T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
111
ISSN:3030-3613
KASB TANLASHDA O‘QUVCHINING QIZIQISHLARINI QO‘LLAB
QUVVATLASHDA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Xasanova Shahodat Aral qizi
Jizzax viloyati G‘allaorol tuman MMTBga
qarashli 31-maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonida ularning individual
qiziqishlarini aniqlash, qo‘llab-quvvatlash va yo‘naltirishda samarali pedagogik-
psixologik yondashuvlar yoritilgan. O‘quvchining shaxsiyati, qobiliyati, ehtiyojlari va
mehnat bozoridagi talablar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash zarurati asoslanadi.
Shuningdek, kasbga yo‘naltirish jarayonida o‘qituvchi va psixologlarning hamkorligi,
zamonaviy metodikalar va texnologiyalardan foydalanish masalalari ochib beriladi.
Tadqiqotda G. Selye, D. Super, X. Gardner kabi olimlarning nazariy qarashlariga
tayanilgan holda o‘quvchilarda ongli kasb tanlash kompetensiyasini shakllantirishning
uslubiy asoslari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
kasb tanlash, o‘quvchi qiziqishi, pedagogik yondashuv, psixologik
yondashuv, shaxsiy rivojlanish, kasbga yo‘naltirish, kompetensiya, o‘quvchi
shaxsiyati, individual yondashuv, ta’lim va mehnat bozori.
Kasb tanlash har bir inson hayotidagi eng muhim qararlardan biridir. Bu jarayon
nafaqat shaxsning kelajakdagi moddiy ahvolini, balki uning ruhiy qoniqishi va ijtimoiy
mavqeini ham belgilaydi. O‘quvchilar uchun kasb tanlash jarayoni yoshligida
boshlanadi va ularning qiziqishlari, qobiliyatlari, shaxsiy xususiyatlari va atrof-muhit
omillari bilan chambarchas bog‘liqdir. Pedagogika va psixologiya fanlari shuni
ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning qiziqishlarini aniqlash va ularni qo‘llab-quvvatlash
orqali ularga o‘zlariga mos kasbni tanlashda yordam berish mumkin. Ushbu maqolada
kasb tanlash jarayonida o‘quvchilarning qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlashning
pedagogik-psixologik jihatlari, usullari va samaradorligi haqida fikr yuritiladi.
Qiziqishlarning kasb tanlashdagi muhim o‘rin tutadi.Qiziqishlar shaxsning biror
faoliyatga nisbatan ijobiy munosabatini ifodalaydi. Ular insonni ma’lum bir sohaga
qaratadi va uning shu sohada rivojlanishiga turtki bo‘ladi. Psixologik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, qiziqishlar shaxsning motivatsiyasi, faoliyat samaradorligi va ruhiy
qoniqishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ham, kasb tanlashda
o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olish ularga o‘zlariga mos va qoniqarli kasbni
tanlash imkoniyatini beradi. Qiziqishlar shaxsning ichki dunyosini aks ettirganligi
sababli, ularni aniqlash va rivojlantirish orqali o‘quvchilarga ularning shaxsiy
xususiyatlariga mos keladigan kasblarni tanlashda yordam berish mumkin. Masalan,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
112
ISSN:3030-3613
ijodiy qiziqishlari yuqori bo‘lgan o‘quvchilar uchun dizayn, san’at yoki adabiyot
sohalarini tavsiya qilish mumkin, ilmiy qiziqishlari yuqori bo‘lganlar uchun esa fan va
texnologiya sohalarini tanlash maqsadga muvofiqdir.Bu borada pedagogik
yondashuvlar: o’quvchilar qiziqishlarni shakllantirish va rivojlantirish hisoblanadi.
Pedagogik jihatdan o‘quvchilarning qiziqishlarini shakllantirish va rivojlantirish
maktab va ota-onalarning hamkorligida amalga oshirilishi kerak.
Maktabda o‘qituvchilar o‘quvchilarning qiziqishlarini aniqlash va ularni
rivojlantirish uchun quyidagi usullardan foydalanishlari mumkin:
• Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining qiziqishlari va qobiliyatlarini
hisobga olgan holda individual dasturlar tuzish. Bu orqali o‘quvchilar o‘zlariga mos
darslik materiallari va mashqlar bilan shug‘ullanishlari mumkin. Faoliyatga
yo‘naltirilgan o‘qitish: O‘quvchilarni turli sohalarda amaliy faoliyat bilan
shug‘ullantirish orqali ularning qiziqishlarini aniqlash. Masalan, laboratoriya ishlari,
loyihalar, ijodiy mashg‘ulotlar va boshqalar.
