T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
251
ISSN:3030-3613
PEDAGOGLARDA IJODKORLIKNI SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Xojiyeva Muslima Toxirovna
Parkent tumani 42-maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Ma’lumki, inson ongi va ijodiy parametrlarining rivojlanishi oddiy tafakkurdan
voqelikni chuqur bilishga va shundagina uning ijodiy o‘zgarishiga qarab borgan. Bu
ong evolyusiyasi va o‘qituvchi faoliyatiga teng amal qiladi. Hozirgi kunda pedagogik
faoliyatning tabiatan ijodiy ekanligi haqidagi da’vo arzimas bo‘lib qoldi. Biroq,
malakasiz, an’anaviy tarbiyasiz ishchi sifatida ijod elementini keltirish mumkinligi kam
emas, shuning uchun, aksincha, pedagogik faoliyat andoza asosida qurilishi, uni o‘ziga
xos ijodkorlikdan mahrum qilishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
kreativlik,ijodk,qobiliyat,mas’uliyat,hissiyot,koʻnikma
KIRISH
Ijod - mavjud tajribani qayta tashkil etish va bilim, ko‘nikma, mahsulotlarning
yangi kombinatsiyalarini shakllantirishga asoslangan yangi, ilgari mavjud bo‘lmagan
narsalarni hosil qiluvchi faoliyatdir. Ijodkorlik turli darajalarga ega. Ijodning bir
darajasi mavjud bilimlardan foydalanish va uni qo‘llash doirasini kengaytirish bilan
tavsiflanadi; boshqa darajada esa, ob’ekt yoki bilim sohasining odatiy ko‘rinishini
o‘zgartiradigan mutlaqo yangi yondashuv yaratiladi.
Pedagogik ijodkorlikni ifodalovchi xususiyatlarni integral jarayon deb
nomlaylik:
ziddiyatli muammoli vaziyat yoki ijodiy vazifaning mavjudligi;
jamiyat va shaxs rivojiga hissa qo‘shadigan ijtimoiy va shaxsiy ahamiyati
va taraqqiyparvarligi;
ob’ektiv (ijtimoiy, moddiy) shart-sharoitlarning mavjudligi, ijod uchun
shart-sharoitlar;
ijod uchun subektiv (shaxsiy) shart-sharoitlarning mavjudligi; Ø
jarayon yoki natijaning yangiligi va o‘ziga xosligi.
Pedagogik faoliyat doimiy ijod jarayonidir. Lekin boshqa sohalardagi (fan,
texnika, san’at) ijoddan farqli o‘laroq, o‘qituvchining ijodkorligi ijtimoiy jihatdan
qimmatli yangi, original yaratishni maqsad qilib qo‘ymaydi, chunki uning mahsuli har
doim shaxsning rivojlanishidir. Albatta, ijodkor o‘qituvchi, undan ham novator, o‘z
pedagogik tizimini yaratadi, lekin bu sharoitda eng yaxshi natijaga erishish vositasidir.
Pedagogik ishning mazmuni va tashkil etilishi o‘qituvchining o‘z faoliyatiga
ijodiy munosabat darajasini aniqlash bilangina to‘g‘ri baholanishi mumkin, bu esa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
252
ISSN:3030-3613
ularning maqsadlariga erishishdagi imkoniyatlarini amalga oshirish darajasini aks
ettiradi. Shu sababli pedagogik faoliyatning ijodiy xarakteri uning eng muhim
maqsadga xos xususiyatidir. Pedagogik vaziyatlarning xilma - xilligi va ularning
noaniqligi ulardan kelib chiqadigan muammolarni tahlil qilish va hal etishga nisbatan
o‘zgaruvchan yondashuvlarni talab qilishi bilan bog‘liq.
Ijodkorlik ularning to‘plangan ijtimoiy tajribasi, psixologik, pedagogik va
sub’ektiv bilimlari, original yechimlarni, innovatsion shakl va usullarni topish va
qo‘llash imkonini beradigan yangi g‘oyalar, ko‘nikmalar va qobiliyatlar asosida
shakllangan o‘qituvchi shaxsining salohiyati bilan belgilanadi va shu bilan ularning
kasbiy vazifalarini bajaradi. Boshqa tomondan, tajriba shuni ko‘rsatadiki, ijodkorlik
faqat va faqat mehnatga qadr - qimmatga ega bo‘lgan, kasbiy mahoratni oshirishga,
bilimlarni oshirishga va alohida o‘qituvchilar va butun o‘quv jamoalarining tajribasini
o‘rganishga intilganlarga keladi.
Ko‘pincha o‘qituvchi ishining ijodiy xarakteri xulosadan chiqariladi: pedagogik
ish eng avvalo aqliy, aqliy mehnat esa ijodiy demakdir. Lekin aqliy mehnatni ijodiy ish
bilan bevosita aniqlab bo‘lmaydi. Maxsus tayyorgarliksiz avlodlar tomonidan
to‘plangan umumlashgan ijtimoiy tajribani aks ettiruvchi bilim, pedagogik ijodkorlik,
sinov va xato darajasidan tashqari, mumkin yemas.
Faqat ilmli va maxsus o‘rgatilgan o‘qituvchi ijodiy tasavvur va tafakkur
eksperimenti orqali muammoni hal etishning yangi, original yo‘llari topa oladi.
