoqda.
Siyosiy globallashuv.
Siyosiy globallashuv xalqaro siyosiy aloqalar va
tashkilotlarning o‘sishini anglatadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Yevropa
Ittifoqi (EU) va Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO) kabi xalqaro
tashkilotlar davlatlar o‘rtasida siyosiy hamkorlikni kuchaytiradi va jahon miqyosida
siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shuningdek, demokratiya va inson
huquqlari sohasidagi global standartlar va siyosiy yo‘nalishlar ham siyosiy
globallashuvni ta’minlaydi.
Texnologik globallashuv.
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiya
vositalarining rivojlanishi globallashuvni yanada tezlashtirdi. Internet, mobil
texnologiyalar, va sosial tarmoqlar yordamida dunyo bo‘ylab ma'lumotlar, fikrlar va
kontent tezda tarqaladi. Amazon
4
, Facebook, Google va Alibaba kabi global texnologik
kompaniyalar global bozorga xizmat ko‘rsatib, o‘zining texnologik infrastrukturalarini
yaratmoqda. Bu texnologiyalar odamlar o‘rtasidagi masofani qisqartirib, biznes va
kundalik hayotni global miqyosda o‘zgartirmoqda.
Ijtimoiy globallashuv.
Ijtimoiy globallashuv jamiyatlar o‘rtasida o‘zaro
aloqalarni mustahkamlashni anglatadi. Migratsiya va turizmning rivojlanishi, odamlar
o‘rtasidagi madaniy, diniy va ijtimoiy almashinuvni kuchaytiradi. Misol uchun, global
ishchi kuchi yoki xalqaro ta’lim orqali o‘zaro ta’sirlar kuchayib, ijtimoiy tarmoqlar
hamda organizatsiyalar yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shuningdek, global ijtimoiy
masalalar, masalan, iqlim o‘zgarishi, sog‘liqni saqlash va qashshoqlik kabi masalalar
jahon miqyosida hamkorlikni talab qilmoqda.
Ekologik globallashuv.
Ekologik globallashuv — bu iqlim o‘zgarishi, tabiatni
muhofaza qilish va global ekologik muammolarni hal qilishda davlatlar o‘rtasidagi
hamkorlikni anglatadi. Parij iqlim kelishuvi kabi global kelishuvlar, atmosfera
ifloslanishi, o‘rmonlarning qisqarishi va bioxilma-xillikning kamayishi kabi
muammolarni hal qilishga qaratilgan global harakatlarni o‘z ichiga oladi. Bu
jarayonlarda xalqaro tashkilotlar, davlatlar va fuqarolik jamiyati o‘rtasida o‘zaro
hamkorlik talab qilinadi.
4
Brad Stone.The Everything Store: Jeff Bezos and the Age of Amazon"Little, Hachette Book Group237 Park Avenue,
New York, NY 10017
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
281
ISSN:3030-3613
Ta'lim va ilmiy globallashuv.
Dunyo miqyosida ta’lim tizimlari va ilmiy
tadqiqotlar ham global miqyosda integratsiyalashmoqda. Xalqaro universitetlar, ta’lim
dasturlari, va ilmiy konferensiyalar dunyo bo‘ylab bilim va ma’lumot almashish uchun
imkoniyat yaratmoqda. Google Scholar va ResearchGate kabi platformalar orqali ilmiy
ishlar global miqyosda o‘zaro tarqatiladi va yangi ilmiy tadqiqotlar bir-birini
to‘ldiradi.Globallashuvning ko‘lami har tomonlama rivojlanib borayotgan jarayon
bo‘lib, u butun dunyo bo‘ylab har bir sohada kuchayishi, zamonaviy jamiyatlarning
bir-biriga bog‘lanishining chuqurlashayotganini ko‘rsatadi
Madaniy globallashuv
ham ba’zi salbiy oqibatlarga olib keldi. Bir tomondan,
global miqyosda madaniyatlar o‘rtasida almashinuvi ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da,
boshqa tomondan, mahalliy madaniyatlar va an’analar yo‘qolib ketish xavfi tug‘ildi.
Ko‘plab davlatlarda global brendlar va madaniyatlarning kuchayishi, milliy
madaniyatlarning kamayishiga olib kelmoqda.
Siyosiy globallashuv
ham ba’zi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Kuchli
davlatlar va yirik xalqaro tashkilotlar o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlar
kuchaymoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlar ko‘pincha mustahkam siyosiy ta’sirga
ega bo‘lmagan holda, yirik mamlakatlarning siyosiy va iqtisodiy siyosatiga bog‘lanib
qolishadi. Bu esa global siyosatda adolatli va teng huquqli aloqalar o‘rnatishga
to‘sqinlik qiladi.
Ijtimoiy globallashuv
ning salbiy ta’sirlari ham mavjud. Onlayn madaniyat va
ijtimoiy tarmoqlar orqali odamlar o‘rtasidagi aloqalar ko‘payib borgan sari, yolg‘izlik,
isolatsiya va ijtimoiy aloqalarning zaiflashishi kabi ijtimoiy muammolar yuzaga keldi.
Shuningdek, kiberxavfsizlik muammosi ham jiddiy tahdidga aylanishi mumkin. Global
tarmoq orqali ma'lumotlar almashinuvining osonlashishi, kiberjinoyatlarni va axborot
manipulyatsiyasini osonlashtiradi, bu esa ijtimoiy va siyosiy barqarorlikka tahdid
soladi.
