THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
21
SO‘FI OLLOYORNING “SABOTUL OJIZIN” ASARI – ILMIY-ADABIY
MANBA SIFATIDA
Atayev Azamat Pulatovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
+998909497993
Azimova Sohiba
Toshkent amaliy fanlar universitetining
1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15722406
Annotatsiya:
Mazkur maqolada So‘fi Olloyorning mashhur “Sabotul ojizin”
asari ilmiy va adabiy jihatdan tahlil qilinadi. Asarning til uslubi, diniy-axloqiy
mazmuni, badiiy shakllari va o‘z davrining adabiy-estetik qarashlariga ta’siri
yoritiladi. Shuningdek, bu asarning eski o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘rni va
bugungi tadqiqotlar uchun ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
So‘fi Olloyor, Sabotul ojizin, diniy-adabiy manba, eski o‘zbek
tili, tasavvuf, axloq, she’riyat.
O‘zbek adabiyoti tarixida diniy-tasavvufiy asarlar alohida o‘rin tutadi. So‘fi
Olloyor (1660–1722) bu yo‘nalishning yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, uning
“Sabotul ojizin” nomli asari nafaqat adabiy, balki diniy-ma’rifiy va ilmiy manba
sifatida ham qadrlanadi. Ushbu asar, o‘z davrining diniy-falsafiy qarashlari bilan
uyg‘unlashgan holda, axloqiy tarbiyaning mustahkam asoslarini ifoda etadi.
“Sabotul ojizin” (“Ojizlar saboti”) 1685-yilda yozilgan bo‘lib, 10 ming
baytdan ortiq hajmdagi didaktik-diniy asardir. Asar aruz vaznida yozilgan va
masnaviy shaklida tartiblangan. So‘fi Olloyor bu asarda Qur’on oyatlari, Hadislar,
tasavvufiy
tushunchalar
va
axloqiy-irodaviy
saboqlarni
bir-biriga
uyg‘unlashtirgan.
So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asarining
ilmiy manba sifatidagi o‘rni
haqida gapirganda, asar tilshunoslik, islomshunoslik, tarix va adabiyotshunoslik
fanlari uchun boy ilmiy manbadir. Jumladan:
1.
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan,
asar eski o‘zbek tilining leksik, fonetik
va morfologik xususiyatlarini o‘rganish uchun asosiy manbalardan biridir. Unda
arabcha va forscha so‘zlarning o‘zlashtirilish jarayoni ham namoyon bo‘ladi.
Chunki, O‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida klassik adabiyot vakillarining
hissasi beqiyosdir. Xususan, So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari o‘z davrining
ijtimoiy, axloqiy, diniy-ma’rifiy g‘oyalarini ifoda etish bilan birga, tilshunoslik
nuqtayi nazaridan ham alohida ahamiyatga egadir. Mazkur asarda arab va fors
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
22
tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tiliga qanday singdirilganini ko‘rish,
leksikologik o‘zgarishlarni o‘rganish orqali o‘zbek adabiy tilining boyish
bosqichlarini anglash mumkin bo‘ladi.
Asarda arabcha va forscha so‘zlarning o‘zlashtirilishiga ikki xil sabab
ko‘rsatish mumkin:
Diniy va ilmiy terminlarning asosan arab tilidan kirib kelgani sababi, islom
dini, Qur’on ilmlari va shariat asoslarining arab tilida bo‘lganidir. Jumladan,
asarda sabr, ilm, aqida, ma’rifat, zuhd, taqvo, hikmat singari arabcha so‘zlar
diniy-axloqiy tushunchalar sifatida ishlatilgan: “Kim sabr aylasa, najot topar” –
bu yerda sabr so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, o‘zbek tiliga to‘liq singib ketgan.
Madaniy, axloqiy tushunchalar va she’riy-estetik ifodalar ko‘pincha fors
tilidan o‘zlashtirilgan. Chunki fors tili Markaziy Osiyo adabiy makonida uzoq
vaqt asosiy ijodiy til sifatida ishlatilgan. Jumladan, shoir, oshno, zohid, ro‘zg‘or,
g‘amgin, noshod kabi forscha so‘zlar kundalik va adabiy so‘z sifatida ishlatilgan:
“Oshno bo‘lmayin g‘amdin halovat topilmas” – oshno va g‘amdin so‘zlari fors
tilidan o‘zlashtirilgan.
