T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
73
ISSN:3030-3613
KALKULATSIYA QILISHNING ME’YORIY USULI VA UNING BOSHQA
USULLARDAN FARQI
Kenjaboyev Xojiakbar
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va auditi
yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola kalkulatsiya qilishning me’yoriy usuli va uning
boshqa usullardan farqlariga bag‘ishlangan. Maqolada me’yoriy kalkulatsiya
usulining mohiyati, ishlab chiqarish xarajatlarini hisoblashda qo‘llanilishi va uning
samaradorlikni oshirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Me’yoriy usulning boshqa
kalkulatsiya usullari, xususan, buyurtma bo‘yicha, jarayon bo‘yicha va to‘liq
xarajatlar usullaridan farqlari solishtirma tahlil qilinadi. Me’yoriy usulning
resurslardan samarali foydalanish, xarajatlarni nazorat qilish va ishlab chiqarishni
rejalashtirishdagi afzalliklari alohida e’tiborga olinadi.
Kalit so‘zlar:
kalkulatsiya, to‘liq xarajatlar usullari, me’yoriy usul, rejalashtirish,
zamonaviy iqtisodiyot, texnologik taraqqiyot, harajatlar tahlili, daromadlar tahlili.
Kirish.
Kalkulatsiya qilishning me’yoriy usuli iqtisodiy va moliyaviy hisob-
kitoblarni amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega yondashuvlardan biridir. Ushbu
usul, tashkilotlar va korxonalar tomonidan xarajatlar, foydalar va boshqa moliyaviy
ko‘rsatkichlarni aniqlashda qo‘llaniladi. Me’yoriy kalkulatsiya usuli, asosan, ma’lum
bir normativ va standartlarga asoslangan holda amalga oshiriladi. Bu esa, tashkilotlarga
o‘z faoliyatlarini samarali rejalashtirish va boshqarish imkonini beradi.
Me’yoriy usulning asosiy maqsadi - xarajatlarni va daromadlarni aniq belgilangan
me’yorlar asosida hisoblashdir [1]. Ushbu me’yorlar, odatda, soha mutaxassislari
tomonidan ishlab chiqiladi va tajriba asosida shakllanadi. Natijada, tashkilotlar o‘z
xarajatlarini nazorat qilish va optimallashtirishda aniq ma’lumotlarga ega bo‘lishadi.
Bunday yondashuv, iqtisodiy samaradorlikni oshirishga yordam beradi va resurslardan
foydalanishni yanada samarali qiladi.
Me’yoriy kalkulatsiya usuli boshqa hisob-kitob usullaridan, masalan, tarixiy yoki
empirik usullardan farq qiladi. Tarixiy usulda o‘tmishdagi ma’lumotlar asosida hisob-
kitoblar amalga oshirilsa, empirik usulda esa tajriba va kuzatuvlar natijalari ishlatiladi.
Me’yoriy usul esa, kelajakdagi xarajatlar va daromadlarni rejalashtirishda yordam
beradigan standartlashtirilgan me’yorlarga tayanadi. Bu esa tashkilotlarga o‘z
moliyaviy resurslarini yanada samarali boshqarishga imkon beradi. Ushbu usulning
afzalliklaridan biri shundaki, u aniq va standartlashtirilgan ma’lumotlarga asoslangan.
Bu esa natijalarni solishtirish va tahlil qilish imkonini beradi. Tashkilotlar o‘z
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
74
ISSN:3030-3613
xarajatlarini me’yorlar bilan solishtirib, qaysi sohalarda samaradorlikni oshirish
zarurligini aniqlashlari mumkin. Shuningdek, me’yoriy usul yordamida kelajakdagi
moliyaviy rejalashtirish jarayonida xatoliklarni kamaytirishga erishish mumkin. Biroq,
me’yoriy kalkulatsiya usuli ham o‘z cheklovlariga ega [2]. U o‘zgaruvchan iqtisodiy
sharoitlar va bozor talablariga moslashuvchanlikni kamaytirishi mumkin. Masalan,
agar me’yorlar eski yoki amaldagi sharoitlarga mos kelmasa, bu natijalar noto‘g‘ri
bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tashkilotlar me’yoriy usuldan foydalanishda
ehtiyotkorlik bilan yondashishlari zarur.
Zamonaviy iqtisodiyotda me’yoriy kalkulatsiya usuli o‘z o‘rnini saqlab
qolmoqda. Bugungi kunda ko‘plab korxonalar bu usulni qo‘llash orqali xarajatlarni
nazorat qilish va moliyaviy rejalashtirish jarayonlarini samarali amalga oshirmoqda.
