T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
254
ISSN:3030-3613
TA’LIM PSIXOLOGIYASIDA O‘QUVCHILARNING KOPING
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH: YONDASHUVLAR, METODLAR
VA TADQIQOT YO‘NALISHLARI
Oralov Usmonali Urazalievich-
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim psixologiyasi kontekstida o‘quvchilarda
koping (stressni yengish) ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish masalalari
muhokama qilinadi. Muallif maktab muhitida chidamlilik va ijobiy natijalarga erishish
uchun faol muammolarni hal qilish, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va onglilik kabi
strategiyalarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Nevropsixologiya, rejali xulq-atvor
nazariyasi va himoya motivatsiyasi nazariyalari asosida olib borilgan tadqiqotlar
koping usullarining samaradorligini tushuntiradi. Maqolada miqdoriy va sifatli
tadqiqot metodlarining integratsiyasi, jumladan so‘rovnomalar, intervyular, fokus-
guruhlar va aralash metodlar orqali talabalarning shaxsiy tajribalarini aniqlash
muhimligi ko‘rsatib berilgan. Axloqiy yondashuvlar va maxfiylik tamoyillarining
e’tiborda bo‘lishi talabalarning farovonligiga ta’sir ko‘rsatadi. Koping strategiyalarini
baholashda eksperimental dizaynlar, uzoq muddatli kuzatuvlar va SPADA UNPRI
kabi platformalar misolida talabalarning stressga javobi, akademik muvaffaqiyati va
psixologik salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi. Natijada, samarali aralashuv
tizimlarini ishlab chiqish uchun chuqur, tizimli va axloqiy asoslangan yondashuvlar
zarurligi asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
koping strategiyalari, ta’lim psixologiyasi, stressni yengish,
o‘quvchilar, nevropsixologiya, intervyular, fokus-guruhlar, miqdoriy tadqiqot, sifatli
tadqiqot, SPADA UNPRI, onglilik, motivatsiya, axloqiy yondashuv, moslashuv,
psixologik salomatlik
Ta’lim
psixologiyasida
o‘quvchilarda
koping
ko‘nikmalarini
takomillashtirishning amaliy usullaridan foydalanish maktabda chidamlilikni
shakllantirish va yaxshi natijalarga erishish uchun juda muhimdir. So‘nggi
tadqiqotlarda ko‘rsatilganidek, o‘qitish usullariga nevrologiya g‘oyalarini kiritish
muhim takliflardan biridir. Misol uchun, his-tuyg‘ular va ijtimoiy omillar miya
faoliyatiga qanday ta’sir qilishini bilish o‘qituvchilarga ta’limni qiziqarliroq qilish
uchun o‘z yondashuvlarini o‘zgartirishga yordam beradi, bu esa o‘quvchilarning
yengish ko‘nikmalarini yaxshilashga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, faol
muammolarni hal qilish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni rag‘batlantiruvchi
strategiyalar talabalarning stressni yengish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilashi
mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oila va jamiyat yordami kabi resurslardan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
255
ISSN:3030-3613
foydalanish nafaqat yengish ko‘nikmalariga yordam beradi, balki umumiy ruhiy
salomatlikni ham yaxshilaydi. Tadqiqot tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan ushbu
usullardan foydalanish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga o‘z ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam berish, pirovardida ularni maktabda ham, hayotda ham
kelajakdagi qiyinchiliklarga tayyorlashda asosiy rol o‘ynashi mumkin.
O‘quvchilarning buni qanday uddalashlarini o‘rganish natijalarga katta ta’sir
ko‘rsatadigan turli usullarni ochib beradi. Talabalarning stressga qanday munosabat
bildirishini tushuntirishga yordam beradigan rejali xulq-atvor nazariyasi va himoya
motivatsiyasi nazariyasidan foydalangan holda olib borilgan tadqiqotlarda
ko‘rsatilganidek, miqdoriy usullar keng tarqalgan, chunki ular ishonchli hisoblanadi.