Shuningdek, ma’naviy tarbiyat, ilm-u amal, shar’iy hukm, ahloqi fazilatlar
kabi murakkab iboralar va tarkibiy birliklar ham asarda keng ishlatiladi: “Ilm-u
amal bo‘lmasa, inson nog‘ora misolidir”. Bu yerda ham ilm, amal – arabcha, misol
– forscha.
Asardagi o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tilining tovush tizimiga moslashgan.
Masalan:
Ilm → talaffuzda [ilm] → o‘zbek tilida grammatik o‘zlashuvga uchraydi:
ilmli, ilmsiz.
Zohid → zohidlik, zohidona – bu yerdagi -lik, -ona qo‘shimchalari orqali
o‘zlashtirish ko‘rinadi.
Aytish mumkinki, “So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari” o‘zbek tilining
arab va fors tillari bilan tarixiy aloqadorligini yaqqol ko‘rsatadi. Arabcha so‘zlar
asosan diniy-ma’rifiy, forscha so‘zlar esa estetik-axloqiy tushunchalarni
ifodalashda xizmat qiladi. Bu o‘zlashtirish jarayoni o‘zbek adabiy tilining lug‘aviy
boyligiga, ma’no ifoda imkoniyatlariga katta hissa qo‘shgan.
2. Diniy-falsafiy qarashlar
, xususan, tasavvufning asosiy g‘oyalari –
ma’rifat, sabr, toba, tavakkul kabi tushunchalar chuqur yoritilgan. Markaziy
Osiyo musulmon renessansi davrida yashab ijod etgan So‘fi Olloyor (XVII–XVIII
asrlar) o‘z davrining yirik mutasavvifi, adibi va allomasi sifatida tanilgan. Uning
“Sabotul ojizin” (“Ojizlar saboti”) asari o‘zbek adabiyoti tarixida diniy-falsafiy
asar sifatida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu asar o‘zbek tasavvufiy she’riyati
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
23
taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib, unda inson kamoloti, nafs bilan kurash,
sabr va shukr, ilohiy muhabbat kabi masalalar chuqur falsafiy yondashuv bilan
yoritilgan.
“So‘fi Olloyorning” mazkur asari Qur’on oyatlari, hadislar va tasavvufiy
manbalarni chuqur tahlil etish asosida yozilgan. Asar boshdan-oxirgacha
tavhid
– ya’ni Allohning yagonaligi, mutlaq qudrat egasi ekani g‘oyasiga tayanadi.
U quyidagi misrada ushbu g‘oyani bayon qiladi:
“Tani Allohni, bo‘lgil o‘zingdan ojiz,
Topgil haqiqatni, qilma o‘zingni aziz.”
Bu yerda Olloyor insonning ojizligi va Allohga bo‘lgan ehtiyoji falsafasini
ilgari suradi. Bu – tasavvufning asosiy g‘oyalaridan biridir. Inson o‘zini bilsa,
Xudoni taniydi (ma’rifat nazariyasi).
Sabr, tavba va fanolik tushunchalari – asarning markaziy g‘oyalaridan
bo‘lib, unda eng ko‘p takrorlanadigan tushunchalardan biri bu
sabr
dir. Muallif
sabrni ruhiy komillikka eltuvchi asosiy yo‘l deb biladi:
“23abri la yetar banda komolot sari,
Sabr bo‘lsa, ochilar hidoyat dari.”
Shuningdek, Olloyor tavbani ilohiy marhamatga erishish vositasi sifatida
ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, tavba qilgan inson, gunohdan poklanib, ilohiy nurga
yo‘naltiriladi.
Fanolik – ya’ni dunyoviylikdan voz kechib, Allohga yo‘nalish g‘oyasi ham
asosiy o‘rinda turadi. Olloyor bu holatni qalbdagi yuksak ma’naviy bosqich deb
talqin qiladi.