Shuningdek, texnologik taraqqiyot va raqamli vositalarning rivojlanishi me’yoriy
usulni yanada takomillashtirish imkonini beradi. Masalan, avtomatlashtirilgan tizimlar
yordamida xarajatlar monitoringi va tahlil qilish jarayonlari soddalashtirilmoqda.
Me’yoriy kalkulatsiya usuli iqtisodiy faoliyatni boshqarishda muhim ahamiyatga
ega bo‘lgan yondashuvlardan biridir. Ushbu usul tashkilotlar va korxonalar uchun
samaradorlikni baholash, resurslardan foydalanishni optimallashtirish va strategik
qarorlar qabul qilishda keng qo‘llaniladi. Me’yoriy kalkulatsiya, asosan, xarajatlarni
va daromadlarni belgilangan normativlar asosida hisoblashni o‘z ichiga oladi. Bu
yondashuv, tashkilotlarga o‘z faoliyatlarini rejalashtirishda aniq va ishonchli
ma’lumotlar taqdim etadi. Tashkilotlar o‘z xarajatlarini belgilangan me’yorlar bilan
solishtirib, qaysi sohalarda samaradorlikni oshirish zarurligini aniqlashlari mumkin.
Masalan, ishlab chiqarish jarayonida me’yoriy xarajatlar belgilangan bo‘lsa, korxona
ushbu me’yorlardan chetga chiqmaslikka harakat qiladi. Agar xarajatlar me’yorlardan
oshsa, bu korxonaning samaradorligida muammolar borligini ko‘rsatadi. Shunday
qilib, me’yoriy kalkulatsiya usuli korxonaga o‘z faoliyatini tahlil qilish va
takomillashtirish imkonini beradi.
Tashkilotlar o‘z resurslarini qanday qilib yanada samarali ishlatishlari kerakligini
bilishlari lozim. Me’yoriy kalkulatsiya yordamida xarajatlar va resurslar bo‘yicha
belgilangan me’yorlar asosida rejalashtirish amalga oshiriladi. Bu jarayonda
tashkilotlar o‘z resurslarini optimal tarzda taqsimlash va sarf-xarajatlarni nazorat qilish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo va ishchi
kuchi kabi resurslarning me’yoriy sarfini aniqlash orqali korxonalar ularni to‘g‘ri
rejalashtirishi mumkin.
Tashkilotlar uzoq muddatli strategiyalarini ishlab chiqishda aniq va ishonchli
ma’lumotlarga ega bo‘lishlari zarur [3]. Me’yoriy kalkulatsiya yordamida tashkilotlar
o‘z xarajatlarini va daromadlarini oldindan prognoz qilishi mumkin. Bu esa ularga
kelajakdagi bozor sharoitlariga mos ravishda strategiyalarini shakllantirish imkonini
beradi. Misol uchun, agar me’yoriy xarajatlar oshsa, korxona yangi texnologiyalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
75
ISSN:3030-3613
joriy etish yoki ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirish haqida qaror qabul qilishi
mumkin.
Me’yoriy kalkulatsiya usuli iqtisodiy faoliyatni boshqarishda muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, u boshqa kalkulatsiya usullari bilan taqqoslaganda o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Ushbu usulning asosiy afzalliklari va farqlari tarixiy, empirik va
prognoz usullari bilan solishtirilganda aniq ko‘rinadi.
Birinchidan, tarixiy kalkulatsiya usuli o‘tgan davrlarda amalga oshirilgan
xarajatlar va daromadlarni tahlil qilishga asoslangan. Bu usulda ma’lumotlar avvalgi
moliyaviy hisobotlardan olinadi va korxonaning o‘tgan davrdagi faoliyatini
baholashda qo‘llaniladi. Tarixiy usulning kamchiligi shundaki, u faqat o‘tgan
ma’lumotlarga asoslanadi va kelajakdagi o‘zgarishlarni hisobga olmaydi. Masalan,
agar korxona yangi texnologiyalarni joriy etgan bo‘lsa, tarixiy usul ushbu
o‘zgarishlarni aks ettira olmaydi. Me’yoriy kalkulatsiya esa belgilangan me’yorlar
asosida xarajatlarni rejalashtirishni ta’minlaydi va kelajakdagi faoliyatni yanada
samarali boshqarishga yordam beradi.