Boshqa tomondan, sifat usullari raqamlar o‘tkazib yuborishi mumkin bo‘lgan
chuqurroq ma’lumotlarni taqdim etadi. Masalan, dasturiy ta’minot omborlariga qarash
maktablarda o‘quvchilarning o‘zini qanday tutishi va moslashishini tushunishning
yangi usuliga aylandi, o‘quv dasturidagi o‘zgarishlar loyihalar davomida koping
strategiyalariga qanday ta’sir qilishi haqida ma’lumot beradi
1
. Ushbu usullar birgalikda
ma’lumotlarni tahlil qilishni batafsil shaxsiy hikoyalar bilan birlashtiradigan aralash
usullardan foydalanishning ahamiyatini ta’kidlaydi, bu esa talabalarning koping xulq-
atvorini to‘liqroq tushunishga olib keladi. Ushbu variativ tahlil talabalarning
ehtiyojlarini qondiradigan samarali qo‘llab-quvvatlash va aralashuv tizimlarini
yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Sifatli va miqdoriy tadqiqot usullari o‘rtasidagi farq talabalarning qanday
ishlashini ko‘rib chiqishda muhimdir. Miqdoriy tadqiqotlar akademik stress va
muammoni hal qilish usullari o‘rtasidagi qonuniyatlar va aloqalarni topish uchun
raqamlar va statistikadan foydalanadi. Masalan, SPADA UNPRI platformasida
o‘tkazilgan tadqiqotda uning talabalar ishtirokiga ta’sirini o‘rganish uchun so‘rovlar
o‘tkazildi, bu shuni ko‘rsatdiki, 78% ishtirokchilar platformaning ba’zi xususiyatlari
tufayli kurs materialini yaxshiroq tushunganliklarini his qilishdi. Boshqa tomondan,
sifatli tadqiqotlar talabalarning shaxsiy hikoyalariga chuqurroq kirib boradi, ularda
akademiklarda zerikish bilan bog‘liq koping usuli sifatida kiberbreakingdan qanday
foydalanish kabi xulq-atvor namunalarining tafsilotlari ko‘rsatiladi. Birgalikda
qo‘llanilganda, bu usullar o‘qituvchilar va tadqiqotchilarga raqamli ma’lumotlar va
talabalarning
individual
tajribalarini
hisobga
olgan
holda
aralashuvlarni
loyihalashtirishga yordam berib, koping xatti-harakatlarining to‘liq tasvirini beradi.
O‘quvchilarning o‘zini qanday tutishini o‘rganishda so‘rovlar va so‘rovnomalar
ma’lumotlarni to‘plash uchun muhim vosita hisoblanadi. Ular tadqiqotchilarga ham
raqamlar, ham tajribalar tavsifini oson tarzda to‘plashga yordam beradi. Ushbu
1
Hesse, Guenter, Matthies, Christoph, Teusner, Ralf (2019) Beyond Surveys: Analyzing Software Development
Artifacts to Assess Teaching Efforts. doi: http://arxiv.org/abs/1807.02400
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
256
ISSN:3030-3613
vositalar talabalarning turli xil tajribalarini ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa, xalqaro
vaziyatlarda madaniy shok kabi to‘siqlarga duch kelganda, chunki barcha tadqiqot
ishtirokchilari o‘ziga xos moslashish bosqichlarini boshdan kechirishgan. Shuningdek,
tuzilgan so‘rovnomalardan foydalanish o‘qituvchilarga dasturiy ta’minotni ishlab
chiqish mashg‘ulotlari bo‘yicha tadqiqotlarda ko‘rsatilganidek, o‘quv dasturi qanday
o‘zgarayotganini va o‘quvchilar turli o‘qitish usullari haqida nima deb o‘ylayotganini
ko‘rishga yordam beradi. Ushbu baholashlar nafaqat koping ko‘nikmalarining
qonuniyatlarini ta’kidlaydi, balki alohida o‘quvchilarga nima kerakligini tushunishga
yordam beradi. Oxir-oqibat, batafsil so‘rovlar va so‘rovnomalardan foydalanish
talabalarga o‘qishda yaxshi natijalarga erishishga va umuman o‘zlarini yaxshi his
qilishga yordam beradigan maqsadli yordamni yaratish imkoniyatini oshiradi.
