T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
63
ISSN:3030-3613
BIOTIBBIYOTDA VERTEBROLOGIK VA UROLOGIK TEKSHIRUV
USULLARINING UMUMIY JIHATLARI.
Hojiqurbonov Dilshodbek
Andijon davlat texnika instituti
Bitibbiyot muhandisligi 4-kurs 77-21-guruh talabasi
Baxronov Diyorbek
Andijon davlat texnika instituti
Bitibbiyot muhandisligi 4-kurs 77-21-guruh talabasi
To’xtasinov Abdulaziz
Andijon davlat texnika instituti
Bitibbiyot muhandisligi 4-kurs 77-21-guruh talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada vertebrologik va urologik tizimlar o‘rtasidagi
o‘zaro anatomik-funksional bog‘liqliklar tahlil qilingan. Ayniqsa, bel sohasidagi
umurtqa o‘zgarishlarining siydik chiqarish tizimiga ta’siri, neyrogen disfunktsiyalar,
urologik simptomlar va ularni davolash usullari yoritilgan. Shuningdek, urologik
kasalliklarning orqa sohada og‘riq sindromlarini chaqirishi holatlari ham tahlil
qilingan. Maqola kompleks diagnostika va davolash yondashuvlarining zarurligini
asoslaydi.
Kalit so‘zlar:
vertebrologiya, urologiya, orqa miya, neyrogen siydik pufagi,
kompleks yondashuv, osteoxondroz, siydik chiqarish buzilishi.
Kirish.
Zamonaviy tibbiyotda inson organizmini alohida tizimlar sifatida
o‘rganishning o‘rnini integrativ va kompleks yondashuvlar egallamoqda. Ayniqsa,
neyrologik va urologik sohalarda bu yondashuv dolzarbligini ko‘rsatmoqda. Inson
organizmida turli tizimlar bir-biri bilan aniq va murakkab bog‘liqlikda ishlaydi.
Vertebrologiya Zamonaviy tibbiyotda inson organizmini alohida tizimlar sifatida
o‘rganishning o‘rnini integrativ — umurtqa va orqa miya kasalliklarini o‘rganuvchi
fan bo‘lsa, urologiya — buyraklar, siydik yo‘llari, siydik pufagi, prostata bezi va erkak
jinsiy tizimi bilan shug‘ullanadi.Ko‘plab klinik kuzatuvlar va ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, umurtqa pog‘onasidagi turli patologiyalar siydik chiqarish tizimining
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, bel sohasidagi osteoxondroz,
orqa miya disk churralari va radikulopatiyalar urogenital tizimda og‘riqlar, siydik
ushlay olmaslik yoki to‘liq bo‘shaymaslik holatlarini keltirib chiqaradi.
Urologiya
- bu tibbiyotning erkaklar va ayollardagi siydik-tanlov tizimi
kasalliklarini o‘rganadigan va davolaydigan sohasi hisoblanadi. Shuningdek,
erkaklardagi reproduktiv tizim kasalliklari ham urologiya doirasida o‘rganiladi.
Urologiya
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
64
ISSN:3030-3613
Buyraklar, siydik yo‘llari, siydik pufagi, siydik chiqarish kanali (uretra)
kasalliklarini;
Prostata bezi, uretrasiyal bezlar, erkak jinsiy a’zolari patologiyalarini;
Siydik chiqarishdagi buzilishlar, siydikda qon bo‘lishi, infeksiyalar, shishlar,
to‘shlar (kalkulyoz), najas va siydik tutib turolmaslik holatlarini
Nefron nima?
Nefron
— bu buyrakning asosiy morfologik va funktsional birligi hisoblanadi.
Har bir buyrakda taxminan 1 millionga yaqin nefron mavjud bo‘lib, ular qonning
filtratsiyasi, siydik hosil bo‘lishi va organizmdagi suyuqlik-elektrolit muvozanatini
saqlashda muhim rol o‘ynaydi
1-rasm. Nefron tuzilishi.
