T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
211
ISSN:3030-3613
ALOHIDA TOIFADAGI OʻQUVCHILAR BILAN ISHLASH MUAMMO VA
YECHIMLARI
Muqimova Dildora Nasriddinovna
Buxoro viloyati Shofirkon tumani 56- maktabi psixologi
Annotosiya:
Psixolog o'quv faoliyati qiyin bo'lgan bolalarning aqliy
rivojlanishiga,
o'quv
fanlari
materiallari
asosida
ta'lim
qobiliyatlarini
shakllantirishga hissa qo'shadigan tuzatish va rivojlantirish ishlarini olib boradi.
Rivojlanishda og'ishayotgan bolalar, shuningdek maktab dasturini o'zlashtirmagan
turli sabablarga ko'ra bolalarni diagnostik tekshiruvdan o'tkazadi.
Kalit so’zlar:
alohida yordamga muhtoj, psixologik, tibbiy, pedagogik,
inklyuziya koordinatori, defektolog.
Alohida yordamga muhtoj bo’lgan bolaga mashg'ulotlar davomida qanday
mutaxassislar hamrohlik qilishi kerak?
Psixolog tadqiqotlar asosida maktab psixologik-tibbiy-pedagogik kengashi
mutaxassislari bilan birgalikda:
-
bolaning hozirgi rivojlanish darajasini belgilaydi, yaqin rivojlanish zonasini
belgilaydi;
-
hissiy-irodaviy
sohaning
xususiyatlarini
ochib
beradi,
shaxsiyat
xususiyatlari bolalar, tengdoshlari, ota-onalari va boshqa kattalar bilan o'zaro
munosabatlar tabiati;
-
bola bilan tuzatish va rivojlantirish ishlarining yo'nalishini, mohiyatini va
vaqtini belgilaydi;
-
bola
o'rganadigan
ijtimoiy
mikro
muhitni
insonparvarlashtirish
muammosini belgilaydi va hal qiladi;
-
o'qituvchiga va boshqa mutaxassislarga ham alohida yordamga muhtoj
bo’lgan bolaning ota-onalari, ham inklyuziv sinf o'quvchilarining ota-onalari bilan
o'zaro aloqalarni o'rnatishda yordam beradi;
-
o'qituvchilar va o'qituvchilar, boshqa mutaxassislar, shuningdek,
otaonalarning psixologik malakasini oshiradi;
-
o'qituvchilar
va
o'qituvchilar,
o'quvchilarning
ota-onalari
bilan
maslahatlashadi;
-
u inklyuziya koordinatori va maktab ma'muriyati bilan birgalikda nizoli
vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish bo'yicha ishlaydi.
Ammo shuni ta'kidlashni istardimki, maktabda, odatda, bir necha yuz
o'quvchiga bitta o'qituvchi-psixolog to'g'ri keladi. Shuning uchun bitta mutaxassis
alohida yordamga muhtoj bo’lgan bolani ta'lim jarayoniga kiritish bilan bog'liq
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
212
ISSN:3030-3613
ko'plab masalalarni hal qila olmaydi. Mening fikrimcha,vazifalar maktabda psixolog
quyidagilar bo'ladi: o'qituvchiga, maktab ma'muriyatiga alohida yordamga muhtoj
bo’lgan bola xulq-atvorining ba'zi xususiyatlarini, uning sabablarini tushuntirish; u
bilan o'zaro ta'sir shakllarini, usullarini tanlashda yordam berish; bolaning moslashuv
dinamikasini kuzatish; bolada va uning otaonasida, o'qituvchi va sinf tarbiyachisida
muayyan qiyinchiliklarni erta aniqlash
Ijtimoiy o'qituvchi - bola huquqlariga rioya etilishini nazorat qiluvchi
mutaxassis. Ijtimoiy o'qituvchi ijtimoiy-pedagogik diagnostika asosida bolaning va
uning oilasining ijtimoiy qo'llab-quvvatlash sohasidagi ehtiyojlarini aniqlaydi, bolani
maktabga moslashtirishda yordam yo'nalishlarini belgilaydi. Ijtimoiy o'qituvchi