Intervyular va fokus-guruhlar o‘quvchilarning o‘zlarini qanday tutishini
o‘rganish uchun muhim vositalar bo‘lib, raqamlar o‘tkazib yuborishi mumkin bo‘lgan
sifatli ma’lumotlarni beradi. Ushbu usullar tadqiqotchilarga batafsil suhbatlar
o‘tkazishga yordam beradi, bu ularga talabalarning shaxsiy tajribalari va ularning
yengish usullariga ta’sir ko‘rsatadigan vaziyatlar haqida nozik tushunchalarni to‘plash
imkonini beradi. Masalan, fokus-guruhlar guruh muhokamalarini rag‘batlantirishi,
ma’lum guruhlarda umumiy tendentsiyalar yoki turli xil kurash usullarini fosh qilishi
mumkin bo‘lgan turli xil qarashlarni ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, intervyular
individual hikoyalarga diqqat bilan qarash yo‘lini taqdim etadi va chuqur psixologik
qonuniyatlarni tushunishga yordam beradi. Ushbu usullar zamonaviy psixologik
g‘oyalarga juda mos keladi, bu esa relyatsion travma va terapiya bo‘yicha tadqiqotlarda
tushuntirilgan travmaga javob berishning murakkab tabiati bilan ko‘rsatilgan,
munosabatlar patternlari koping xulq-atvorga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi
2
. Oxir-
oqibat, intervyu va fokus-guruhlardan foydalanish tadqiqotga chuqurlik qo‘shadi,
talabalarning koping xulq-atvorida samarali aralashuvlar uchun muhim bo‘lgan
batafsil ma’lumotlarni taqdim etadi.
Talabalar stressni qanday yengishlarini o‘rganish ularni vaqt o‘tishi bilan qanday
yengishlarini bilish uchun muhimdir. Ular chidamlilik va his-tuyg‘ular qanday
boshqarilishi haqida foydali ma’lumot beradi. Bunday tadqiqotlar ko‘pincha
o‘quvchilarning muammoni hal qilish va hissiyotga yo‘naltirilgan usullar o‘rtasidagi
farqni ko‘rsatib, ularni qanday yengish qonuniyatlarini ko‘rsatadi. Masalan, tadqiqot
shuni ko‘rsatadiki, muammoni hal qilish uslubi kamroq xavotir bilan bog‘liq,
hissiyotga yo‘naltirilgan usullar esa xavotirni yomonlashtirishi mumkin, buni
koronavirusdan xavotirga tushgan katta yoshdagilar kabi turli guruhlarning
2
Benelli, Enrico, Bianco, Simone, Broggio, Alice, Kleinbub, et al. (2015) The words of the div: psychophysiological
patterns in dissociative narratives. doi: https://core.ac.uk/download/80154470.pdf
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
257
ISSN:3030-3613
tadqiqotlarida ko‘rish mumkin
3
. Bundan tashqari, talabalar bilan ishlashda onglilikka
qarash shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi onglilik stressning salbiy ta’sirini
kamaytirishi mumkin. Biroq, onglilik haqiqatan ham mo‘tadillashtiruvchi omil sifatida
yordam beradimi yoki yo‘qmi, hali ham muhokama qilinmoqda. Tadqiqotning ushbu
o‘sib borayotgan yo‘nalishi o‘quvchilarning ruhiy salomatlik natijalarini yaxshilash
uchun foydali koping ko‘nikmalarini o‘rgatadigan ta’lim dasturlariga bo‘lgan ehtiyojni
ta’kidlaydi.
Talabalar stressni qanday yengishini o‘rganish ularning javob berishning
murakkab usullarini tushunish uchun ehtiyotkorlik bilan eksperimental dizaynlarni
talab qiladi. Randomized controlled trials va uzoq muddatli tadqiqotlar kabi usullardan
foydalanish tadqiqotchilarga turli xil kurashish strategiyalari qanchalik yaxshi
ishlashini yaxshiroq baholash imkonini beradi. Bu ushbu xatti-harakatlarning turli
ssenariylarda qanday namoyon bo‘lishi haqida aniqroq tasavvur beradi. Bunday
tadqiqotlar koping usullari bilan akademik muvaffaqiyat va talabalarning ruhiy
salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi. Bundan tashqari, o‘z-
o‘zini tartibga soluvchi ta’lim (SRL) modellaridan foydalanish ushbu tadqiqotni
yaxshilashi mumkin, chunki SRL ko‘plab omillarni o‘z ichiga oladi - kognitiv, hissiy
va motivatsion - talabalarning o‘zini qanday boshqarishiga ta’sir qiladi. Muammoni
hal qilishning turli darajalarini hisobga olish muayyan aralashuvlarni ishlab chiqish,
ijobiy xatti-harakatlarni rag‘batlantirish va oxir-oqibat o‘quvchilarning maktab va
shaxsiy hayotdagi muvaffaqiyatlarini oshirish uchun muhimdir. Bu batafsil tahlil qilish
uchun aniq ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.
