T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
77
ISSN:3030-3613
OT SO‘Z TURKUMINING NUTQDAGI VAZIFASI
SAMANDAROVA SHAHRIZODA O‘KTAM QIZI
Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbek tili va adabiyoti universiteti
Ona tili va adabiyot taʼlim yoʻnalishi 310-guruh 3-kurs talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ot so‘z turkumining tilshunoslikdagi o‘rni va uning nutqdagi
asosiy vazifalari yoritilgan. Otlar narsalar, hodisalar, shaxslar va tushunchalarning
nomini bildiruvchi asosiy leksik-morfologik birlik sifatida tahlil qilinadi. Maqolada
otlarning gapda to‘ldiruvchi, ega va boshqa sintaktik rollardagi ishtiroki, ularning
grammatik shakllari hamda kontekstga ko‘ra vazifasining o‘zgarishi ilmiy-nazariy
hamda amaliy misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi otlarning
zamonaviy nutqdagi qo‘llanishi ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
ot so‘z turkumi, nutq birligi, sintaktik vazifa, leksik ma’no,
grammatik shakl, ega, to‘ldiruvchi, gap tuzilishi
KIRISH
Til – inson tafakkurining ifodasi, nutq esa bu tafakkurning amaliy shaklidir. Har
qanday tilda so‘zlar turli leksik-grammatik toifalarga bo‘linadi va bu toifalarning har
biri til tizimida o‘ziga xos o‘rin va vazifaga ega. Ular orasida ot so‘z turkumi alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, u narsalar, shaxslar, joylar, tushunchalar nomini bildiradi va
boshqa so‘z turkumlariga nisbatan eng keng qamrovli hisoblanadi. Otlar gap tuzilishida
asosiy komponentlardan biri bo‘lib, ko‘pincha ega va to‘ldiruvchi vazifasida keladi.
Shuningdek, ular o‘ziga xos morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu
ularni tildagi asosiy so‘z turkumlaridan biri sifatida o‘rganishga zarurat tug‘diradi.
Ushbu maqolada aynan ot so‘z turkumining nutqdagi vazifalari, uning grammatik
imkoniyatlari va qo‘llanilish doirasi yoritiladi.
ASOSIY QISM
Tilning o‘zgaruvchanligi va rivojlanishi jarayonida so‘z turkumlarining
nutqdagi o‘rni va funksiyalari doimiy yangilanishga muhtoj bo‘ladi. Xususan, ot so‘z
turkumi o‘zining keng qamrovliligi va ma’nodorligi bilan tilning asosiy leksik bazasini
tashkil etadi. Zamonaviy tilshunoslikda otlarning nutqdagi vazifalarini chuqur
o‘rganish tilning strukturaviy va funksional xususiyatlarini yanada aniqroq
tushunishga imkon beradi.
Bugungi kunda tilshunoslikda kommunikatsiya jarayonining murakkablashuvi,
yangi so‘z birikmalari va kontekstual o‘zgarishlar ot so‘z turkumining nutqdagi roli va
ishlatilishini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Shuningdek, zamonaviy nutqda ot
so‘zlarning sintaktik vazifalari hamda ularning kontekstga moslashuvi o‘ziga xos
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
78
ISSN:3030-3613
xususiyatlarga ega bo‘lib, bu mavzuni ilmiy jihatdan yangicha yondashuv bilan
o‘rganishni zaruratga aylantiradi[1].
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – ot so‘z turkumining nutqdagi
funksiyalarini, uning gap tarkibidagi asosiy vazifalarini aniqlash va tahlil qilishdir. Shu
bilan birga, so‘zlarning leksik va grammatik xususiyatlari asosida otlarning nutqdagi
o‘zgaruvchan roli ko‘rsatilib, ularning kontekstga qarab qanday vazifalar bajarishi
o‘rganiladi.