Yana “So‘fi Olloyor” asarda tasavvufda keng ishlatiladigan
ramziy
obrazlar
orqali falsafiy g‘oyalarni chuqur ifodalaydi:
a) Ishq – bu ilohiy muhabbat, ya’ni Allohga yetishish yo‘li.
b) Zohid – tashqi ko‘rinishda dinga rioya qiluvchi, ammo ichki dunyosi
bo‘sh inson obrazidir.
c) Arif – ma’rifat egasi, ya’ni Allohni qalban tanigan inson.
Ushbu ramzlar orqali muallif insoniy kamolot va ruhiy tozalik yo‘lini
ko‘rsatadi.
“So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari – bu nafaqat diniy she’riyat
namunasi, balki chuqur falsafiy tafakkur mahsuli hisoblanadi. Asar tasavvuf
falsafasining markaziy g‘oyalarini, inson va Yaratuvchi o‘rtasidagi munosabatni,
sabr, tavba, fanolik va ruhiy yuksalish masalalarini keng yoritadi. Bu asar
bugungi kunda ham ma’naviy kamolot sari yo‘naltiruvchi bebaho manba
hisoblanadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
24
3. Ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlar
– halollik, poklik, sabr-toqat, fidoyilik
kabi fazilatlar yuksak darajada targ‘ib qilinadi.
So‘fi Olloyor (XVII asr oxiri – XVIII asr boshi) o‘zbek mumtoz adabiyotining
yirik vakillaridan biri bo‘lib, uning eng mashhur asari “Sabotul ojizin” – diniy-
axloqiy, falsafiy-didaktik yo‘sindagi asardir. Ushbu asar orqali muallif xalqning
ma’naviy dunyoqarashini, tasavvufiy hayot tarzini, axloqiy me’yor va
qadriyatlarini yoritadi. Asar nafaqat adabiy manba, balki ijtimoiy-ma’naviy
tarbiya vositasi sifatida ham dolzarbligini saqlab kelmoqda.
“So‘fi Olloyor” o‘z asarida jamiyatdagi ijtimoiy tenglik, adolat, sabr-toqat,
xayrixohlik, mehr-oqibat kabi qadriyatlarni targ‘ib etadi. Jumladan, kambag‘allik,
g‘urbat, yolg‘izlik kabi hayotiy sinovlarga sabr bilan qarash, imon va ixlos bilan
yashash zarurligi haqida fikr yuritiladi.
“Sabr ila topilar davlat...” – degan satrlar orqali muallif sabrni muqaddas
fazilat sifatida talqin etadi.
Shuningdek, halollik, mehnatga sadoqat, yolg‘on va riyokorlikdan yiroqlik
ham muhim ijtimoiy qadriyat sifatida ko‘rsatiladi. Muallif o‘z davridagi ijtimoiy
nosog‘lom holatlarni (zalolat, jaholat, manmanlik, hirs) tanqid qiladi.
Asarda tasavvufga oid tushunchalar orqali insonning ichki pokligi, qalbni
tarbiyalash, nafs bilan kurashish kabi ma’naviy qadriyatlar ilgari suriladi.
“Sabotul ojizin” tasavvufiy hikmatlar bilan boyitilgan bo‘lib, ular orqali Olloyor
qalb tarbiyasining eng yuksak darajasi – Allohga muhabbat va tavakkul ekanini
uqtiradi:
“Jahon g‘amidan ozod bo‘lmoq – Haqqa yaqin bo‘lmoqdir”.
Shuningdek, kamtarlik, tavoze’, sabr va shukr kabi tasavvufiy qadriyatlar
orqali asar ma’naviy kamolot sari chorlaydi.
“So‘fi Olloyorning” ushbu asari zamonaviy o‘quvchilar uchun ham dolzarb
ahamiyatga ega. Unda yoritilgan qadriyatlar yosh avlodga ma’naviy immunitet
bag‘ishlaydi, insoniylik va vijdonlilik mezonlarini tushuntiradi. Bu asar bugungi
ma’naviy tarbiya jarayonlarida o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim adabiy
manbadir.