Globallashuvning salbiy ta’siri.Globallashuv jarayoni bir qator salbiy ta’sirlarni
ham keltirib chiqardi. Birinchi navbatda, iqtisodiy tengsizlik o‘rtasidagi farqlar
kuchayib bormoqda.Afrika va Janubiy Osiyo kabi rivojlanayotgan hududlarda ko‘p
hollarda transmilliy kompaniyalar o‘z ishlab chiqarishlarini joylashtiradi, ammo bu
hududlardagi aholi hali ham past daromad olishadi, chunki ishlab chiqarish faqat
rivojlangan mamlakatlar kompaniyalarining manfaatlariga xizmat qiladi. Misol
sifatida Nike yoki Apple kabi kompaniyalarni ko‘rsatish mumkin, ular o‘z
mahsulotlarini rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqaradi, ammo foyda asosan
Amerika yoki Yevropa kompaniyalarining qo‘lida qoladi. Buning natijasida, o‘sha
mamlakatlarning iqtisodiy suvereniteti zaiflashadi, chunki ular o‘z resurslarini ishlab
chiqarish va eksport qilishda cheklangan nazoratga ega bo‘lishadi. Rivojlangan
mamlakatlar va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy bo‘linish yanada
chuqurlashdi. Rivojlanayotgan mamlakatlar o‘z iqtisodiyotlarining bir qismini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
282
ISSN:3030-3613
rivojlangan mamlakatlar kompaniyalariga bog‘liq qilib qo‘yishdi, bu esa ularning
iqtisodiy suverenitetiga zarar etkazishi mumkin. Transmilliy kompaniyalar ko‘pincha
past ish haqi bilan ishlaydigan, resurslarni ekspluatatsiya qiladigan va ekologik zarar
keltiradigan faoliyatlar yuritib, kichik va o‘rta bizneslarni qisqartirishga olib
keladi.Global ish bozori va iqtisodiy o‘zgarishlar sababli, ko‘plab odamlar ingliz tilini
o‘rganishga majbur bo‘lmoqda, chunki ingliz tili ko‘plab xalqaro kompaniyalarda
ishga joylashish uchun zarur bo‘ladi. Bunday talab kichik va mahalliy tillar uchun
resurslarni kamaytiradi, chunki ta’lim tizimi va tilga oid resurslar ko‘proq ingliz tiliga
yo‘naltiriladi.Globallashuvning birinchi va eng sezilarli ta’sirlaridan biri — global
tillarning (masalan, ingliz tili) dominirlanishi. Ingliz tili, axborot texnologiyalari,
biznes, ilm-fan va madaniyat sohalaridagi global aloqalar orqali jahon bo‘ylab keng
tarqalmoqda. Bu tilni bilmagan odamlar global iqtisodiy va madaniy faoliyatlarga
qatnasha olmaydi, bu esa kichik va mahalliy tillarning yo‘qolishiga olib keladi.
Misol: Afrika va Osiyoning ba’zi hududlarida mahalliy tillarda ta’lim tizimi
yetarli darajada rivojlanmagan. Shuningdek, global ish bozori va diplomatik aloqalar
uchun ingliz tilini bilish zarur bo‘lishi, mahalliy tillarni o‘rganish imkoniyatlarini
cheklaydi va bu tillarning so‘nib borishiga olib keladi.
XULOSA
Globallashuvning ko‘lami juda katta bo‘lib, u iqtisodiy, siyosiy, madaniy,
texnologik va ijtimoiy sohalarda bir-biri bilan chambarchas bog‘liq jarayonlarni tashkil
etadi. Shu bilan birga, globallashuvning salbiy ta’sirlari ham mavjud bo‘lib, ular
iqtisodiy tengsizlikni, madaniyatlarning yo‘qolishiga olib kelishini va siyosiy
mustamlakachilikni kuchaytirishini ko‘rsatadi. Shuning uchun, globallashuv
jarayonini boshqarish va uni adolatli tarzda amalga oshirish uchun xalqaro hamkorlik
va tartibga solish zarur bo`ladi.
ADABIYOTLAR
1.
Bordo M. D., Taylor A. M., Williamson J. G. (ed.). Globalization in historical
perspective. – University of Chicago Press, 2007.
2.
Endangered Languages: Language Loss and Community Response, by Lenore A.
Grenoble and Lindsay J. Whaley .March 28, 1998
3.
Fishman, Joshua A.Reversing Language Shift: Theory and Practice of
Sociolinguistic Support for Language Revival. Multilingual Matters. 1991.
4.
Graddol, David.English Next: Why Global English May Mean the End of ‘English
as a Foreign Language’. British Council.2006.
5.
Harrison, C. David. (2010). When Languages Die: The Extinction of the World's
Languages and the Erosion of Human Knowledge. Oxford University Press
6.
Hinton, Leanne. Bringing Our Languages Home: Language Revitalization for
Families. Heyday Books.2013.
7.
Krauss, Michael E. The World's Languages in Crisis.1992.68(1), 4-10.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
283
ISSN:3030-3613
8.
Language Death, by David Crystal .Paperback, 2002
9.
Labov, William. The Social Stratification of English in New York City (2nd ed.).
Cambridge University Press.1997.
10.
Stearns P. N. Globalization in world history. – Routledge, 2023.
