THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
27
HAYRATUL-ABROR VA FARXOD VA SHIRIN DOSTONLARIDA ISRO-
MEROJ VOQEALARI BAYONI
Rasulov
Boboravshan
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili
va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15726608
Sharq adabiyotida dostonlar odatda uch bo‘lim – hamd (Allohga madh), na’t
(Payg‘ambarga madh), munojot (duo) bilan boshlanadi. Bu an’ana Navoiyning
“Hayrat ul-abror” asarida ham saqlangan. Asar muqaddimasidagi na’t bo‘limi
shoirning din, e’tiqod va ma’naviyatga sadoqatini namoyon etuvchi muhim
bo‘lim hisoblanadi
Na’t mazmunining asosiy yo‘nalishlari
1. Payg‘ambar (s.a.v.)ning siymosi va fazilatlari
Na’tda Payg‘ambar alayhissalom quyidagi fazilatlar bilan madh etiladi:
“Rahmat ulil-‘alamin” – ya’ni barcha olamlar uchun rahmat bo‘lgan zot;
Hidoyat nuridir – yo‘ldan ozganlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatuvchi;
Ilm, axloq va adolat timsolidir;
Vahiy orqali Haq kalomini etkazgan zotdir.
Shoir u zotning har bir sifati orqali musulmon kishi uchun eng go‘zal
namuna ekanini ta’kidlaydi.
2. Tasviriy vositalar
Navoiy na’tda o‘ziga xos badiiy uslublardan foydalanadi:
Tashbeh (o‘xshatish): Payg‘ambarni oy, quyosh, nur, dur, yulduzga
qiyoslaydi;
Iqtibos: Qur’on oyatlaridan ruhlangan iboralar ishlatadi;
Badiiy tafsif: His-tuyg‘ularni kuchli obrazlar bilan ifodalaydi.
Bu san’at vositalari orqali Navoiy na’tni balog‘atli, ohangdor va ta’sirchan
ruhda yozgan.
3. Shoirning duosi va tavozesi
Na’t oxirida Navoiy o‘zini gunohkor, ojiz banda sifatida ko‘rsatib, Rasululloh
shafoatidan umid qiladi. Bu yerda:
Tavozega asoslangan iltijo ifoda etiladi;
Shoir o‘z dostonini Payg‘ambar (s.a.v.) roziligi uchun yozganini bildiradi;
Dunyo va oxirat saodatini Muhammad (s.a.v.) siymosiga bog‘laydi.
Na’tning diniy, axloqiy va badiiy ahamiyati
“Hayrat ul-abror”dagi na’t qismi:
Diniy jihatdan: Rasululloh (s.a.v.)ning maqomini ulug‘laydi va unga
sodiqlikni targ‘ib qiladi;
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
28
Axloqiy jihatdan: Komil inson fazilatlarini targ‘ib qiladi;
Badiiy jihatdan: Yuqori uslubda yozilgan, mumtoz poetika namunasi
hisoblanadi.
Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi birinchi doston “Hayratu-l-abror” («Yaxshi
kishilarning hayratlanishi») 1483 yilda yaratilgan edi. Doston 3988 baytdan
iborat boʻlib, 63 bob, 20 maqolat va 20 hikoyatdan tashkil topgan. Shundan
Kirish (muqaddima) 21 bobni oʻz ichiga oladi.
Adabiy an'anaga koʻra munojotdan soʻng paygʻambar madhiga, ya'ni na'tga
oʻtiladi. Dostonda 5 ta na't keltirilgan. Birinchi na'tda tasavvuf ta'limotidagi
“Nuri Muhammadiya” nazariyasiga toʻxtalinar ekan, ushbu nazariyadagi “Odam
Ato unga ham oʻgʻil, ham ota” degan tushuncha ta'rifi beriladi. “Nuri
Muhammadiya”ga koʻra Alloh barcha olamlarni yaratishdan oldin Muhammad
nurini yaratgan boʻlib, shu nur tufayli olamni va odamni yaratgan. Demak, Odam
Ato ham Muhammad nuridan bino qilingan. Shuning uchun hazrati Muhammad
(s.a.v) Odam Atoga ham ota, ham oʻgʻildir:
Boʻldi sanga Odami sabqatnamo,
Avval oʻgʻul, soʻngra gar oʻlsa Ato.
1.