Tadqiqotda axloqiy masalalarni ko‘rib chiqishda, ayniqsa, talabalarning qanday
yengishi haqida, ishtirokchilarning farovonligi va ongli roziligiga e’tibor qaratish juda
muhimdir. Tadqiqotning axloqiy qoidalari shuni ko‘rsatadiki, talabalar qo‘shilish
haqida ongli tanlov qilishlari uchun tadqiqotning tabiati va maqsadi haqida hamma
narsani bilishlari kerak. Bundan tashqari, tadqiqotchilar shaxsiy ma’lumotlarning
xavfsiz bo‘lishiga va faqat maqsadli tadqiqotlar uchun ishlatilishiga ishonch hosil
qilish orqali maxfiylikni himoya qilishlari kerak. Masalan, hamshiralik yo‘nalishi
talabalarining axloqiy mulohazalarga bo‘lgan ishonchi bo‘yicha tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, axloqiy amaliyotlar bilan bir qatorda o‘zini o‘zi baholash muhim rol
o‘ynaydi, axloqiy masalalar natijalarga va ishtirokchilarning tajribasiga qanday ta’sir
qilishini ko‘rsatadi
4
. Xuddi shunday, ijtimoiy tarmoqlarning talabalar tana qiyofasiga
3
Maryam Rahimyan, Z. Bozorgi (2021) The Coronavirus Anxiety in the Elderly: The Role of Coping Styles with Stress
and Meta-Worry. Volume(7). doi:
https://www.semanticscholar.org/paper/318317f4f187a98e5977fe66f7adec08a827d8ec
4
Shaherah Yousef Andargeery, Sally Mohammed Farghaly Abdelaliem (2024) Assessing the relationship between
ethical reasoning confidence and self-esteem among female nursing students for enhancing the quality of work life: A
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
258
ISSN:3030-3613
ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar nozik mavzular bilan ishlashda ishtirokchilarning zararsiz
qolishini va ularning muhokamada qo‘shgan hissasi qadrlanishini ta’minlaydigan
axloqiy ko‘rsatmalar zarurligini ta’kidlaydi. Shuning uchun axloqiy me’yorlarga rioya
qilish ta’limiy tadqiqotlarda ishonchni shakllantirish va bilimlarni rivojlantirish uchun
muhimdir.
Koping tadqiqotlar uchun ma’lumotlarni tahlil qilish usullarini ko‘rib chiqishda
turli vaziyatlarda talabalar xulq-atvorining tafsilotlarini aks ettiruvchi usullar haqida
o‘ylash muhimdir. So‘rovnomalar va standartlashtirilgan testlar kabi miqdoriy usullar
tadqiqotchilarga koping usullarini o‘lchash va turli guruhlardagi qonuniyatlarni topish
imkonini beradi. Misol uchun, yosh ayollarda spirtli ichimliklarni haddan tashqari ko‘p
iste’mol qilish bo‘yicha bir tadqiqotda guruh aralashuvi yondashuvi ishlatilgan,
keyinchalik u miqdoriy ma’lumotlar bilan baholandi, bu esa tuzilgan usullar xulq-atvor
o‘zgarishi va ishtirok etishda yordam berishi mumkinligini ko‘rsatdi. Boshqa
tomondan, intervyular va fokus-guruhlar kabi sifatli usullar talabalarning psixologik
stressni qanday boshdan kechirishlari va uni qanday yengishlarini chuqur tushunishni
taklif qiladi. Ushbu aralash usullar natijalarni mustahkamlaydi va koping xulq-atvor
haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lishga yordam beradi. Ushbu turli xil usullarni qo‘llash
orqali tadqiqotchilar kopingning murakkab tabiatini hal qilishlari, aralashuvlarning
talabalar duch keladigan aniq muammolar uchun mos va samarali bo‘lishini
ta’minlashlari mumkin.
cross-sectional study. Volume(103). Medicine. doi:
https://www.semanticscholar.org/paper/24fd6ee63115117d5fa5e990bd324b186a7b1286