maktab jamoasi uchun "tashqi" manbalar to'g'risida barcha mumkin bo'lgan
ma'lumotlarni to'playdi, shu jumladan koordinator bilan birgalikda institutlarni -
ijtimoiy qo'llab-quvvatlash sohasidagi sheriklarni (Ijtimoiy himoya xizmati, vasiylik
organlari va bolalar huquqlarini, alohida yordamga muhtoj bo’lgan lar huquqlarini
himoya qiluvchi boshqa jamoat tashkilotlari) bilan o'zaro aloqalarni o'rnatadi,
muassasalar qo'shimcha ta'lim... Faoliyatning muhim sohasi.Ijtimoiy pedagog boshqa
ota-onalar qatorida alohida yordamga muhtoj bo’lgan bolaning ota-onalariga maktab
jamoasida moslashishga yordam beradi. Bunday mutaxassis o'qituvchiga, maktabning
boshqa mutaxassislariga yaratishda yordam berishi mumkin " Ota-onalar klubi»,
Maktab veb-saytida inklyuziya, kerakli ma'lumotlarni qidirishga bag'ishlangan sahifa
ishlab chiqish.
Psixolog o'quv faoliyati qiyin bo'lgan bolalarning aqliy rivojlanishiga, o'quv
fanlari materiallari asosida ta'lim qobiliyatlarini shakllantirishga hissa qo'shadigan
tuzatish va rivojlantirish ishlarini olib boradi. Rivojlanishda og'ishayotgan bolalar,
shuningdek maktab dasturini o'zlashtirmagan turli sabablarga ko'ra bolalarni
diagnostik tekshiruvdan o'tkazadi. Maxsus tekshirish va dinamik kuzatuv jarayonida
boshqa mutaxassislar bilan birgalikda defektolog quyidagilarni aniqlaydi:
-
aqliy rivojlanish darajasi;
-
maktab o'quvchilarining tarbiyaviy ishlarga munosabati, ta'lim
motivatsiyasi xususiyati;
-
o'rganish qobiliyati: maktab o'quvchilarining yordamni qabul qilish
qobiliyati, yordam turlari (rag'batlantirish, rahbarlik qilish, o'qitish), o'xshash
vazifalarga o'tish qobiliyati;
-
o'qituvchining
baholashiga
munosabati,
o'z
qadr-qimmatini
shakllantirish;
-
bolaning o'qishdagi yutuqlari (o'rganish darajasi va sifati) va o'quv ish
uslublari;
-
ish sur'ati, samaradorlik.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
213
ISSN:3030-3613
Ekspertiza natijalariga ko'ra defektolog o'qituvchi, yordamchi o'qituvchi,
logoped bilan birgalikda hajmi va mazmunini aniqlaydi. axloq tuzatish ishlari ushbu
bola uchun zarur, individual va kichik guruhni olib boradi tuzatish darslari,
bolalarning rivojlanish dinamikasi va assimilyatsiya darajasini kuzatib boradi.
Inklyuziv sinfdagi defektologning ishi o'qituvchi, yordamchi o'qituvchi va
logoped bilan yaqin aloqada amalga oshiriladi. Bolaning dars va mashg'ulotlarda
ishlashi, o'quv jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish
usullari muntazam ravishda muhokama qilinadi.
O'qituvchi logoped bolalarning og'zaki va yozma nutqi ustida ham ish ib boradi.
-
nutq buzilishining klinik-pedagogik diagnostikasini qiladi;
-
logopedik yordamga muhtoj bolalarni tuzatish va korreksion ishi
bo'yicha ta'lim dasturlari yoki uzoq muddatli rejalarini ishlab chiqadi;
-
og'zaki va yozma nutq ustida ishlaydi (o'quv fanlari dastur
materiallaridan foydalangan holda;
-
inklyuziv sinf o'qituvchisi, defektolog, o'qituvchilar bilan birgalikda ish
olib boradi, uning asosiy maqsadi sinfda to'g'ri iturish.