“Farhod va Shirin” dostonidagi na’t qismining poetikasi
Alisher Navoiy «Xamsa»sining birinchi dostoni — «Hayrat ul-abror»dagi
umuminsoniy g‘oyalar va falsafiy mulohazalar asosida Sharq she’riyati
ixlosmandlarining qalbida iliq tuyg‘ular, ruhiy uyg‘onish uyg‘otgan buyuk
beshlikning syujet asosidagi ilk dostonlaridan biri — «Farhod va Shirin» vujudga
kelgan. Farhod, Xusrav va Shirin o‘rtasidagi muhabbat sarguzashtlari musulmon
xalqlari og‘zaki va yozma adabiyotida keng yoyilgan, sayyor syujetlardan biri
hisoblanadi. Navoiy «Xamsa»sining ikkinchi dostoni — «Farhod va Shirin»ni
yozishda shu mashhur syujetga an’ana va adabiy urfga muvofiq tarzda murojaat
qiladi. Turkiy tildagi «Xamsa» muallifi ushbu asarni yozısh jarayonida hayot
haqiqatlarini nihoyatda teran anglab, ularni o‘quvchiga ta’sirchan tarzda
yetkazishga intiladi. Shoirning ta’kidlashicha, nozik va nafis naqshlar bilan
to‘qilgan ipak mato orqali uyni bezashdan avval, ana shu uyning loyihasi ham
chiroyli, did bilan ishlab chiqilgan, mukammal bo‘lishi zarur.
Alisher Navoiy qalamiga mansub “Farhod va Shirin” dostoni o‘z davrining
ijtimoiy-siyosiy muhitini chuqur aks ettirgan, ma’naviy-ma’rifiy jihatdan yuksak
asarlardan biridir. Asarda tasvirlangan ijobiy qahramonlar – ayniqsa, Malika
Mahinbonu va shahzoda Farhod – Navoiy yashagan davr uchun ideal insoniy
fazilatlar timsoli sifatida gavdalantirilgan. Ularning faoliyati, ish yuritish uslubi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
29
Husayn Boyqaro va uning vorisi, valiahd Badiuzzamon singari zamona
hukmdorlariga ibrat va dasturilamal sifatida taqdim etilgan.
Biroq, dostonning salbiy qahramonlari esa o‘sha davr hayotida keng
tarqalgan illatlarning timsolidir. Ya’ni, bu obrazlar Navoiy yashagan davrda
jamiyatda tez-tez uchrab turadigan salbiy holatlarni ifoda etgan. Shunday qilib,
“Farhod va Shirin” dostoni nafaqat adabiy asar, balki amaldagi hukmdorlar
uchun siyosiy va axloqiy yo‘l-yo‘riq beruvchi qo‘llanma sifatida ham ahamiyat
kasb etadi.
Mazkur doston g‘oyalarini chuqurroq anglash uchun Alisher Navoiy
yashagan tarixiy davrga nazar tashlash lozim. Amir Temurning vafotidan so‘ng
uning ulkan imperiyasida siyosiy parokandalik yuzaga keldi. Temuriylar
o‘rtasida 75–80 yil davom etgan ichki nizolar, taxt uchun kurashlar
mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotiga jiddiy zarar yetkazdi. Bu uzluksiz
urushlar xalq xo‘jaligining tanazzulga yuz tutishiga olib keldi. Navoiy ana
shunday murakkab davrda yashab ijod qilgan, asarlari orqali jamiyatdagi
muammolarga e’tibor qaratgan va ijtimoiy adolat g‘oyasini ilgari surgan.
Mazkur maqolada Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonining
muqaddima qismida joylashgan na’t parchasining poetik xususiyatlari tahlil
etiladi. Na’tning tasavvufiy, estetik, axloqiy mazmuni ochib beriladi, undan
dostonning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishiga bog‘liq holda foydalanish
mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Alisher Navoiy ijodi o‘z davrining eng yuksak badiiy, diniy va falsafiy
tafakkurini mujassam etgan yodgorlikdir. Uning “Xamsa” turkumiga kiruvchi
“Farhod va Shirin” dostoni nafaqat badiiy mahorati, balki diniy-falsafiy
chuqurligi bilan ham ajralib turadi. Ushbu dostonning kirish qismida keltirilgan
na’t (ya’ni Muhammad Mustafo
ﷺ
ga bag‘ishlangan madh) — butun asarning
ruhiy-falsafiy asosini belgilaydi. Bu maqolada aynan ushbu na’tning poetik
jihatlari tahlil qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 2016.
2. G‘. G‘ulomov. Navoiy va tasavvuf. – Toshkent: Fan, 1992.
3. A. Hayitmetov. Alisher Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2003.
4. R. Sultonov. Navoiy poetikasining asosiy xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1981.