Tadqiqot vazifalari sifatida ot so‘zlarning morfologik va sintaktik jihatlari
o‘rganilib, ularning gapdagi turli rollari — ega, to‘ldiruvchi va boshqa qo‘shimcha
vazifalariga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, zamonaviy o‘zbek tilida ot so‘zlarning
amaliy qo‘llanilishi va ularning nutqdagi funksional xilma-xilligi misollar bilan
yoritiladi. Bu esa o‘quvchilarga va tilshunoslarga ot so‘z turkumining nazariy va
amaliy ahamiyatini chuqurroq anglashga yordam beradi.
Natijada, ushbu tadqiqot tilshunoslik sohasida ot so‘z turkumining nutqdagi
vazifalariga yangicha yondashuv olib kirish va til o‘rganishda samarali usullar ishlab
chiqishga zamin yaratadi[2].
Ot so‘z turkumining grammatik jihatdan va nutqdagi vazifalari: amaliy yondashuv
Ona tili grammatikasida ot so‘z — gapning asosiy quruvchisi sifatida, ko‘pincha
egani ifodalovchi so‘z turkumi sifatida o‘rganiladi. Masalan, gapda “bola o‘qiydi”
deganda “bola” ot so‘z sifatida egani bildiradi. Bu – aniq, rasmiy grammatik ta’rif.
Lekin nutqda ot so‘z faqat egani ifodalash bilan cheklanmaydi. U o‘z
funksiyasini kengaytiradi, ya’ni gapning turli a’zolari sifatida ham ishtirok etadi.
Masalan, nutqda ot so‘z to‘ldiruvchi, qo‘shimcha, boshqaruvchi kabi vazifalarni
bajaradi. Bu holat grammatik qoidalar doirasida ko‘rsatilmagan, lekin nutqning tabiiy
oqimida juda muhimdir.
Amaliy misol:
Grammatik jihatdan: “Kitob stolda”. Bu gapda “kitob” – egadir, “stolda” – joy
ko‘rsatuvchi so‘z.
Nutqiy jihatdan esa, “kitob” ot so‘zi egadan tashqari gapda mavzuni yoki
asosiyni belgilash uchun ham ishlatilishi mumkin, ya’ni suhbat mavzusini ochadi yoki
uning markazida turadi.
Yana bir misol, grammatikada ot so‘zlar ko‘pincha aniq yoki umumiy nom
sifatida o‘rganiladi, lekin nutqda ular hissiy holatni ifodalashda, murojaat qilishda yoki
gapning ohangini belgilashda ham xizmat qiladi.
Masalan, nutqda “aka”, “singlim” kabi ot so‘zlar nafaqat shaxsni bildiradi, balki
suhbatdoshga nisbatan munosabatni, hissiyotni, hatto suhbat ohangini ham ko‘rsatadi.
Bu esa grammatik qoidalarda emas, balki nutq madaniyatida, muloqot psixologiyasida
o‘rganiladi[3].
Grammatik jihatdan:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
79
ISSN:3030-3613
Ot so‘z aniq gap bo‘laklari bilan bog‘lanadi va gapning sintaksis qoidalariga
amal qiladi.
Nutqiy jihatdan:
Ot so‘z ma’noni boyitadi, suhbatdoshga xabarni yanada aniq, jonli va ta’sirli
yetkazishga yordam beradi.
Ot so‘zlarning nutqda ishlatilishi kontekstga bog‘liq. Masalan, do‘stona nutqda
va rasmiy nutqda ot so‘zlar turlicha ko‘rinishda, ma’noda ishlatiladi.
Amaliy yondashuv:
O‘quvchilarga ona tili darslarida ot so‘zning nafaqat grammatik qoidalari, balki
nutqdagi turli funksiyalarini real suhbatlar va matnlar orqali o‘rgatiladi. Shu tariqa ular
ot so‘zni faqat qoidalar to‘plami sifatida emas, balki jonli muloqot vositasi sifatida
qabul qiladi.
Masalan, o‘qituvchi o‘quvchilarga bir mavzu bo‘yicha dialoglar tuzishni
topshiradi, unda ot so‘zlarni turli nutqiy vazifalarda qo‘llashga urg‘u beradi.
O‘quvchilar esa nafaqat ot so‘zlarning gapdagi o‘rnini, balki ularning muloqotdagi
ta’sirini ham anglay boshlaydi[4].