-
o'qituvchilar va o'quvchilarning ota-onalari bilan maslahat va ma'rifiy
ishlarni olib boradi.
Yuqorida keltirilgan mutaxassislardan tashqari, alohida yordamga muhtoj
bo’lgan bolani umumiy ta'lim sinfiga kiritish jarayoni faol ravishda kiritilgan
inklyuziya koordinatori va murabbiy tyutor (o'qituvchi yordamchisi) ... Ushbu
lavozimlar maktablar uchun yangi.
Tyutor (o'qituvchi yordamchisi) to'g'ridan-to'g'ri bolaga hamrohlik qiladigan
mutaxassis (maktab kunida alohida yordamga muhtoj bo’lgan bolalar - frontalda va
(agar mavjud bo'lsa) individual rejim mashg'ulotlariga, tanaffus paytida, muayyan
rejim paytlarida.
Tyutorning asosiy vazifasi bolaga, uning ota-onasi, o'qituvchisi va boshqa
ishtirokchilariga yordam berishdir ta'lim jarayoni yangi muhitga moslashishda, ta'lim
qobiliyatlarini, moslashuvchan xulq-atvor qobiliyatlarini shakllantirish.
O'qituvchi va yordamchi o'qituvchining o'zaro aloqasi kamida uchta asosiy
yo'nalishda amalga oshiriladi:
Bolalarni o'qitish jarayonida o'zaro munosabatlar;
Bolaning ijtimoiylashuvi jarayonidagi o'zaro munosabatlar;
"Maxsus imkoniyati cheklangan bola"ning ota-onalari bilan ishlash jarayonida
o'zaro munosabatlar.
Amalda tyutorlar asosan ixtisoslashgan o'qituvchilar, o'qituvchi-defektologlar
(oligofrenopedagoglar, kar-pedagoglar, logopedlar), maxsus ma'lumotga ega
bo'lmagan o'qituvchilar, psixologlar, ijtimoiy o'qituvchilar va boshqalar bilan ham ish
oilib boradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
214
ISSN:3030-3613
Tyutor faoliyatining maqsadi - bu maqsadga erishish uchun imkoniyati
cheklangan bolani umumiy ta'lim sharoitida muvaffaqiyatli ishtirok etishi uchun
quyidagi muammolarni hal qilish zarur:
1.
Maktabda bo'lish uchun qulay sharoitlar yaratish: aniq yordam va
maktabga, sinfga kirishni tashkil etish; maxsus ta'lim ehtiyojlariga ega bolaga o’q ish
joyini, dam olish va boshqa
joylarni tashkil etish; maxsus rejim - bolaning haqiqiy imkoniyatlariga
mos ravishda ta'lim muhitini
vaqtincha tashkil etish; yagona psixologik qulay ta'lim muhitini yaratish
maqsadida o'qituvchilar
jamoasi, ota-onalar, talabalar bilan ishlash.
2.
Ijtimoiylashuv - bolani tengdoshlari muhitiga, sinf, maktab hayotiga
qo'shilishi, jamoada shaxslararo ijobiy munosabatlarni shakllantirish. Tegishli
narsalarni assimilyatsiya qilishga yordam bering umumiy ta'lim dasturlari,
o'rganishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish. Agar kerak bo'lsa, dasturni va o'quv
materialini bolaning jismoniy rivojlanishini hisobga olgan holda uning proksimal
rivojlanish zonalari, uning resurslari asosida moslashtirish, aqliy xususiyatlar;
3.
Zarur bo'lganda, boshqa mutaxassislar hamrohligida tashkil etish. Bola
bilan ishlashda turli mutaxassislarning doimiyligi va izchilligini ta'minlash.