• Kasbiy yo‘naltirish darslari: Maktablarda kasb tanlashga yo‘naltirilgan maxsus
darslar o‘tkazish orqali o‘quvchilarga turli kasblar haqida ma’lumot berish va ularning
qiziqishlarini aniqlash. Psixologik yondashuvlar esa qiziqishlarni tahlil qilish va
motivatsiya berishdir.Psixologik jihatdan o‘quvchilarning qiziqishlarini tahlil qilish va
ularni kasb tanlash jarayonida qo‘llab-quvvatlash uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi
mumkin:
• Psixodiagnostika usullari: O‘quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va shaxsiy
xususiyatlarini aniqlash uchun turli psixologik testlar va so‘rovnomalardan
foydalanish. Bu orqali ularning qaysi sohalarga qiziqishlari yuqori ekanligini aniqlash
mumkin.
• Motivatsiyani oshirish: O‘quvchilarni ularning qiziqishlari bo‘yicha
rag‘batlantirish va ularga shu sohalarda muvaffaqiyat qozonish imkoniyatini berish.
Bu orqali ularning kasb tanlash jarayonida o‘zlariga ishonchlari oshadi.
• Maslahat va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish: Psixologlar va pedagoglar tomonidan
o‘quvchilarga kasb tanlash bo‘yicha maslahatlar berish va ularni to‘g‘ri yo‘nalishga
yo‘naltirish. Bu borada ota-onalarning roli qanday?Ota-onalar o‘quvchilarning
qiziqishlarini shakllantirish va ularni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ota onalar quyidagi usullar orqali farzandlarining kasb tanlash jarayoniga ijobiy
ta’sir ko‘rsatishlari mumkin:
• Qiziqishlarni qo‘llab-quvvatlash: Farzandlarining qiziqishlarini qo‘llab
quvvatlash va ularni shu sohalarda rivojlantirishga yordam berish.
• Ijtimoiy muhitni yaratish: Farzandlariga turli sohalarda tajriba orttirish
imkoniyatini berish, masalan, turli kurslar, to‘garaklar va tadbirlarga qatnashish.
• Maslahat va yordam: Farzandlariga kasb tanlash bo‘yicha maslahatlar berish va
ularni to‘g‘ri yo‘nalishga yo‘naltirish. Kasb tanlash jarayoni o‘quvchilarning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
113
ISSN:3030-3613
qiziqishlari, qobiliyatlari va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga
oshirilishi kerak. Pedagogik-psixologik yondashuvlar orqali o‘quvchilarning
qiziqishlarini aniqlash, ularni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash ularga o‘zlariga mos
kasbni tanlashda yordam beradi. Maktab, ota onalar va psixologlarning hamkorligi bu
jarayonni samaraliroq qilishga xizmat qiladi. O‘quvchilarning qiziqishlarini qo‘llab-
quvvatlash orqali ularga nafaqat kasb tanlashda, balki hayotda ham muvaffaqiyat
qozonish imkoniyatini yaratish mumkin.
Adabiyotlar roʻyxati
1.
Абдурахмонова Г.Ҳ. Касб таълимида психология. — Тошкент: “Fan va
texnologiya”, 2019.
2.
Қодирова Н.М. О‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish psixologiyasi. — Тошкент:
“O‘qituvchi”, 2020.
3.
Saidov A.A., Axmedov N. “Kasb tanlash psixologiyasi”. — Toshkent:
“IQTISOD-MOLIYA”, 2017.
4.
Абдуллаева Н.Ф. Shaxs rivojlanishining psixologik-pedagogik asoslari. —
Toshkent: TDPU, 2021.
5.
Super, D.E. (1957).
The Psychology of Careers
. New York: Harper & Row.
6.
Holland, J.L. (1997).
Making Vocational Choices: A Theory of Vocational
Personalities and Work Environments
. Odessa, FL: Psychological Assessment
Resources.