Xulosa qilib aytganda, grammatik jihatdan ot so‘z — gap egasi yoki
to‘ldiruvchisi, lekin nutqiy jihatdan u suhbatning yuragi, ma’no va hissiyot uzatuvchisi
sifatida faol ishtirok etadi. Shu sababli ona tilini o‘rgatishda ot so‘z turkumining ikki
tomonlama yondoshuvini qo‘llash muhimdir.
XULOSA
Ot so‘z turkumi ona tilining eng asosiy va ko‘p qirrali bo‘laklaridan biri
hisoblanadi. Grammatik nuqtai nazardan, ot so‘z gapning egasi yoki to‘ldiruvchisi
sifatida qat’iy qoidalarga bo‘ysunadi — masalan, “bola o‘qiydi” gapida “bola” – bu
aniq egadir. Ammo nutqiy amaliyotda ot so‘zning vazifasi bundan ancha kengroq va
boyroqdir.
Nutqda ot so‘z faqatgina gap egasi sifatida emas, balki suhbatdosh bilan
munosabatni ifodalash, hissiyotlarni yetkazish va muloqot ohangini belgilashda ham
faol ishtirok etadi. Masalan, “aka” yoki “singlim” kabi ot so‘zlar nafaqat shaxsni
bildiradi, balki ular yordamida samimiylik, mehr-oqibat yoki hatto hazil-mutoiba ham
ifodalanadi. Bu holat grammatik qoidalarga kirmaydi, ammo nutq madaniyati uchun
muhimdir.
Bundan tashqari, ot so‘z mavzuni ochishda, gap markazini aniqlashda, yoki
murojaat vazifasini bajarishda ham ko‘p ishlatiladi. Masalan, dars davomida “Kitob
haqida gaplashamiz” deyish orqali mavzuni aniq belgilash mumkin. Bu esa
o‘quvchilarga nutqni to‘g‘ri tashkil etishni o‘rgatishda samarali usul hisoblanadi.
Amaliy jihatdan, ona tili darslarida o‘qituvchilar ot so‘z turkumini nafaqat
grammatik nuqtai nazardan o‘rgatish, balki nutqdagi vazifalarini ham misollar bilan
yoritishlari lozim. Masalan, o‘quvchilar bilan suhbatlarda turli kontekstlarda ot
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
80
ISSN:3030-3613
so‘zlarning qanday o‘zgarishini ko‘rsatish — bu ularning tilga bo‘lgan tushunchasini
yanada chuqurlashtiradi. Shu tariqa o‘quvchilar nafaqat qoidalarni yodlaydi, balki tilni
amalda qo‘llashni ham o‘rganadi[5].
Shu bilan birga, nutqiy vazifalarni o‘rgatishda dialoglar, rol o‘yinlari va real
hayotiy vaziyatlardan foydalanish ot so‘zning murakkab funksiyalarini ochishga
yordam beradi. Masalan, ota-onalar bilan suhbatda yoki do‘stlar bilan muloqotda ot
so‘zning qanday hissiy yoki ijtimoiy funksiyalarini bajarayotganini ko‘rsatish, til
o‘rganish jarayonini jonli va mazmunli qiladi.
Xulosa qilib aytganda, ona tilida ot so‘z turkumi nafaqat gapni grammatik
jihatdan to‘ldiruvchi element, balki nutq madaniyatining, muloqotning, hissiyotlar va
munosabatlarning vositachisidir. Shuning uchun ona tilini o‘rgatishda ot so‘zlarning
bu ikki jihatini birgalikda o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish til o‘rganish jarayonini
samarali va chuqur qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Abdullaev, I. (2015). Ona tili grammatikasi. Toshkent: O‘qituvchi. [1; 45b]
2.
Karimova, M. (2018). Tilshunoslik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya. [2;
112b]
3.
Xolmirzaev, S. (2020). O‘zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: Sharq. [3; 78b]
4.
Qodirov, A. (2017). Nutq madaniyati va til ta’limi. Toshkent: Universitet
nashriyoti. [4; 66b]
5.
Raximova, Z. (2019). Ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent: Akademiya. [5; 90b]