1-jadval
Qism
Vazifasi
Renal korpus (Malpigi
tanachasi)
Qonni filtratsiya qilish boshlanadi. Ikki qismdan
iborat:
-
Bowman kapsulasi
-
Glomerula (kapillyar to‘r)
Proksimal kanalcik
Filtratdan suv, glyukoza, aminokislotalar va ionlar
reabsorbsiyalanadi
Henle halqasi
Suv va tuzlar reabsorbsiya qilinadi; siydikning
konsentratsiyasi tartiblanadi
Distal kanalcik
Ionlar almashinuvi; pH darajasini saqlashda ishtirok
etadi
Yig‘uvchi naychalar
(tubulus kolektivus)
Yakuniy siydik shakllanadi va buyrak jomiga
yo‘naltiriladi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
65
ISSN:3030-3613
Umurtqa pog‘onasi va orqa miya.
Inson umurtqa pog‘onasi 33-34 ta
umurtqadan iborat bo‘lib, ularni bo‘yin, ko‘krak, bel, dumg‘aza va dum qismlari
tashkil etadi. Ayniqsa, bel sohasida joylashgan L4-L5 va L5-S1 segmentlari ko‘pincha
degenerativ o‘zgarishlarga uchraydi. Har bir umurtqa segmentida orqa miya mavjud
bo‘lib, u simpatik va parasimpatik nervlar orqali butun tana faoliyatini boshqaradi.Orqa
miyadan chiqadigan spinal nervlar buyrak, siydik yo‘llari va siydik pufagining
innervatsiyasida ishtirok etadi. Ayniqsa, T10-L2 segmentlarida joylashgan simpatik
tolalar siydik pufagining trigonum zonasini, S2-S4 parasimpatik tolalar esa detruzor
mushagini boshqaradi.
Vertebra tuzilishi:
Har bir umurtqa quyidagi asosiy qismlardan iborat:
1.
Tana (Corpus vertebrae)
– asosiy og‘irlikni ko‘taradi.
2.
Orqa yoy (Arcus vertebrae)
– orqa miyani o‘rab turadi.
3.
Teshik (Foramen vertebrale)
– orqa miya o‘tadigan kanalni hosil qiladi.
4.
O‘simtalar
:
o
Tikanli o‘simta
(Processus spinosus) – orqa tomonda chiqib turadi.
o
Yon o‘simtalar
(Processus transversus) – ikki yon tomonda joylashgan.
o
Bo‘g‘im o‘simtalar
– yuqori va pastki yuzalar bilan bog‘lanadi.
Vertebraning asosiy funksiyalari:
Himoya
: orqa miyani tashqi zarbalardan himoya qiladi.
Tayanch
: tana og‘irligini tutib turadi, holatni saqlaydi.
Harakat
: umurtqalar orasidagi bo‘g‘imlar orqali harakat ta’minlanadi.
Elastiklik
: orqa pog‘ona zarbalarni yumshatadi, bukilish imkonini beradi.
