T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
36
ISSN:3030-3613
NUTQNING KOMMUNIKATIV SIFATLARI.
Akbarova Maftunaxon Iqboljon qizi
Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya
Mazkur maqolada nutqning asosiy kommunikativ sifatlari – aniqlik, lo‘ndalik,
mantiqlilik, obrazlilik, to‘g‘rilik, samaradorlik va moslashuvchanlik kabi jihatlar tahlil
qilinadi. Har bir sifatning mazmuni ochib berilib, ularning kundalik muloqot hamda
rasmiy nutqdagi ahamiyati misollar orqali ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, nutq
madaniyatini shakllantirishda bu sifatlarning o‘rni alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
nutq madaniyati, kommunikativ sifatlar, aniqlik, mantiqlilik,
lo‘ndalik, samaradorlik, obrazlilik, muloqot
Nutq insonlar o‘rtasida fikr almashish, axborot berish va ijtimoiy munosabatlarni
o‘rnatishda muhim vosita hisoblanadi. Har qanday muloqot samarali bo‘lishi uchun
nutqning kommunikativ sifatlari — aniqlik, lo‘ndalik, mantiqlilik, obrazlilik va
boshqalar — muhim ahamiyatga ega. Ushbu sifatlar nutqning tushunarli va ta’sirchan
bo‘lishini ta’minlab, muloqot jarayonini silliq va samarali qiladi. Shu sababli, nutqning
kommunikativ sifatlarini chuqur o‘rganish va ularga rioya qilish madaniyatli va
samarali muloqot uchun zarurdir. Ushbu maqolada nutqning asosiy kommunikativ
sifatlari, ularning mazmuni va amaliy ahamiyati haqida so‘z boradi.
Nutqning kommunikativ sifatlari nutqning samarali va tushunarli bo‘lishini
ta’minlaydi. Quyida nutqning asosiy kommunikativ sifatlari haqida batafsil to‘xtalib
o‘tamiz.
Aniqlik nutq mazmunining tushunarli va noaniqliklarsiz ifodalanganligini
bildiradi. Nutqda noaniq yoki chalkash tushunchalar bo‘lmasligi, fikrlar aniq va
ravshan yetkazilishi muhimdir. Aniqlik muloqot jarayonida tushunmovchiliklarning
oldini oladi.
Lo‘ndalik – bu nutqning ortiqcha so‘zlarsiz, qisqa va aniq ifodalanganligi.
Lo‘ndalik nutqni qiziqarli va samarali qiladi, tinglovchini charchatmaydi va asosiy
fikrga tez yetib borishga yordam beradi.
Mantiqlilik nutqdagi fikrlarning o‘zaro bog‘liq va izchil tarzda ketma-ket
joylashishini anglatadi. Mantiqli nutq tinglovchiga mavzuni yaxshiroq tushunishga
yordam beradi va fikrlarni qabul qilishni osonlashtiradi.
Obrazlilik nutqni jonlantiradi, uni ta’sirchan va esda qolarli qiladi. Taqqoslash,
metafora, misol kabi vositalar nutqni rang-barang va qiziqarli qilishda muhim
ahamiyatga ega.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
37
ISSN:3030-3613
To‘g‘rilik nutqning mantiqan va axloqan to‘g‘ri bo‘lishini bildiradi. Nutqda
noto‘g‘ri yoki aldovli ma’lumotlar bo‘lmasligi, haqiqatga mos kelishi muhimdir.
Samaradorlik nutqning maqsadga muvofiq va tinglovchiga ta’sir qiluvchi bo‘lishini
anglatadi. Samarali nutq tinglovchida kerakli taassurot qoldiradi va muloqot
maqsadiga erishishga yordam beradi.
Moslashuvchanlik nutqning tinglovchi, vaziyat va kontekstga qarab o‘zgarishi
demakdir. Har bir muloqot holatida nutq uslubi va mazmuni moslashtirilishi lozim.
Nutqning ushbu kommunikativ sifatlariga rioya qilish orqali muloqot jarayoni yanada
samarali, tushunarli va qiziqarli bo‘ladi. Shu sababli, nutq madaniyatini
rivojlantirishda bu sifatlarning o‘rni juda katta.
Nutq madaniyati — bu nutqni to‘g‘ri, ravon, mantiqiy va madaniyatli tarzda
ifodalash qoidalari majmui bo‘lib, u nutqning kommunikativ sifatlarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Nutqdagi xatolar — noaniq, chalkash, ortiqcha so‘zlar ishlatish yoki mantiqsiz
gap qurilishi nutq samaradorligini pasaytiradi va muloqot jarayonida
tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi.
Kommunikativ vazifa — har bir nutqning o‘ziga xos maqsadi bor: axborot
berish, ishontirish, undash yoki ta’lim berish. Nutqning kommunikativ sifatlari
ushbu maqsadga erishishda yordam beradi.
Nutq madaniyatini oshirish yo‘llari:ko‘p o‘qish va tinglash, nutqni tahlil qilish
va mashq qilish, nutq madaniyati bo‘yicha adabiyotlarni o‘rganish, so‘z boyligini
oshirish, nutqda ortiqcha va noaniq iboralardan voz kechish.
Nutq va muloqotdagi kontekst — nutqning mazmuni va uslubi muloqot
konteksti (ijtimoiy, madaniy, vaziyatga oid sharoitlar)ga bog‘liq. Moslashuvchanlik
aynan shu kontekstga moslashish sifatidir.
Xulosa
Nutqning kommunikativ sifatlari — aniqlik, lo‘ndalik, mantiqlilik, obrazlilik,
to‘g‘rilik, samaradorlik va moslashuvchanlik — samarali muloqotning asosiy
omillaridir. Ushbu sifatlar nutqni tushunarli, ta’sirchan va muloqot maqsadlariga
erishishda samarali qiladi. Nutq madaniyatini rivojlantirish va ushbu kommunikativ
sifatlarga rioya qilish har bir insonning muloqot qobiliyatini oshiradi hamda jamiyatda
o‘zaro tushunishni yaxshilashga xizmat qiladi. Shuning uchun nutqning kommunikativ
sifatlarini o‘rganish va amaliyotda qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shodiyeva Q. Nutq o‟stirish uslubiyoti: Pedagogik yo‟nalishdagi kasb-hunar
kollejlarining maktabgacha ta'lim ixtisosligi talabalari uchun darslik. Toshkent:
O‟qituvchi, 2008.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
38
ISSN:3030-3613
2.
Александрова О.В. Некоторие вопросы логики, методологии и философии
языка // вопросы Языка знания. -1985.
3.
Звегинцев В.А. О научном наследии Вилгелма фон Гумбольта // Гумболт В.
Избранные труди по языказнанию. - М.
4.
Сафаров
Ш.
Система
речевого
обшения.
Универсальной
и
этноспесифической. Самарканд. Сам.отд.из-ва им. Гафура Гуляма.
5.
https://fayllar.org/i-bob-maktabgacha-yoshdagi-bolalar-nutqiga-qoyilgan-
talablar.html?page=2