Ijodkorning muhim xususiyati - bajarilgan faoliyatni ijodiy jarayonga aylantirish
qobiliyati deb hisoblash mumkin.
Mantiqshunos - nazariyotchi ijodiy shaxsning mantiqiy, keng umumlashmalar
qilish, axborotni tasniflash va tizimlashtirish qobiliyati bilan ajralib turadigan turi.
Ushbu turdagi odamlar o‘z ijodiy ishlarini aniq rejalashtiradilar, ma’lum ilmiy tadqiqot
usullaridan keng foydalanadilar. Ijodkor shaxsining bu turi katta bilimdonlik bilan
ajralib turadi. Allaqachon ma’lum bo‘lgan nazariy tushunchalar asosida ularni yanada
rivojlantiradilar. Ular boshlagan har bir narsa, ular ko‘plab asosiy manbalarga murojaat
qilish bilan oqlanishlarini qo‘llab - quvvatlab, mantiqiy yakuniga yetkazadilar.
Intuitiv nazariyotchi yangi, original g‘oyalarni, ijodiy qobiliyatning bu turiga
mansub kishilar - yangi ilmiy tushunchalar, maktablar va yo‘nalishlarni yaratuvchilar
ishlab chiqarish qobiliyati yuqori darajada rivojlanganligi bilan ajralib turadi. Ular
an’anaviy kishilarga o‘z g‘oyalarini qarshi qo‘rqmaydilar va ular alohida tasavvur bor.
Tashkilotchi ijodkor shaxs turi sifatida boshqalarni tashkil etish, jamoani yangi
g‘oyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish qobiliyatini yuqori darajada rivojlantiradi.
Bunday kishilar rahbarligida original ilmiy maktablar va ijodiy jamoalar yaratiladi.
Ushbu turdagi odamlar yuqori energiya va dilkashlik bilan ajralib turadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
253
ISSN:3030-3613
Tashabbuskor, ayniqsa, yangi ijodiy vazifalarni hal etishning dastlabki
bosqichlarida tashabbuskorlik va energetika bilan ajralib turadi. Lekin, odatda, u tez
soviydi yoki boshqa ijodiy vazifalarga o‘tadi.
Pedagogik ijod doirasi pedagogik faoliyatning tuzilishi bilan belgilanadi va
uning barcha jihatlarini qamrab oladi: konstruktiv, tashkiliy, kommunikativ va
gnostika. Biroq o‘qituvchilik faoliyatida ijodkorlikni amalga oshirish uchun bir qator
shart-sharoitlar zarur:
vazifalar va ularni hal qilish yo‘llari o‘rtasida katta vaqt oraliqlari
bo‘lmaganida ijodkorlikni vaqtinchalik siqish;
o‘qituvchi ijodining o‘quvchilar va boshqa o‘qituvchilar ijodi bilan o‘zaro
bog‘liqligi;
kechiktirilgan natijalar va ularni bashorat qilish zarurati;
notiqlik muhiti;
standart o‘qitish metodlari va atipik vaziyatlarning doimiy korrelyatsiyasi
zarurligi.
Zamonaviy adabiyotlarda pedagogik ijod deganda o‘zgaruvchan sharoitlarda
pedagogik muammolarni hal etish jarayoni tushuniladi. O‘qituvchi, shuningdek, har
qanday tadqiqotchi o‘z faoliyatini heuristik izlanishning umumiy qoidalariga muvofiq
tuzadi: pedagogik vaziyatni tahlil qilish; dastlabki ma’lumotlarga muvofiq natijani
loyihalash; taxminni tekshirish va kerakli natijaga erishish uchun zarur bo‘lgan
vositalarni tahlil qilish; olingan ma’lumotlarni baholash;yangi vazifalarni
shakllantirish.
XULOSA
Pedagogik faoliyatning ijodiy xususiyatini faqat pedagogik vazifalarni hal
etishga tushirib bo‘lmaydi, lekin ijodiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan maxsus
tanlangan vazifalarni hal etish o‘qituvchi shaxsining ijodiy salohiyatini
rivojlantirishning eng muhim shartidir.Ko‘pincha o‘qituvchining ijodkorlik sohasi
ixtiyorsiz ravishda torayib, uni nostandart, original, pedagogik vazifalarni hal etishga
tushiradi. Ayni paytda, o‘qituvchining ijodkorligi pedagogik faoliyat uchun muxim va
asos bo‘lib xizmat qiladi. Shaxs sohasida pedagogik ijodkorlik ijodiy shaxs sifatida
o‘z-o‘zini anglashga asoslangan o‘qituvchining o‘z-o‘zini anglashi, ularning kasbiy
o‘sishining individual yo‘llarini belgilash va o‘z-o‘zini takomillashtirish dasturini
qurish sifatida namoyon bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI :
1.
Асадов Ю.М. Индивидуально-психологические особенности учителя как
факторы развития профессионализма: результаты и перспективы
исследования // «Школа и жизнь» (Maktab va Hayot). – Ташкент, № 1. 2006.-
С. 26 - 28.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
254
ISSN:3030-3613
2.
Зимняя И.А. Ключевые компетенции — новая парадигма результата
современного образования // Интернет-журнал «Эйдос». 2006. 5 мая. [ИКЬ]:
http://www.eidos.ru/journal/2006/0505.htm
3.
Равен Дж. Компетентность в современном обществе. Выявление, развитие и
реализация. М., 2002.
4.
5.