2-rasm. Vertebraning ko’rinishi
2-jadval
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
66
ISSN:3030-3613
Aparat nomi
Qo‘llanilishi
(Vertebrologiya)
Qo‘llanilishi (Urologiya)
MRT (Magnit-rezonans
tomografiya)
Orqa miya, umurtqa,
yumshoq to‘qimalarni
aniqlash uchun
Buyrak, siydik yo‘llarining
o‘zgarishlari va
o‘simtalarini aniqlash
EMG
(Elektromiografiya)
Orqa miya nerv-mushak
uzviyligini baholash
Siydik pufagi mushaklari va
sfinkter faoliyatini baholash
Urodinamik kompleks
-
Siydik chiqarish
funksiyalarini tekshirish,
detruzor va sfinkter
monitoringi
Ultratovush apparati
(UZI)
Orqa miya sohasida
yumshoq to‘qimalar,
mushaklar va qon oqimini
tekshirish
Buyrak, siydik pufagi,
prostata bezini baholash
Fizioterapiya
apparatlari (magnit,
ultratovush)
Orqa miya disklari va
mushaklar reabilitatsiyasi
Siydik yo‘llari, prostata va
pufak kasalliklarini
davolashda foydalaniladi
Kateterizatsiya to‘plami
-
Siydik chiqarolmaslik
holatida kateter orqali
bo‘shatish
Reabilitatsiya
trenajerlari (LFK
uskuna)
Orqa miya harakatlarini
tiklash, umurtqa
barqarorligini oshirish
Siydik chiqarish buzilishi
bo‘lgan bemorlarda
mushaklarni tiklash
Botulinum toksini
in'ektsiya apparati
-
Siydik pufagi
giperrefleksiyasini davolash
Termografiya qurilmasi
Bel sohasidagi yallig‘lanish,
mushak faoliyatini aniqlash
Urologik hududdagi qon
aylanishini aniqlash
Neyrostimulyator
qurilmalar
Orqa miya yoki periferik
nervlar stimulyatsiyasi
orqali og‘riqni kamaytirish
Siydik chiqarish
reflekslarini tiklash, siydik
pufagini boshqarish uchun
Xulosa.
Vertebrologiya va urologiya sohalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar
chuqur va murakkab fiziologik hamda patologik mexanizmlar bilan kechadi. Umurtqa
va orqa miya orqali siydik-tanlov tizimining boshqarilishi neyrorеflеktor yo‘llar orqali
amalga oshiriladi. Ayniqsa, bel va dumg‘aza sohasidagi umurtqa o‘zgarishlari —
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
67
ISSN:3030-3613
osteoxondroz, disk churrasi, radikulopatiya va boshqa vertebral patologiyalar — siydik
chiqarish funksiyasini izdan chiqarishi mumkin.Shuningdek, urologik kasalliklar ham
aksincha, reflektor tarzda bel sohasida og‘riqlarni keltirib chiqaradi. Bu ikki
yo‘nalishdagi kasalliklar ko‘p hollarda bir-biriga o‘xshash klinik belgilar bilan
namoyon bo‘ladi, bu esa ularni chuqur differensial tashxis asosida baholashni talab
qiladi. Tadqiqot davomida aniqlanganki, bemorlarning to‘liq sog‘ayishi va hayot
sifatining oshishi ko‘p tarmoqli, kompleks yondashuvni talab etadi. Bu esa vertebrolog,
urolog, fizioterapevt va nevropatologlarning hamkorlikda ishlashini taqozo etadi.
Davolash jarayonida zamonaviy diagnostika usullari (MRT, urodinamika, EMG,
urofloumetriya)
hamda
apparat
terapiyalari
(magnitoterapiya,
ultratovush,
elektroterapiya) katta ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Azizov U. va b.
“Urologiya asoslari”
– Toshkent: Tibbiyot, 2021.
2. Karimov A., Raxmonov S.
“Neyrourologiya va reflektor boshqaruv”
–
Samarqand: Innovatsiya nashriyoti, 2022.
3. Rashidov O.
“Vertebrologiya: klinik va amaliy yondashuvlar”
– Toshkent:
Tibbiyot, 2020.
4. Qodirova M.
"Urologik kasalliklarda MRT va UZI diagnostikasi"
– Buxoro:
Tibbiy Nashr, 2019.
5. Xolmatov Sh., Usmonov B.
“Orqa miya va umurtqa patologiyalarining urologik
oqibatlari”
– Andijon, 2021.
6. WHO Guidelines.
"Management of Urinary Disorders in Spinal Cord Injury
Patients"
, Geneva, 2020.
7. Tortora G., Derrickson B.
“Principles of Anatomy and Physiology”
– 15th Ed.,
Wiley, 2022.
8. Radiopaedia.org –
“Vertebral and Neurological Disorders”
(Online resurs).