Hozirgi vaqtda umumiy tipdagi ta'lim muassasalarida ishlaydigan
mutaxassislarning aksariyati maxsus ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar to'g'risida etarli
ma'lumotga ega bo'lmagan vaziyat yuzaga keldi. Va hozirgi paytda kasbiy
tayyorgarlikka ega bo'lgan mutaxassislar inklyuziv ta'lim sharoitida tuzatish va
pedagogik ishlarning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olmaydilar. Tyutor (o'qituvchi
yordamchisi) o'qituvchilar, maxsus o'qituvchilar, psixologlar va o'quv jarayonining
har bir bosqichida bola uchun zarur bo'lgan boshqa mutaxassislarning
muvofiqlashuvini ta'minlaydigan bo'g'inga aylanishi mumkin. Inklyuziv ta’limning
muvaffaqiyati ko'p jihatdan turli xil mutaxassislar guruhining hamkorligiga bog'liq.
XULOSA
Shunday qilib, o'qituvchi va murabbiyning o'zaro ta'siri natijasida quyidagi
muhim vazifalar quyidagicha hal etiladi:
-
shartli ravishda "odatdagidek" rivojlanayotgan tengdoshlar guruhi,
maxsus ehtiyojlari bo'lgan bolaga maktab sharoitlariga moslashishda yordam berish;
-
jismoniy, shaxsiy va intellektual xususiyatlaridan qat'i nazar, butun
sinfga xayrixohlik muhitini yaratish, bir-birlarini qabul qilishda yordam berish;
-
ota-onalarga inklyuziv ta'lim maydonidagi o'zlarining rollarini
tushunishga yordam berish;
-
o'qituvchiga kasbiy faoliyatning yangi turini o'zlashtirishda yordam
berish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
215
ISSN:3030-3613
Shuni esda tutish kerakki, tarbiyachining bola hayotida uning mustaqilligini
rivojlantirish bilan bevosita aloqasi asta-sekin kamayib borishi kerak, bu tengdoshlari
bilan muloqotga va o'qituvchilar bilan o'zaro munosabatlarga imkon beradi.
O'qituvchi alohida yordamga muhtoj bo’lgan bolani, uning oilasini va o'quv
jarayonining boshqa ishtirokchilarini psixologik-pedagogik qo'llab-quvvatlaydigan
mutaxassislar guruhining asosiy a'zosidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Muzaffarova, X. (2021). AQLI ZAIFLIK TUSHUNCHASI TALQINIDAGI
NAZARIY XATOLARNING SALBIY OQIBATLARI.
Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании
, (2).
2.
Muzaffarova, X. (2020). OQUVCHILAR SAVODXONLIGINI OSHIRISHDA
DIDAKTIK OYIN VA MASHQLARNI TANLASH
3.
TEXNOLOGIYASI.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
4.
Muzaffarova, X. (2020). ДИДАКТИК ЎЙИН ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ–
ПЕДАГОГИК ФЕНОМЕН СИФАТИДА.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
5.
Muzaffarova, X. (2020). Логопедик машғулотларда болалар сўз бойлигини
ошириш бўйича тавсиялар.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
6.
Muzaffarova, X. (2020). Duduqlanish va uni korreksiyalash bo’yicha olib
boriladigan logopedik ishlar: Хотин-қизларнинг фан, таълим, маданият ва
иновацион технологияларни ривожлантириш соҳасидаги ютуқлари 2019 йил
17-18 май 305 бет.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
7.
Muzaffarova, X. O’qitish jarayonida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
masalalari.
Bola va Zamon jurnal. T
, (2-2019).
8.
Muzaffarova, X. (2020). Kar bolalarda og’zaki nutqni shakllantirish.
Архив
Научных Публикаций JSPI
.
9.
Temurova, G. (2020). O ‘YIN–ESHITISHIDA NUQSONI BO ‘LGAN
BOLALARNING NUTQIY QOBILIYATLARINI FAOLLASHTIRISH OMILI
10.
SIFATIDA.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