Ikkinchidan, empirik kalkulatsiya usuli tajriba va amaliyotga asoslangan hisob-
kitoblarni o‘z ichiga oladi. Bu usulda ma’lumotlar to‘plangan tajribalar orqali yig‘iladi
va tahlil qilinadi. Empirik usul ko‘pincha aniq va real sharoitlarda qo‘llaniladi, ammo
u ham cheklovlarga ega. U ko‘pincha ma’lum bir holatga yoki sharoitga bog‘liq bo‘ladi
va keng qamrovli natijalar berishi qiyin. Me’yoriy kalkulatsiya esa belgilangan
standartlarga asoslanadi, bu esa tashkilotlarga o‘z faoliyatini normativlar asosida
rejalashtirish imkonini beradi. Me’yoriy usulda xarajatlar va daromadlar belgilangan
me’yorlar bilan solishtiriladi, bu esa samaradorlikni baholashda aniqroq natijalarni
taqdim etadi.
Uchinchidan, prognoz kalkulatsiya usuli kelajakdagi xarajatlar va daromadlarni
oldindan bashorat qilishga qaratilgan. Bu usulda statistik ma’lumotlar, bozor
tendensiyalari va boshqa omillar hisobga olinadi. Prognoz usuli kelajakdagi
o‘zgarishlarni aniqlashda foydali bo‘lishi mumkin, ammo u ham noaniqlik va xato
ehtimoli bilan bog‘liq. Me’yoriy kalkulatsiya esa belgilangan me’yorlar orqali
xarajatlarni va daromadlarni aniq rejalashtirish imkonini beradi. Bu yondashuv
tashkilotlarga o‘z faoliyatini yanada samarali boshqarishga yordam beradi, chunki
me’yorlar asosida rejalashtirish kelajakdagi noaniqliklarni kamaytiradi. Shuningdek,
me’yoriy kalkulatsiya usuli boshqa usullar bilan taqqoslaganda yuqori darajada nazorat
qilish imkoniyatini beradi. Tashkilotlar o‘z xarajatlarini belgilangan me’yorlar bilan
solishtirib, qaysi sohalarda takomillashtirish zarurligini aniqlashlari mumkin. Bu esa
samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Tarixiy, empirik va prognoz usullari esa
ko‘proq nazorat o‘rniga tahlil qilishga qaratilgan. Bundan tashqari, me’yoriy
kalkulatsiya usuli vaqtni tejash imkoniyatini ham taqdim etadi. Tashkilotlar
belgilangan me’yorlar asosida tezda qarorlar qabul qilishlari mumkin, bu esa ish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
76
ISSN:3030-3613
jarayonlarini tezlashtiradi. Tarixiy va empirik usullar ko‘proq vaqt talab qiladi, chunki
ular ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, kalkulatsiya qilishning me’yoriy usuli ishlab
chiqarish xarajatlarini aniq hisoblash va samaradorlikni oshirishda muhim vosita
hisoblanadi. Ushbu usul resurslardan foydalanishni optimallashtirish, xarajatlarni
nazorat qilish va ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda boshqa usullardan,
xususan, buyurtma bo‘yicha, jarayon bo‘yicha va to‘liq xarajatlar usullaridan
afzalliklari bilan ajralib turadi. Me’yoriy usulning asosiy farqi uning me’yorlarga
asoslangan aniq hisob-kitoblari va xarajatlarni oldindan bashorat qilish
imkoniyatidadir. Korxonalar me’yoriy usuldan foydalangan holda moliyaviy
boshqaruvni yaxshilashi, xarajatlarni kamaytirishi va raqobatbardoshlikni oshirishi
mumkin. Ushbu yondashuv zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda barqaror rivojlanish va
samarali faoliyat yuritish uchun muhim ahamiyatga ega.
Foyalanilgan adabiyotlar:
1.
A. Karimov, J.E. Kurbanbayev, S.A. Jumanazarov Buxgalteriya hisobi Toshkent
«Iqtisod-moliya» O‘quv qo‘llanma - 2019yil.
2.
I.Ismanov, N.Toshmamatov, S.Buzrukxanov. Moliyaviy hisob va hisobot: Darslik
– T.: Sano-standart, 2019. - 560 b.
3.
B. Isroilov, Buxgalteriya hisobi nazariyasi: Darslik - Toshkent: Tafakkur , 2020. -
240 b
4.
G‘ulomova F. Buxgalteriya hisobini mustaqil o‘rganuvchilar uchun qo‘llanma. –T.:
“NORMA” nashriyoti, 2019 y.
5.
Mamatkulov M.Sh., Tabayev A.Z. “Buxgalteriya hisobi” o‘quv amaliyoti uchun
o‘quv qo‘llanma. – T.: 2022: - 126 b.