“So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari o‘zbek adabiyotida ijtimoiy-
ma’naviy qadriyatlarning ifodasida alohida o‘ringa ega. Asar orqali muallif o‘z
davrining axloqiy, ijtimoiy muammolariga yondashadi, zamon ruhini tasavvufiy
falsafa orqali ifodalaydi. Ushbu asar xalqning ma’naviy hayotini aks ettiruvchi
noyob manba sifatida qadrlanishi lozim.
Shu bilan birga,
So‘fi Olloyor asarda badiiy san’at vositalaridan – tashbeh,
istiora, tajnis, tazod kabi usullardan keng foydalangan. Shuningdek, uning
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
25
she’riyati ko‘proq axloqiy-didaktik ruhda bo‘lib, o‘quvchini o‘zini tarbiyalashga
chorlaydi:
“Ey ko‘ngil, bu olam ichra do‘st topmasang gar, sabr qil,
Do‘st bila do‘st bo‘lmoq uchun avval sen do‘st bo‘l!”
Bu kabi misralar o‘quvchini tafakkurga undaydi va asarning tarbiyaviy
ahamiyatini oshiradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, “So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari diniy,
axloqiy va adabiy jihatdan yuksak baholanishi kerak bo‘lgan bebaho manba
hisoblanadi. U o‘z davrining ijtimoiy-ma’naviy muhitini aks ettirgan, bugungi
ilm-fan sohalariga boy material bergan asardir. Ushbu asar asosida davr
tilshunosligiga oid boy ma’lumotlarga ega bo‘lishdan tashqari, yosh avlodga
axloqiy-ma’naviy tarbiya berish, diniy savodxonlikni oshirish, adabiy
merosimizni o‘rganishda muhim manba sifatida keng foydalanish mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduazizov, A. Tasavvufiy g‘oyalar va adabiyot. – Toshkent: Fan, 1998.
2.
Abduqodir Bedil. Chin ma’nolar kaliti. – Dushanbe, 1978.
3.
Alisher Navoiy. Mezon ul-avzon. – Toshkent: Fan, 1986.
4.
(So‘fi Olloyor va boshqa mumtoz shoirlarning adabiy-estetik qarashlarini
taqqoslash uchun)
5.
Al-Qushayri. Risolatul Qushayriya – tasavvuf asoslari. – Qohira: 1980.
6.
G‘afurov A. “So‘fi Olloyor va tasavvuf she’riyati.” – Toshkent, 2004.
7.
G‘afurov N. O‘zbek tilining lug‘aviy boyligi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2000.
8.
G‘aniyeva, Sh. O‘zbek adabiy tanqidi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1998.
9.
Jo‘rayev, S. So‘fi Olloyor hayoti va ijodi. // Adabiyot va san’at jurnali, 1996,
№4. – B. 45–50.
10.
Karimov A. Forscha-o‘zbekcha lug‘at. – Toshkent: Akademnashr, 2018.
11.
Karimov, N. Mumtoz adabiyotimiz durdonalari. – Toshkent: O‘zbekiston,
2008.
12.
Mirvaliyev, B. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – Toshkent: Fan, 2004.
13.
Mirzayev, M. O‘zbek adabiyoti va sufiylik. – Toshkent: Fan, 2007.
14.
Muhammadyorov I. “Tasavvuf va adabiyot.” – Toshkent, 1997.
15.
Qodirova, M. So‘fi Olloyor: shoir va mutasavvif. // Ilm va hayot, 2013, №5.
– B. 33–36.
16.
Qur’oni Karim va tafsirlar.
17.
Rajabov, A. Tasavvuf va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Fan, 2002.
18.
So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 1990.
19.
So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin. Toshkent: Fan nashriyoti, 1992.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
26
20.
So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin. Toshkent: Fan, 1993.
21.
Sultonov, R. O‘zbek mumtoz adabiyotining falsafiy qarashlari. – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2011.
22.
Xudoyberganov A. Arabcha-o‘zbekcha lug‘at. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2010.
23.
Zohidov X. Sharq mumtoz adabiyotida leksik qatlamlar. – Samarqand,
2015.
24.
Абдуллаева, М. Мумтоз наср ва унинг хусусиятлари. – Тошкент: Фан,
2003.
25.
Ҳусанов, Ҳ. Ўзбек адабиёти тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2005.
